Xushu’ va Qur’on tilovat qila turib yig‘lash
Xushu’ va Qur’on tilovat qila turib yig‘lash
«Xushu’» arabcha so‘z bo‘lib, «qo‘rqish, o‘zini past olish, ovozini pasaytirish» ma’nolarini anglatadi. Odatda bu so‘z namozga nisbatan ishlatiladi, lekin boshqa ibodatlardagi ixlosni ifodalashda ham qo‘llaniladi. Qiroatdagi xushu’ esa, ixlos bilan o‘zini kamtar olib, chin dildan tadabbur bilan tilovat qilishdir.
Qur’on odoblaridan yana biri qiroat asnosida qalbning qayg‘uli bo‘lishi (yig‘lashi)dir. Alloh taolo aytadi: «Agar Biz ushbu Qur’onni biror tog‘ga nozil qilganimizda, albatta, siz u (tog‘)ni Allohning qo‘rquvidan egilib-yorilib ketgan holida ko‘rgan bo‘lur edingiz. (Lekin ayrim insonlarning dillari tog‘ning toshidan ham kattiqroq bo‘lgani sababli ularga Qur’on oyatlari ham ta’sir qilmas). Biz bu misollarni odamlar uchun, shoyad ular tafakkur qilsalar, deb keltirmoqdamiz» (“Hashr” surasi, 21-oyat).
Yana bir oyati karimada Alloh taolo aytadi: «Iymon keltirgan zotlar uchun Allohning zikri sababli va nozil bo‘lgan Haq – Qur’on (tilovat qilinishi) sababli qalblari erib, qo‘rqish (vaqti) kelmadimi? (Shuningdek, ular uchun) ilgari Kitob ato etilgan, so‘ng (ular bilan payg‘ambarlar o‘rtasidagi) muddat uzaygach, dillari qotib ketgan kimsalar (ya’ni, yahudiy va nasroniylar) kabi bo‘lib qolmaslik (vaqti kelmadimi)?! Ular (ya’ni, yahudiy va nasroniylar)dan ko‘plari fosiq-itoatsizdirlar» (“Hadid” surasi, 16-oyat).
Ushbu oyati karimada mo‘minlar sifatlanishi lozim bo‘lgan ikki fazilat haqida so‘z bormoqda: Alloh taoloning nomi zikr qilinganida va Qur’on tilovat qilinganida haqiqiy mo‘minning dili eriydi, qalbi qo‘rquvga tushadi va ko‘zlariga yosh keladi. Toshbag‘irlik va Allohning amriga itoatsizlik fosiqlarning xulqlaridandir.
Oyatning davomida Alloh taolo shunday marhamat qiladi: «(Ey mo‘minlar), bilinglarki, albatta, Alloh o‘lgan yerni tiriltirur» ((“Hadid” surasi, 17-oyat)
Ya’ni, Alloh qurib-qaqshab yotgan yerni yomg‘ir suvi bilan tiriltirgani kabi, sizlarning dillaringizni ham O‘zining zikri va Qur’on tilovati bilan yumshatadi.
Sa’d ibn Abu Vaqqos roziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qiladilar: «Qur’onni tilovat qilinglar va (bu bilan) ko‘zlaringiz namlansin. Agar yig‘lay olmasangiz, yig‘ini o‘zingizga lozim tuting» (Ibn Moja rivoyati, sanadi hasan).
Ibn Abbos roziyallohu anhu aytadilar: «Agar qiroat qilingan paytda ko‘zlaringiz yig‘lamasa, qalbingiz yig‘lasin. Qalbning yig‘isi g‘amginlik va Alloh taoloning azamatidan qo‘rqib turishidir».
Yig‘lashni o‘ziga lozim tutishning usullaridan biri qalbga g‘am-qayg‘u tushishidir. O‘sha g‘am-qayg‘u yig‘lashga, ko‘zdan yosh chiqishiga sabab bo‘ladi. Buning uchun o‘qilayotgan oyatlardagi tahdid (ogohlantirish), va’id (qo‘rqitish), amr va qaytariqlarni tafakkur qilib, so‘ngra o‘sha amallarda noqislikka yoki sustkashlikka yo‘l qo‘yayotganini o‘ylashi lozim. Shunda ham ko‘zi yoshlanmasa, sof qalb egalari kabi bo‘la olmagani, Allohning kalomi tilovat qilinganida yig‘lay olmagani uchun yig‘lasin.
