Hazrat Navoiy ro‘za haqida nima deganlar?
Hazrat Mir Alisher Navoiy islom arkonlaridan, diniy bilimlardan yetarlicha xabardor bo‘lganlarini yaxshi bilamiz. Hazratning «Sirojul-muslimin» nomli asari aynan islom ruknlariga bag‘ishlangan.
Kitobning bitilish sababida keltirilishicha, kunlarning birida bir samarqandlik rostgo‘y, bilimdon zot Hazrat Navoiyning huzuriga kelib, Xoja Ubaydulloh Ahrorning iltimosini yetkazadi. Xoja Ahror Hazrat Navoiydan islom dinidagi ruknlar, farz, sunnat va vojib amallar xususida sodda, hammaga tushunarli tilda nazmiy risola bitishni iltimos qilgan ekanlar.
Navoiyning o‘zlari ham ancha paytdan beri xuddi shu mavzuda asar bitishni rejalashtirgan ekanlar. Shu bois tez kun asar yozib bitkaziladi.
Biz qutlug‘ Ramazon oyida ushbu asardan olingan, ro‘za haqidagi parchalarni e’tiboringizga havola etamiz:
Erur to‘rtunchi (rukni) islomning savm,
Ki, o‘tgan kimsaga taqvo bila yavm.
Chu ro‘za bo‘ldi yilda bir oy,
Aning ijrosida bo‘l nafsfarmoy.
Ani bil subhdin to shom chog‘liq,
Taomu shurbu shahvatdin yirog‘liq
Taqvo bilan kun o‘tkazuvchi kimsa uchun Islomning to‘rtinchi rukni ro‘zadir. Ro‘za bir yilda bir oydir. Uni bajarish uchun inson o‘z nafsini qo‘lga olishi kerak bo‘ladi. Shuni bilki, tong otganidan to shom kirgunicha, yeyish, ichish va jinsiy yaqinlikdan uzoq bo‘lish kerak.
Erur bu ro‘zada niyat sanga farz,
Valekin necha avlo ayladim arz.
Navofilda vals niyatni qilmoq,
Sanga joiizdurur tushtin burunroq.
Ro‘zadan avval niyat qilish farzdir. Lekin imkon darajasida tushdan avvlroq niyat qilish ma’qul sanaladi.
Chibin yo pashshadek har jinsi hosil,
Emas bo‘g‘zungg‘a kirsa ro‘za botil.
Agar chivin yoki pashshadek narsalar tomoqqa kirsa ro‘za buzilmaydi.
Tuzu sirka totorg‘a ahli idrok,
Tengursa til uchun emas anga pok.
Aqli komil kishilar tuz yoki sirkani til uchi bian tatib ko‘rsalar buning ziyoni yo‘q.
Yana ulkim, hijomat qilsayu qasd,
G‘am ermas, ro‘zag‘a chun qilmamish qasd.
Yana hijoma qildirsa, ya’ni qon oldirsa bu ham ro‘zaga ziyon yetkazmaydi.
Gar o‘tmak tifl uchun chaynar anosi,
Ravodur gar yana yo‘qtur g‘izosi.
Vale bilmak keraktur ani makruh,
Kerak makruhdin xotirda anduh.
Shuningdek ona o‘z bolasiga non chaynab bersa, o‘zi yutib yubormasa, bu ham ro‘zani sindirmaydi. Lekin bu makruh sanaladi. Imkon qadar makruh amallarga yo‘l bermagan yaxshiroqdir.
Unutib gar yesang, ichsang emas g‘am,
Erur ul ro‘za boqiy, ey mukarram.
Bilmasdan yeb-ichib qo‘ysa, keyin ro‘zani davom ettirib ketaversa, bunda ham ro‘zaga zarar yetmaydi.
Shuningdek hazrat Navoiy bu bobda ro‘zaning kaffortiga ham alohida to‘xtalib o‘tganlar:
Agar beboklik oyini tuzduk,
G‘izoning g‘ayri birla ro‘za buzduk.
