Ro‘zadorning ovqatlanish tartibi
Bu yil ham muqaddas oyni uzun kunlaru qisqa tunlar bilan qarshiladik.
Bu, musulmonlik burchini bajargan holda, to‘g‘ri ovqatlanishni yo‘lga qo‘yishimiz uchun ajoyib imkoniyatdir.
Ochlik muolajasi, ya’ni ro‘za tutish o‘ziga xos murakkab jarayon bo‘lib, u muayyan qonuniyat va tamoillar asosida kechadi. Ilmiy asosga tayanib, ma’lum qoidalarga amal qilib tutilgan ro‘zaning afzal jihati shundaki, uning salomatlik uchun hech bir ziyoni va havfi yo‘q. Zero, Qur’oni karimda ro‘zadorning ochlik holatida insoniy (tabiiy) qonunlar emas, balki ilohiy qonunlar ishga tushishi e’tirof etilgan. Ro‘za esa bu qonunlar talabiga rioya etgan, moslashgan vujudni himoya qilish mexanizmini yuzaga chiqaradi. Qirq kun davomida ro‘za tutib, ochlik muolajasini o‘tkazgan kishi ilohiy qonuniyatlardan chinakam bahramandlik hissini tuyib, ro‘zani har yili bahorni sog‘inganday intiqlik bilan kutadi. Umrni ortga qaytarishning iloji bo‘lmasa-da, odam o‘zini yoshargandek his qilib, vujudida yoshlik shijoatini mavjlantiruvchi hayotbaxsh qon gupurib oqa boshlaydi. Qirq kunlik chilladan so‘ng bosh miya tomirlari xiltlardan tozalanib, odamning fikrlash, tushunish, anglash, his qilish, o‘rganish, xayolni jamlash qobiliyatlari ortib, ta’m sezish hissi kuchayadi. Ro‘za tutish davri, ochlik jarayonida tananing ichki yashirin imkoniyatlari namoyon bo‘lishi uchun odam ruhan, ma’nan va jisman tayyor bo‘lishi kerak.
Iftorlik xurmo va suv bilan
Ilmiy izlanishlar ko‘rsatishicha, dunyoda millionlab kishilar me’yoridan ortiq ovqat yeyishning qurbonidirlar. Ayni paytda odam organizmi mineral va vitaminlar yetishmovchiligidan qariydi. Tana uchun eng muhimi – organizmdagi suv me’yorini joyiga keltirish, bunga ayniqsa, Ramazon oyida alohida e’tibor qaratish kerak. Iste’mol qilinayotgan suv miqdorini nazorat qilish va doimiyligini ta’minlashimiz zarur. Iftordan saharlikkacha bo‘lgan paytda eng kamida ikki litr suvni bo‘lib-bo‘lib ichish zarur. Masalan, iftorlikka yarim litr suv ichilsa, keyin har soatda 0,3 litr suv is’temol qilish maqsadga muvofiq bo‘ladi. (Darvoqe, iftorlik suviga bir qoshiq asal qo‘shilsa, nafaqat oziqlantiruvchi, balki shifobaxsh, antibakterial ichimlikka aylanadi)
Ro‘za tutganda, ayniqsa iftorlik mahali xurmo is’temol qilish a’nanaga aylangani bejiz emas. Xurmo inson tanasidagi quvvat – energiyani tiklab beruvchi vitamin va minerallarga boy mevadir.
Ro‘zada tarkibida kofein moddasi bo‘lgan ichimliklar, ya’ni choy, qahvadan tiyilgan ma’qul. Ular tashna organizmga foyda bermaydi, aksincha, undagi muhim mineral – magniy va boshqa vitaminlarni chiqarib tashlaydi, tanadagi namlikni quritadi. Agar siz choy va qahva ichishda o‘zingizni cheklay olmasangiz, iste’mol qilinadigan suv miqdorini oshiring.
Iftorlikda suv va xurmo bilan og‘iz ochgandan so‘ng turli mevalardan tayyorlangan salat yoki meva sharbati iste’mol qilinsa, ayni muddao bo‘ladi. Mevalar inson hayotida katta ahamiyatga ega, balki, shu bois hatto jannatda ham Alloh bandalarini mevalar bilan siylaydi. “Ularga u joyda (turli) mevalar va ular uchun istagan narsalari mavjuddir” (Yosin, 57). “Sizlar uchun u joyda ko‘plab meva(lar) bo‘lib, sizlar ulardan yegaysiz” (Zuxruf, 73).
Mevalar suv, vitamin, minerallarga boy, eng tabiiy yegulikdir. Meva sabzavotga qaraganda tezroq parchalanadi, ovqat hazm qilish kanallarini ochadi va organizmni vitamin, minerallar bilan boyitadi. Uy sharoitida yangi tayorlangan sharbat tarkibi ich qotishiga qarshi, tanadagi zaharli moddalar – toksinlarni chiqarish, ovqat hazm qilish va qon aylanish tizimiga yordam beruvchi to‘qimalarga boy bo‘ladi. Biroq tayyor qadoqlangan sharbatlar ham foydadan xoli emas. Eng oson va tez hazm bo‘ladigan yegulik tarvuzdir.
Iftorlikda yong‘oqlar, sut mahsulotlarini yemagan ma’qul. Bunday oziqlanish, vitamin minerallarga organizmning to‘yinishiga yetarli miqdordagi quvvat bilan tamillashga yordam beradi.
Saharlik dasturxoni – oqsillar makoni
Saharlik dasturxoni hayvon go‘shti, yog‘lar va sabzavotlardan tayyorlangan taomlardan iborat bo‘lishi kerak. Go‘sht inson organizmida 16 soat davomida parchalanadi. Dimlangan qo‘y go‘shti, qovurilgan jo‘ja, sabzavotli quymoqlar kishini to‘q tutadi. Ammo ularni iloji boricha guruch va non mahsulotlaridan alohida iste’mol qilgan ma’qul. Guruch va non kabi kraxmal va uglevodlarga boy mahsulotlar oshqozonda ishqoriy muhit yaratilishini talab qiladi, ammo oqsillarni parchalovchi pepsin fermenti ishqoriy muhitda kuchini yo‘qotadi. Demak, ikki xil ozuqa guruhiga mansub mahsulotlarni parchalovchi fermentlar birga ishlay olmaydi, bu esa oshqozonga tushgan ovqatning bijg‘ishiga olib keladi. Natijada qorin dam bo‘lishi, jig‘ildon qaynashi kabi holatlar vujudga keladi.
Ta’kidlash lozimki, sanoat miqyosida ishlab chiqariladigan go‘sht mahsulotlari tarkibida yuqori miqdorda gormonlar qo‘llanilgan bo‘lishi mumkin. Maxsus dorivor moddalar mol, parrandalar ozuqasiga ularning vaznini oshirish – semirtirish uchun qo‘shib beriladi. Bunday go‘shtning tarkibida yana katta miqdorda karbomid kislota toksinlari mavjud bo‘lib, ularning odam organizmidan chiqib ketishi qiyindir. Jonivor so‘yilayotganda tanasida qancha zararli toksin bo‘lsa, hammasi go‘shtda saqlanib qoladi. Shu o‘rinda dudlangan, konservalangan go‘sht, kolbasa, sosiska kabi mahsulotlar haqida to‘xtalsak. Ularning tarkibida mahsulot yaroqlilik muddatini uzaytirish uchun qo‘shilgan xolesterin, yog‘, katta miqdorda tuz, hazmi og‘ir boshqa qo‘shimchalar bo‘ladiki, aksariyatini salomatlik uchun bezarar deb bo‘lmaydi. Demak, xarid qilayotgan mahsulotlarimiz, xususan go‘shtning halol-pokiza insonlar tomonidan yetishtirilgani, ro‘zadorning tanasiga sof quvvat berishiga alohida ahamiyat bermoq lozim.
Nihoyat, ro‘zaga oid eng asosiy jihatlar. Birinchidan, kun davomida och yurib, iftordan keyin birdaniga ko‘p ovqat yeyish ro‘zaning hikmatiga zid, qolaversa, oshqozonga og‘irlik qilib, oqibatda inson sog‘ligiga salbiy ta’sir qilish mumkin. Ikkinchidan, saharlik qilish, ya’ni kechaning oxirgi qismida taomlanish ro‘zaning mustahab odoblaridan hisoblanadi. Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) saharlik qilishga buyurib, aytganlar: «Saharlik qilinglar, zero saharlikda baraka bordir» (Muttafaqun alayh). Ro‘za vaqtida sabr va tirishqoqlik bilan to‘g‘ri ovqatlanish, tabiiy yeguliklar iste’mol qilish jism salomatligi, ruhiyatning yengillashishi, tiniq fikrlash, uzoq umrga olib keladi, inshaalloh.
Dilfuza RAHIMJON qizi tayyorladi
Imom Buxoriy yurtida buyuk allomalar merosi ilm, ma’rifat va tadqiqotlar bilan yanada boyimoqda
Shu kunlarda joylarda Vatanimiz davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlamoqda. O‘tgan yillarga nazar tashlasak, istiqlol nafaqat siyosiy va iqtisodiy mustaqillik, balki buyuk ajdodlar merosi va ma’naviy ildizlariga qaytish imkonini berganini yanada chuqur his etamiz.
Ayniqsa, keyingi yillarda Yangi O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ilm-ma’rifat, diniy ta’lim va buyuk allomalarimiz merosini o‘rganish sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar bu borada mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi.
Prezidentimiz 2017 yildayoq yurtimizda shakllangan buyuk ilmiy maktablarni qayta tiklash, xususan, Samarqandda hadisshunoslik maktabini tashkil etish tashabbusini ilgari surgan edi. Oradan ko‘p o‘tmay bu ezgu g‘oya amaliy ifodasini topdi. Davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi «Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni asosida Samarqandda Hadis ilmi maktabi tashkil etildi. Shu yilning 1 noyabrida qabul qilingan Hukumat qarori bilan uning faoliyatining tashkiliy-huquqiy asoslari belgilab berildi.
Bu voqea, bizningcha, shunchaki yangi ta’lim muassasasining ochilishi emas edi. Bu – Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Dorimiy kabi buyuk muhaddislarni yetishtirgan zaminda hadis ilmining uzoq asrlik an’analarini zamonaviy asosda davom ettirish yo‘lidagi tarixiy qadam bo‘ldi.
Hadis ilmi maktabi oldiga Qur’oni karim va hadislarning asl mohiyatini teran anglaydigan, hadis ilmining ilmiy-nazariy asoslarini puxta egallagan, buyuk muhaddislarimiz merosini chuqur o‘rganadigan va mustaqil ilmiy tadqiqot olib bora oladigan yetuk mutaxassislarni tayyorlash vazifasi qo‘yildi. Eng muhimi, hadislarda mujassam bo‘lgan ezgulik, halollik, adolat, bag‘rikenglik, vatanparvarlik, ota-onaga ehtirom, inson qadrini ulug‘lash singari umuminsoniy g‘oyalarni xalqimiz, ayniqsa, yosh avlodga to‘g‘ri va ilmiy asosda yetkazish ta’lim dargohining muhim vazifalaridan biriga aylandi. Bugun Hadis ilmi maktabida ta’lim jarayoni nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmay, amaliy mashg‘ulotlar bilan ham uzviy bog‘langan. Talabalar hadislarni taxrij qilish, ya’ni ularning asl manbalarini aniqlash, rivoyat yo‘llari va sanadlarini o‘rganish, hadis matnlarini sharhlash va ilmiy tahlil qilish, ularni mavzu va mazmuniga ko‘ra tasniflash, shuningdek, hadis manbalari va ilmiy asarlarni tadqiq qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni egallamoqdalar.
Ayni paytda, Hadis ilmi maktabining Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bilan yonma-yon faoliyat yuritayotgani ham o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhitni yuzaga keltirmoqda. Buyuk muhaddis Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy merosini o‘rganish, uni jahon ilm ahliga yetkazish, zamonaviy tadqiqotlar bilan boyitish yo‘lida amalga oshirilayotgan ishlar yoshlarimiz uchun ulkan ilmiy maktab vazifasini o‘tamoqda.
Bugun Samarqand zaminida Imom Buxoriy nomi bilan bog‘liq ulkan bunyodkorlik ishlarining amalga oshirilishi ham xalqimizning o‘z buyuk ajdodiga bo‘lgan yuksak ehtiromining ifodasidir. Imom Buxoriy majmuasining zamon talablari asosida qayta bunyod etilishi, uni ilm-ma’rifat, tarbiya va ziyorat maskaniga aylantirishga qaratilgan ishlar nafaqat yurtimiz, balki butun islom olami uchun katta ahamiyatga ega.
Yangi O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohaga bo‘lgan munosabatning eng muhim jihati shundaki, ajdodlar merosi faqat tarixiy faxr sifatida emas, balki bugungi va kelajak avlod tarbiyasiga xizmat qiladigan ulkan ma’naviy xazina sifatida o‘rganilmoqda. Imom Buxoriyning ilmga sadoqati, haqiqatni izlashdagi matonati, hadislarni qabul qilishdagi yuksak ilmiy mezonlari bugungi yoshlarimiz uchun ham ibrat maktabidir.
So‘nggi yillarda yurtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Imom Termiziy, Bahovuddin Naqshband ilmiy-tadqiqot markazlari, Hadis ilmi maktabi kabi qator ilm va ma’rifat maskanlarining tashkil etilgani ham ushbu siyosatning uzviy natijasidir.
Bularning barchasi zamirida bitta buyuk maqsadni ko‘rish mumkin: ma’rifatli, o‘z tarixini biladigan, ajdodlari merosi bilan faxrlanadigan, ayni paytda zamonaviy bilim va tafakkurga ega avlodni voyaga yetkazish. Biz, Hadis ilmi maktabi jamoasi, yaratib berilayotgan bunday imkoniyatlarni katta ishonch va yuksak mas’uliyat sifatida qabul qilamiz. Chunki buyuk muhaddislar yurtida hadis ilmini o‘rganish va o‘rgatish faqat kasbiy vazifa emas, balki ajdodlar oldidagi ma’naviy burch hamdir.
Mustaqilligimizning 35 yilligi arafasida ortga nazar solib, bugungi natijalarni sarhisob qilar ekanmiz, istiqlolning qadrini yana bir bor teran his etamiz. Agar mustaqillik xalqimizga o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini bergan bo‘lsa, Yangi O‘zbekistondagi islohotlar milliy va diniy-ma’rifiy merosimizni chuqur o‘rganish, uni dunyoga munosib tarzda namoyon etish uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochdi. Endilikda bizning vazifamiz – ana shu imkoniyatlardan samarali foydalanib, Imom Buxoriy va boshqa buyuk allomalarimiz qoldirgan ilmiy merosni yanada chuqur tadqiq etish, uning insonparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yosh avlod qalbiga yetkazishdir. Zero, o‘z o‘tmishini anglagan, ilmni qadrlagan va ma’rifatga tayangan xalqning kelajagi hamisha porloq bo‘ladi.
Barot Amonov, Hadis ilmi maktabi rektori.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