Qur’onni oyatlar ma’nosiga mos holda o‘qish
Kishini tadabbur qilishga undaydigan sabablardan yana biri o‘qiyotgan oyatlarning ma’nolarini anglab yetish, qalbi sokin, o‘zi hushyor bo‘lib, xayoli faqatgina qiroatda bo‘lishidir. Agar qalb talaffuz qilinayotgan so‘z yoki jumlalarning ma’nolarini tafakkur qilish va aniq qaytariqlarini anglab yetish bilan mashg‘ul bo‘lsa, qiroatning ta’sirchanligi ortadi. Agar qori o‘qiyotgan oyatlarida zikr qilingan amr-buyruqlarni bajarishda noqislikka yo‘l qo‘ygan bo‘lsa, Allohga istig‘for aytadi. Agar rahmat oyatini o‘qisa, xursand bo‘ladi va Alloh taolodan yaxshiliklar so‘rab duo qiladi. Agar jahannam va uning azoblari haqidagi oyatlarni o‘qisa, qalbi qo‘rquvga tushadi va panoh so‘raydi. Agarda Allohning ulug‘ligi, ayb-nuqsonlardan pok ekani ta’kidlangan oyatlarni o‘qisa, duo-iltijo qilib, Allohga tasbeh va sanolar aytadi.
Xuzayfa roziyallohu anhu aytadilar: «Bir kuni kechasi Nabiy sollallohu alayhi va hsallam bilan namoz o‘qidim. U kishi «Baqara»ni boshladilar va o‘qib tugatdilar. So‘ngra «Oli Imron»ni boshladilar va uni ham o‘qidilar. Keyin «Niso» surasini oxirigacha o‘qidilar. Ushbu suralarni birin-ketin shoshmay tilovat qildilar. Agar tasbeh zikr qilingan oyatdan o‘tsalar, tasbeh aytar, agar duo oyatidan o‘tsalar, duo qilar, agar panoh so‘rash oyatidan o‘tsalar, (barcha yomonliklardan Allohning) panoh berishini so‘rar edilar» (Imom Muslim rivoyati).
Ibn Abbos roziyallohu anhu aytadilar: «Agar Nabiy sollallohu alayhi vasallam «Sabbihisma robbikal a’la…» (A’lo surasi)ni o‘qisalar, uning ketidan: «Subhana robbiyal a’la», deb aytardilar» (Imom Ahmad va Abu Dovud rivoyati).
Agar Qur’on o‘quvchi mo‘minlarga ilohiy nido bo‘lgan «Ey iymon keltirganlar…» oyatidan o‘tsa, o‘sha yerda to‘xtab, Allohning amriga quloq tutadi. Ba’zilar ushbu nidodan so‘ng: «Labbayka robbiy va sa’dayka» (Ey Rabbim, men sening toatingdaman va amringga muntazirman) deb aytar, so‘ngra Alloh nimaga buyurib, qanday amallardan qaytarishini tafakkur qilar va qalban tasdiqlab, o‘z hayotlarida bunga og‘ishmay amal qilar edilar. Kishi shunday qilsa, Qur’onni to‘liq tartil qilgan bo‘ladi. Agar o‘qiyotgan oyatlarning ma’nolarini bilmay qolsa, uni biladiganlardan so‘rab oladi. Toki Allohning kalomini to‘g‘ri tushunib, unga chiroyli amal qilsin.
Agar o‘qilayotgan oyatda Alloh taolo o‘tgan qavmlarning qissalaridan xabar berayotgan bo‘lsa, ulardan o‘ziga ibrat olsin. Alloh ularga qanday hukm qilganini bilib, azobga giriftor bo‘lgan kofir – noshukr qavmlarning yo‘lidan saqlansin. Doimo Allohga shukr qilib, Uning toatida bo‘lsin. Agar o‘qilayotgan oyatda va’id (qo‘rqitish-ogohlantirish) kelgan bo‘lsa, qalbiga nazar solsin. Agar nahiy qilinayotgan biror illat topilsa, undan voz kechsin. Agar rajo (umidbaxsh) oyatlarni tilovat qilsa, Allohning rahmatidan noumid bo‘lmasin. Xavf oyatidan o‘tganda Alloh osiy bandalarni azoblashini fikr qilsin, toki uning qalbidagi xavf va rajo bir-biriga mutanosib bo‘lsin. Xuddi mana shu komil iymon belgisidir. Agar pand-nasihatlardan iborat bo‘lgan oyatlarni o‘qisa, ulardan o‘ziga o‘git olib, amal qilishga harakat qilsin. Agar yuqorida zikr qilinganlarni bajarsa, Qur’on odobi va haqlarini ado etgan bo‘ladi.
"Qur’oni karim fazilati va odoblari" kitobidan.
Muhammadsharif RUSTAMOV,
Marhamat tumani dagi “Ibrohim Halilulloh” masjidi imom-xatibi.