G‘izo yeb ro‘za ulkim, qilsa zoyil,
Va yo nafsi bo‘lib shahvatg‘a moyil.
Kafforat oltmish miskinga it’om,
Erur yo oltmish kun savmi nokom.
Agar hech narsadan andisha qilmasdan, ovqat yo boshqa narsa bilan qasdan ro‘zani sindirib qo‘ysak, yana kimdir taomlanib, shahvatini qondirib, ro‘zani buzsa, (bir kun uchun) oltmish nafar miskinni to‘ydirishi yoki oltmish kun ro‘za tutishi kerak bo‘ladi.
Kim, ul kunlarning o‘lg‘ay ittisoli,
Yo‘q ersa solim ermas ro‘za holi.
Va yo bir bandaning ko‘nglin qilib shod,
Anga Tengri yo‘linda qilmoq ozod.
Shu tariqa ro‘za tutilmay qolgan kunlarning o‘rnini to‘ldirish mumkin. Aks holda ro‘za mukammal bo‘lmaydi. Yo bo‘lmasa bir bandaning ko‘nglini shod qilib, uni qullikdan qutqarish kerak bo‘ladi. Vallohu a’lam!
Manba: Xabar.uz
Imom Buxoriy yurtida buyuk allomalar merosi ilm, ma’rifat va tadqiqotlar bilan yanada boyimoqda
Shu kunlarda joylarda Vatanimiz davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlamoqda. O‘tgan yillarga nazar tashlasak, istiqlol nafaqat siyosiy va iqtisodiy mustaqillik, balki buyuk ajdodlar merosi va ma’naviy ildizlariga qaytish imkonini berganini yanada chuqur his etamiz.
Ayniqsa, keyingi yillarda Yangi O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ilm-ma’rifat, diniy ta’lim va buyuk allomalarimiz merosini o‘rganish sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar bu borada mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi.
Prezidentimiz 2017 yildayoq yurtimizda shakllangan buyuk ilmiy maktablarni qayta tiklash, xususan, Samarqandda hadisshunoslik maktabini tashkil etish tashabbusini ilgari surgan edi. Oradan ko‘p o‘tmay bu ezgu g‘oya amaliy ifodasini topdi. Davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi «Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni asosida Samarqandda Hadis ilmi maktabi tashkil etildi. Shu yilning 1 noyabrida qabul qilingan Hukumat qarori bilan uning faoliyatining tashkiliy-huquqiy asoslari belgilab berildi.
Bu voqea, bizningcha, shunchaki yangi ta’lim muassasasining ochilishi emas edi. Bu – Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Dorimiy kabi buyuk muhaddislarni yetishtirgan zaminda hadis ilmining uzoq asrlik an’analarini zamonaviy asosda davom ettirish yo‘lidagi tarixiy qadam bo‘ldi.
Hadis ilmi maktabi oldiga Qur’oni karim va hadislarning asl mohiyatini teran anglaydigan, hadis ilmining ilmiy-nazariy asoslarini puxta egallagan, buyuk muhaddislarimiz merosini chuqur o‘rganadigan va mustaqil ilmiy tadqiqot olib bora oladigan yetuk mutaxassislarni tayyorlash vazifasi qo‘yildi. Eng muhimi, hadislarda mujassam bo‘lgan ezgulik, halollik, adolat, bag‘rikenglik, vatanparvarlik, ota-onaga ehtirom, inson qadrini ulug‘lash singari umuminsoniy g‘oyalarni xalqimiz, ayniqsa, yosh avlodga to‘g‘ri va ilmiy asosda yetkazish ta’lim dargohining muhim vazifalaridan biriga aylandi. Bugun Hadis ilmi maktabida ta’lim jarayoni nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmay, amaliy mashg‘ulotlar bilan ham uzviy bog‘langan. Talabalar hadislarni taxrij qilish, ya’ni ularning asl manbalarini aniqlash, rivoyat yo‘llari va sanadlarini o‘rganish, hadis matnlarini sharhlash va ilmiy tahlil qilish, ularni mavzu va mazmuniga ko‘ra tasniflash, shuningdek, hadis manbalari va ilmiy asarlarni tadqiq qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni egallamoqdalar.
Ayni paytda, Hadis ilmi maktabining Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bilan yonma-yon faoliyat yuritayotgani ham o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhitni yuzaga keltirmoqda. Buyuk muhaddis Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy merosini o‘rganish, uni jahon ilm ahliga yetkazish, zamonaviy tadqiqotlar bilan boyitish yo‘lida amalga oshirilayotgan ishlar yoshlarimiz uchun ulkan ilmiy maktab vazifasini o‘tamoqda.
Bugun Samarqand zaminida Imom Buxoriy nomi bilan bog‘liq ulkan bunyodkorlik ishlarining amalga oshirilishi ham xalqimizning o‘z buyuk ajdodiga bo‘lgan yuksak ehtiromining ifodasidir. Imom Buxoriy majmuasining zamon talablari asosida qayta bunyod etilishi, uni ilm-ma’rifat, tarbiya va ziyorat maskaniga aylantirishga qaratilgan ishlar nafaqat yurtimiz, balki butun islom olami uchun katta ahamiyatga ega.
Yangi O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohaga bo‘lgan munosabatning eng muhim jihati shundaki, ajdodlar merosi faqat tarixiy faxr sifatida emas, balki bugungi va kelajak avlod tarbiyasiga xizmat qiladigan ulkan ma’naviy xazina sifatida o‘rganilmoqda. Imom Buxoriyning ilmga sadoqati, haqiqatni izlashdagi matonati, hadislarni qabul qilishdagi yuksak ilmiy mezonlari bugungi yoshlarimiz uchun ham ibrat maktabidir.
So‘nggi yillarda yurtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Imom Termiziy, Bahovuddin Naqshband ilmiy-tadqiqot markazlari, Hadis ilmi maktabi kabi qator ilm va ma’rifat maskanlarining tashkil etilgani ham ushbu siyosatning uzviy natijasidir.
Bularning barchasi zamirida bitta buyuk maqsadni ko‘rish mumkin: ma’rifatli, o‘z tarixini biladigan, ajdodlari merosi bilan faxrlanadigan, ayni paytda zamonaviy bilim va tafakkurga ega avlodni voyaga yetkazish. Biz, Hadis ilmi maktabi jamoasi, yaratib berilayotgan bunday imkoniyatlarni katta ishonch va yuksak mas’uliyat sifatida qabul qilamiz. Chunki buyuk muhaddislar yurtida hadis ilmini o‘rganish va o‘rgatish faqat kasbiy vazifa emas, balki ajdodlar oldidagi ma’naviy burch hamdir.
Mustaqilligimizning 35 yilligi arafasida ortga nazar solib, bugungi natijalarni sarhisob qilar ekanmiz, istiqlolning qadrini yana bir bor teran his etamiz. Agar mustaqillik xalqimizga o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini bergan bo‘lsa, Yangi O‘zbekistondagi islohotlar milliy va diniy-ma’rifiy merosimizni chuqur o‘rganish, uni dunyoga munosib tarzda namoyon etish uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochdi. Endilikda bizning vazifamiz – ana shu imkoniyatlardan samarali foydalanib, Imom Buxoriy va boshqa buyuk allomalarimiz qoldirgan ilmiy merosni yanada chuqur tadqiq etish, uning insonparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yosh avlod qalbiga yetkazishdir. Zero, o‘z o‘tmishini anglagan, ilmni qadrlagan va ma’rifatga tayangan xalqning kelajagi hamisha porloq bo‘ladi.
Barot Amonov, Hadis ilmi maktabi rektori.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
