04.05.2018 y. Omonatga xiyonat qilmaylik!
بسم الله الرحمن الرحيم
Omonatga xiyonat qilmaylik!
Muhtaram jamoat! Musulmon kishida topilishi lozim bo‘lgan go‘zal xulqlardan biri omonatdorlik va ahdga vafo qilishdir. Har bir imonli shaxs o‘zgalar bilan biror ishda ahdlashgan bo‘lsa, ahdiga vafo qilishi va va’dasining ustidan chiqishi hamda omonatini ado etishi lozim bo‘ladi. Insonlarning omonatlari xoh mol-mulk, xoh boshqa narsa bo‘lsin, unga rioya qilish mo‘minlik burchi hisoblanadi.
Alloh taolo Qur’oni karimning ko‘plab oyatlarida omonatni o‘z egasiga salomat yetkazishga amr qilgan:
فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ
ya’ni: “... Agar bir-biringizga omonat qo‘ysangiz, omonat qo‘yilgan kishi omonatni qaytarsin va Rabbi bo‘lmish Allohdan qo‘rqsin...!” (Baqara, 283).
Yana boshqa bir oyatda esa shunday marhamat qilgan:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا
ya’ni: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).
Suyukli Payg‘ambarimiz Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallam ummatlariga barcha ishlarda o‘rnak bo‘lganlaridek, omonat bobida ham katta namuna va o‘rnakdirlar. Omonatni yaxshi saqlab, o‘z egasiga salomat topshirish xususida Janob Payg‘ambarimiz yoshliklaridan boshlab barchaning e’tiborini qozonganlar. Ul zoti sharif rostgo‘yliklari, birovlarning haqqiga xiyonat qilmasliklari, va’dalariga vafodorliklari tufayli “al-Amin” ya’ni, “omonatdor, ishonchli odam” degan sifatni olganlar. U zot ko‘plab hadisi shariflarida omonatdorlikka da’vat etganlar.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِي الله عَنْهُ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَدِّ الْأَمَانَةَ إِليَ مَنِ آئْتَمَنَكَ وَلاَ تَخُنْ مَنْ خَانَكَ"
(رواه أبو داود والترمذى)
ya’ni: Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Omonat bergan kishiga omonatini qaytaring. Sizga xiyonat qilgan kishiga siz xiyonat qilmang” (Imom Abu Dovud va Imom Termiziy rivoyat qilishgan).
Avvalo, har bir inson Haq taolo va Payg‘ambari oldidagi omonat, ikkinchidan, barcha insonlar oldidagi omonatlarga rioya qilishi darkor.
Alloh taolo O‘zining kalomida shunday marhamat qilgan:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ
ya’ni: “Ey, imon keltirganlar! Allohga va Rasulga xiyonat qilmangiz va (bir-biringizdagi qo‘ygan) omonatlaringizga (ham) bilib turib xiyonat qilmangiz!” (Anfol surasi, 27-oyat).
Omonatdorlikni faqat vaqtincha saqlab berish uchun birovning moddiy narsasini ehtiyot qilish, deb tushunib qolinmaslik kerak. Bu omonatdorlikning eng sodda ko‘rinishi xolos. Aslida, shariatimiz tomonidan buyurilgan omonatdorlikning ko‘plab ko‘rinishlari bor. Mazkur oyati karimada ikki xil omonatga urg‘u berilmoqda:
Birinchisi- Alloh taoloning bandasi zimmasidagi omonati. Bunga Haq taoloning o‘z bandalariga buyurgan namoz, ro‘za, zakot, qodir bo‘lsa, haj kabi buyuk omonatlari kiradi. Ularni o‘z vaqtida va shariatimizda buyurilganidek ado etilishi omonatdorlikning bir ko‘rinishidir.
Ikkinchisi- bandaning banda oldidagi omonatidir. Bunga kishining o‘zi bilan ahlu ayoli, qavmu qarindoshlari va barcha insonlar oldidagi haqlari tushuniladi. Kishi o‘z oilasi sha’nini himoya qilishi, oldi-sotdi muomalalarida xaridorni aldamaslik, kelishilgan va’dalarni o‘z vaqtida ado etish, birovdan eshitilgan sirni saqlay olish, kasb-korda esa har bir inson o‘z zimmasidagi vazifasini sidqi dildan bajarishi ham omonatdorlik hisoblanadi.
Qur’oni karimning bir necha o‘rinlarida mo‘minlarning go‘zal xislatlari aytilganda, omonatdorlik ham maqtalgan. Alloh taolo marhamat qilib aytadiki:
وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ
ya’ni: “Ular (mo‘minlar) omonatlariga va (o‘zaro bog‘lagan) ahd-paymonlariga rioya etuvchidirlar” (Mu’minun surasi, 8-oyat).
Keyingi paytlarda olingan qarzlarni o‘z vaqtida egasiga bermaslik kasalligi avj olmoqda. Olingan qarzni o‘z vaqtida berishga imkoniyati bo‘la turib, bermasdan cho‘zib yurish omonatga xiyonat va og‘ir gunoh hisoblanadi. Shu bilan birga, qarzini uzishga yetadigan moli bo‘la turib, uni egasiga bermay vaqtini o‘tkazib yurish zulmdir.
Dinimizda omonatdorlikka targ‘ib qilinishi barobarida, unga xiyonat qilishlik mo‘minning xislatlaridan emasligi ta’kidlanadi. Omonatga xiyonat ‒ munofiqlarning xislati sifatida zikr qilinadi.
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِي الله عَنْهُمَا أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : "أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُنَافِقًا خَالِصًا وَمَنْ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنْهُنَّ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ حَتَّى يَدَعَهَا إِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ وَإِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ وَإِذَا خَاصَمَ فَجَر"
(رواه البخاري ومسلم)
ya’ni: Abdulloh ibn Amr raziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisi sharifda Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: “Kimdaki to‘rtta narsa bo‘lsa haqiqiy munofiq bo‘ladi. Kimdaki ulardan bir xislat bo‘lsa, o‘shani ketkazmaguncha unda munofiqlikdan bir xislat bo‘ladi ‒ omonat qilinsa, xiyonat qiladi; so‘zlasa, yolg‘on gapiradi; ahd qilsa, buzadi; xusumatlashib qolsa, fujur (nohaqlik, g‘irromlik) qiladi”. (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).
Omonatdorlik borasidagi dinimiz ko‘rsatmalariga amal qilinsa, jamiyatdagi o‘zaro ishonch, mehr-oqibat va hamjihatlik ortadi. El-yurtning qut-barakasi va fayzi ziyoda bo‘ladi. Shuning uchun ham har bir imonli va chin e’tiqodli kishi mas’uliyatni chuqur his etgan holda, turli salbiy sifatlardan saqlanib borishga va zimmamizdagi omonatlarni o‘z vaqtida ado etishga jiddiy harakat qilishimiz, lozim bo‘ladi.
Alloh taolo barchamizni omonatdor shaxslardan bo‘lishimizni nasib aylasin! Omin.
ILOVA
XOTIRA VA QADRLASH – INSONIY BURCH
Muhtaram jamoat! Yurtimizda an’anaviy nishonlab qarshi olinadigan, alohida e’tibor qaratilgan kunlardan biri “Xotira va qadrlash kuni”dir. Bu kunda biz o‘tmishda o‘tgan ajdodlarimiz, xususan, Vatan ozodligi va xalqimizning farovonligi yo‘lida jonlarini fido qilib, bugungi kunda olamdan o‘tib ketgan barcha fidoyi yurtdoshlarimizni yodga olib, ruhlariga Qur’on tilovat qilib, duoi xayrlar qilamiz. Tiriklarini esa qadrlariga yetib, nasihat va duolarini olib, xizmatlarini qilishga harakat qilamiz. Biz o‘tganlarni maxsus bir kunda emas, balki har doim eslab, haqlariga duoda bo‘lishimiz bizlarning vazifalarimizdan biri hisoblanadi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bu haqda shunday marhamat qiladilar:
عن ابن عمر رضي اللّه عنهما أن رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم قال: اذْكُرُوا مَحَاسِنَ مَوْتاكُمْ وكُفُّوا عَنْ مَساوِيهِمْ.
(رواه الإمام أبو داود والإمام الترمذي)
ya’ni: Ibn Umar roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “O‘tganlaringizning yaxshi sifatlarini eslanglar, ularning yomon sifatlarini aytishdan saqlaninglar”, dedilar”.(Imom Abu Dovud va Imom Termiziy rivoyatlari).
Dinimizda o‘tganlarni eslash, ularga duoyi-xayrlar qilish ibodat hisoblanadi. Hayot yurgan kishilar ibodatda bo‘lib, solih amallar qilishsa, ularning vafot etgan yaqinlari xursand bo‘lishadi. Bu haqida hadisi sharifda shunday deyilgan:
عَن أَنَس بْن مَالِكٍ رضي اللّه عنه يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّ أَعْمَالَكُمْ تُعْرَضُ عَلَى أَقَارِبِكُمْ وَعَشَائِرِكُمْ مِنْ الْأَمْوَاتِ فَإِنْ كَانَ خَيْرًا اسْتَبْشَرُوا بِهِ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ قَالُوا اللَّهُمَّ لَا تُمِتْهُمْ حَتَّى تَهْدِيَهُمْ كَمَا هَدَيْتَنَا.
(رواه الإمام أَحْمَدُ)
ya’ni: Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda quyidagicha kelgan: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Albatta amallaringiz o‘tib ketgan yaqinlaringiz va qarindoshlaringizga namoyish qilib turiladi. Agar (amallaringiz) yaxshi bo‘lsa, ular undan xursand bo‘lishadi. Agar undan boshqacha bo‘lsa, ular: “Allohim, bizni hidoyat qilganing kabi, ularni ham hidoyat qilmacdan jonlarini olmagin”, deyishadi”, dedilar (Imom Ahmad rivoyat qilgan).
Demak, bizdan o‘tib ketgan yaqinlarimiz Allohning huzurida xursand va yuzlari yorug‘ bo‘lishi uchun biz ibodatli, solih amallarda bo‘lishimiz o‘ta ahamiyat kasb etar ekan. Zinhor va zinhor ularni Allohning huzurida xijolatga qo‘ymaylik!
Muhtaram jamoat! Davlatimiz doim urush qatnashchilari, keksa yoshdagi otaxonlarimiz, onaxonlarimiz va barcha nafaqaxo‘rlarga katta diqqat-e’tibor bilan g‘amxo‘rlik qilib kelmoqda. Hukumatimiz ularning moddiy farovonliklarini yanada yaxshilash, ularni rag‘batlantirish maqsadida bir qator qarorlar qabul qildiki, bu narsa barchani chin dildan xursand etdi. Yaqinda muhtaram Yurtboshimiz tomonlaridan Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari va nogironlariga 5 000 000 (besh million) so‘m miqdorida pul mukofoti berilishi to‘g‘risidagi farmon imzolandi.
عَنْ أَبِى مُوسَى الأَشْعَرِىِّ رضي اللّه عنه قَال قَالَ رَسُولُ اللَّه صلى الله عليه وسلم: "إِنَّ مِنْ إِجْلاَل اللَّهِ إِكْرَامَ ذِى الشَّيْبَةِ الْمُسْلِمِ"...
(رَوَاهُ الإمام أَبُو دَاوُدَ)
ya’ni: Abu Muso ash’ariy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Soch-soqoli oqargan musulmonni... hurmat qilish Allohni ulug‘lashdandir”, dedilar”. (Imom Abu Dovud rivoyati).
Alloh taolo barcha marhum ajdodlarimizni O‘zining rahmatiga olib, ularning haqlariga qilayotgan duolarimizni ijobat qilib, qolganlarga farovon hayot, tinchlik va ofiyat ato etishini so‘rab qolamiz! Omin, yo Robbal olamiyn.
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