Manba: http://azon.uz
“Solombo Times”: O‘zbekistonda “Uchinchi Renessans” g‘oyasini amalga oshirish davlat siyosatiga aylangan
Shri-Lankaning “Solombo Times” nashrida “O‘zbekistonda Yangi uyg‘onish davri: kelajak texnologiyalari yordamida buyuk o‘tmishni qayta tiklash” sarlavhali tahliliy maqola e’lon qilindi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Shri-Lankalik taniqli jurnalist Fazan Navaz tomonidan yozilgan ushbu materialda so‘nggi o‘n yilda O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan Yangi O‘zbekistonni bunyod etish, “Uchinchi Renessans” g‘oyasini amalga oshirishga qaratilgan islohotlar va ularning samarali natijalari xususida so‘z yuritilgan.
Muallifning yozishicha, Markaziy Osiyo markazida sokin, ammo ulkan ahamiyatga ega inqilob yuz bermoqda. Bu kurash qurol-yarog‘ bilan emas, balki qo‘lyozmalar, muzeylar va mikrochiplar yordamida amalga oshirilmoqda.
Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida O‘zbekiston Samarqand va Buxoro kabi shaharlar jahon ilm-fani, she’riyati va falsafasining yetakchi markazlari bo‘lgan O‘rta asrlardagi “Oltin asr” shon-shuhratini qayta tiklashga intilmoqda.
Bu jarayonning o‘ziga xos jihati shundaki, O‘zbekiston ming yildan ziyod tarixga ega madaniy merosni asrash, qayta tiklash va keng ommaga yetkazish uchun sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan faol foydalanmoqda.
Nashrda O‘zbekistonning boy madaniy va tarixiy merosi hamda uni saqlash bo‘yicha islohotlarga to‘xtalib o‘tilgan. Qayd etilganidek, bu zamin insoniyat tarixidagi eng buyuk allomalarga beshik bo‘lgan. Astronom va davlat arbobi Mirzo Ulug‘bek Samarqandda yulduzlarni hayratlanarli darajada aniq kuzatish imkonini bergan rasadxona barpo etgan. Xorazmdagi Ma’mun akademiyasi olimlari esa Yevropada Renessans boshlanishidan ancha avval matematika va tibbiyot sohalarida yuksak yutuqlarga erishgan edi.
O‘zbekiston yetakchisi bu tarixiy merosni tez-tez tilga olib, Mirzo Ulug‘bekni nafaqat buyuk olim, balki ilm-fanni eng yuksak qadriyat deb bilgan davlat arbobi sifatida ta’riflaydi. Davlat rahbari bugungi yangilanish jarayonini “Uchinchi Renessans” deb atab, uni O‘zbekistonning ilmu ma’rifat va madaniyat markazi sifatidagi mavqeini qayta tiklashga qaratilgan umummilliy loyiha sifatida baholaydi. Tarixchilar ta’biri bilan aytganda – bu atama mintaqada avval mavjud bo‘lgan ikki buyuk yuksalish davridan keyingi navbatdagi uyg‘onish bosqichini anglatadi.
Muallifning fikricha, O‘zbekistonda Uchinchi Renessans g‘oyasini amalga oshirish shunchaki gap emas, balki davlat siyosatiga aylangan.
“Bu ulkan maqsadning eng yorqin ramzi joriy yil Toshkentda qad rostlagan Islom sivilizatsiyasi markazidir. 2026 yil mart oyida 40 mamlakatdan tashrif buyurgan 1500 dan ortiq mutaxassis ishtirokida qurib bitkazilgan mazkur markaz o‘z bag‘rida islom olamining eng noyob yodgorliklaridan biri – VII asrga mansub Usmon Mus'hafini saqlaydi. Shuningdek, bu yerda ilmiy laboratoriyalar, restavratsiya ustaxonalari va arxivlar faoliyat yuritadi. Markaz allaqachon dunyodagi eng chiroyli yangi muzeylardan biri sifatida e’tirof etilgan”, – deya qayd etgan jurnalist.
Materialda ta’kidlanishicha, O‘zbekiston yondashuvining boshqalardan ajratib turadigan muhim jihati – bu sun’iy intellektdan iqtisodiy taraqqiyot vositasi sifatidagina emas, balki madaniy merosni muhofaza qilish vositasi sifatida ham foydalayotganidadir.
Sun’iy intellekt turizm sohasini ham tubdan o‘zgartirmoqda. Bu tashabbus 2026 yilda mamlakatga 12 million sayyohni jalb qilish rejasining bir qismi hisoblanadi.
Fazan Navaz o‘z maqolasini “Uchinchi Renessans” o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarga to‘liq erishadimi-yo‘qmi, buni vaqt ko‘rsatadi. Biroq bugunning o‘zidayoq O‘zbekiston qanday yo‘ldan odimlab borayotgani aniq ko‘rinib turibdi”, – degan so‘zlar bilan yakunlagan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati