“Salafiylar” kimlar?
Hozirgi kunga kelib turli diniy oqim va firqalar “Ahli sunna val jamoa” musulmonlarini adashgan, kufr va shirkda ayblab, o'zlari haqligini iddao qilib, ularga qo'shilishni va haqiqiy Islomda bo'lishni iddao qilmoqdalar. Shulardan biri soxta “Salafiylik” oqimi a'zolaridir.
Bunday oqim va firqalar qanday nomlanmasin, ularning fikri va e'tiqodlari deyarli bir xil. O'zlariga ergashmaganlarni zalolatda, kufr diyorida istiqomat qiladi, hijrat qilish farz kabi botil da'volar bilan ba'zi bir savodi yo'q yoki dinga qiziqqan insonlarni miyasini zaharlab o'z saflariga qo'shishga harakat qilmoqdalar. Ular bu yo'lda har qanday yo'l bilan, hatto hozirgi kunda juda faollik bilan rivojlanayotgan aloqa vositalari, jumladan internet orqali ham keng targ'ibot ishlarini olib borishmoqda.
Avvalo, salafiylar kim va nima uchun ular o'zlarini “Salafiylar” deb nomlashmoqda? Shu haqida ma'lumotga ega bo'lsak.
«Salaf» so'zi arab tilida «avvalda o'tganlar, o'tmishda yashaganlar», «Salafiy» – «o'tmishda o'tgan ajdodlar yo'lidan boruvchi» ma'nolarini beradi.
Istilohda esa «Salaf» Payg'ambarimiz Muhammad alayhissalom taraflaridan maqtalgan, ilk hijriy uch asr avlodlari hisoblanadi. Shu davrda yashab o'tgan sahobalar, tobe'inlar va taba'a tobe'inlardan iborat olimlaru fozillar, mujtahid ulamolarini “salafi solihlar” deb ataladi. Abu Hanifa va boshqa o'rta asrlarda o'tgan mualliflar asarlarida bu so'z aynan mana shu ma'noda, ya'ni «as-salaf», «as-salaf as-solih» (o'tgan solih ajdodlar) shakllarida keladi.
Payg'ambarimiz alayhissalom o'zlarining muborak hadislarida: “Insonlarning eng yaxshisi mening asrdoshlarim. So'ngra ularga yaqin bo'lganlar (tobe'in)dir. So'ngra, ulardan yaqin bo'lganlar (taba'a tobe'in)dir. Ulardan keyin yolg'onchilik tarqab ketadi. Hatto biror kishiki, undan guvohlik so'ralmasada (yolg'ondan) guvohlik beraveradi, undan qasam ichishlik so'ralmasada (noo'rin) qasam ichaveradi” deganlar.
Shu hadisga binoan Islom olamida dastlabki uch asrda yashab o'tgan musulmon avlodlarini eng yaxshi solih insonlar deb e'tirof etiladi. Bugungi kunda mashhur to'rtala mazhab- Hanafiy, Molikiy, Shofi'iy va Hanbaliy mazhabi asoschilari va ularning ashoblari ayni yuqoridagi hadisda aytib o'tilgan avlod vakillari hisoblanadilar. Ulardan keyingi davr vakillarini. Olimlari, fozilu avliyolariga ham “salafi solih”, “salafiy” degan atama ishlatilmaydi.
So'nggi yillarda “salaf solihlarga ergashish” shiorini niqob qilib olgan, musulmon jamiyatlarini ilk islom davri holatiga qaytarishni targ'ib qiluvchi mutaassib, soxta salafiylar paydo bo'lganini alohida qayd etish lozim.
Ular islomiy ahkom va fatvolarni har bir zamon taqozosiga qarab emas, balki hijriy sananing dastlabki uch asriga muvofiq ravishda hayotga tatbiq etishni iddao qilgan oqimdir. Bu oqim arab va islom mamlakatlarida tarqalgan bo'lib, Makaziy Osiyoga ham kirib kelmoqda.
Bu oqim tarafdorlari islom dinining har bir zamon va har bir makonga moslasha olishini tan olmaydilar. O'n to'rt asrdan beri islomning zabardast olimlari, faqihu mujtahidlari, mo''tbar to'rtta mazhab sohiblari qabul qilgan fatvolarni tan olmaydilar va ularga qarshi chiqadilar.
Soxta salafiylikning asoschisi sifatida hijriy ettinchi asrning oxirlarida Suriyalik Ahmad ibn Taymiya boshchiligida, asosan ahli sunna imomi- Abu Muso al Ash'ariy (r.a) tomonidan talqin qilingan aqoidiy islohotlarni rad qilishlik bilan o'rtaga chiqganini ko'rishimiz mumkin. Ibn Taymiya umri davomida o'zining agressiv qarashlari tufayli to'rt marta qamoq jazosiga tortilgan va 1328 yilda qamoqxonada vafot etgan.
Soxta “salafiylar”ning fikricha, Rasulullohning muborak qabrlarini ziyorat qilish bid'at va zalolatdir (vaholanki ibn Taymiyagacha bo'lgan davr, ya'ni qarib sakkiz asrdan beri butun Islom olamida joriy bo'lgan eng ulug' ziyoratlardandir). Shuningdek Rasulullohning tug'ilgan kunlari, ya'ni mavlidi sharifni nishonlash ham bid'at va foydasizdir, yana Rasulullohdan qolgan asori atiqalarni saqlash, asrab avaylash esa go'yoki shirkdir. “Salafiylar”ning tasavvurida yuqoridagi kabi aziz va mo''tabar narsalar johiliyat davridagi bud-sanamlarga sig'inishdek tenglashtiriladi.
“Salafiylar”ning bu kabi qarashlari o'z davrida katta fitna va yangilik bo'lishiga qaramasdan, ularning tarafdorlari juda ko'p edi. Sababi, ibn Taymiyaning kuchli taqvo va ilm sohibi bo'lgan va hanbaliylik mazhabiga mansub oilada voyaga etgani bo'ldi. Shu sabab ham unga ergashganlar ko'p bo'ldi. Natijada uning adashuvini ko'pchilik payqamay qoldi. Uning fatvolari ko'pchilik muxlislari tomonidan qabul qilinardi. Oxiri esa uni “mujaddid”(dinni yangilovchi), “shayxul islom” degan laqablar bilan atay boshladilar. Aslida esa, Ibn Taymiya mujaddid ham, asl salafiy ham bo'lmagan. Uning keyingi paydo qilgan “salafiylik” mazhabi ham hech qanday salafi solihlarning yo'llariga to'g'ri kelmaydi. Balki, musulmonlar jamoasidan ajrab chiqgan adashgan bir kichik mutaassib oqim bo'lgan xolos.
Murodjon MIRSOATOV
Sirdaryo tuman “A. Yassaviy”
jome masjidi imom-xatibi
O‘zbekiston ICESCO anjumanida islom merosini raqamlashtirish bo‘yicha yangi yondashuvlarni ilgari surdi
Ozarbayjon Respublikasi poytaxti Boku shahrida ICESCOning Boku mintaqaviy vakolatxonasi hamda Istiqbolni rejalashtirish va sun’iy intellekt markazi (Center for Foresight and Artificial Intelligence – CFAI) hamkorligida “Islom olamini kelajakka tayyorlash: strategik istiqbol qo‘llanmasini taqdim etish va moslashtirish” mavzusida xalqaro anjuman bo‘lib o‘tdi.
Tadbirning ochilish marosimida ICESCOning Boku mintaqaviy vakolatxonasi direktori Abdulhakim Al-Senan, ICESCO Bosh direktori doktor Salim bin Muhammad Al-Malik (videomurojaat orqali), Yangi Janub siyosat markazining katta ilmiy xodimi Nuja Shekruni, Turkiy madaniyat va meros jamg‘armasi prezidenti Aktoti Rayimqulova hamda Istiqbolni rejalashtirish va sun’iy intellekt markazi direktori Kais Hammami so‘zga chiqib, strategik istiqbolning davlat boshqaruvidagi o‘rni, sun’iy intellektning imkoniyatlari hamda xalqaro hamkorlikni rivojlantirish masalalari yuzasidan ma’ruzalar qildilar.
Mazkur tadbir ICESCOga a’zo davlatlarda strategik istiqbolni rejalashtirish salohiyatini rivojlantirish, davlat boshqaruvi va qaror qabul qilish jarayonlariga zamonaviy prognozlash usullarini joriy etish, shuningdek, global o‘zgarishlarga mos yondashuvlarni shakllantirishga bag‘ishlandi. Shu bilan birga, anjuman musulmon mamlakatlari o‘rtasida ilmiy, madaniy va innovatsion hamkorlikni yanada mustahkamlash, o‘zaro tajriba almashish hamda islom sivilizatsiyasi merosini asrash sohasida qo‘shma tashabbuslarni rivojlantirish uchun muhim muloqot maydoni vazifasini o‘tadi.
Anjuman doirasida ICESCOning Strategic Foresight Guide – strategik istiqbolni rejalashtirish bo‘yicha qo‘llanmasi rasman taqdim etildi. Ushbu hujjat tashkilotga a’zo davlatlarda milliy istiqbolni rejalashtirish imkoniyatlarini kuchaytirish, davlat siyosati, strategik rejalashtirish va boshqaruv tizimiga ilg‘or prognozlash usullarini integratsiya qilishga qaratilgan institutsional dasturiy hujjat hisoblanadi. Shuningdek, tadbir ishtirokchilari mazkur qo‘llanmani a’zo davlatlarning tajribasi, ilmiy yondashuvlari va milliy ustuvor yo‘nalishlari asosida yanada takomillashtirish yuzasidan fikr almashdilar.
Xalqaro anjumanda O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ilmiy kotibi Rustam Jabborov ham ishtirok etib, “Sun’iy intellekt davrida islom sivilizatsiyasi: merosni asrash, raqamli transformatsiya va xalqaro hamkorlik” mavzusida ma’ruza qildi.
Ma’ruzada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan bunyod etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi islom sivilizatsiyasi merosini ilmiy o‘rganish, asrab-avaylash va uni zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida keng jamoatchilikka yetkazishga xizmat qilayotgani alohida ta’kidlandi. Qayd etilganidek, Markaz muzey, ilmiy tadqiqot, ta’lim, raqamli texnologiyalar va xalqaro hamkorlikni o‘zaro uyg‘unlashtirgan zamonaviy ilmiy-ma’rifiy platforma hisoblanadi.
Ma’ruzada sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), raqamli texnologiyalar va virtual muhitlar jadal rivojlanayotgan bugungi davrda islom sivilizatsiyasi merosini asrash va uni kelajak avlodlarga to‘liq hamda haqqoniy yetkazish dolzarb vazifaga aylangani ta’kidlandi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda ishonchsiz ma’lumotlarning ko‘payishi, islomofobiya holatlari va noyob qo‘lyozmalarning xalqaro bozorlarda parchalanib sotilishi kabi omillar madaniy merosni muhofaza qilish sohasida yangi yondashuvlarni talab etayotgani qayd etildi.
– Bugun madaniy merosni muhofaza qilish faqat muzeylar yoki arxivlar vazifasi emas. Bu xalqaro hamkorlik, huquqiy himoya, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt imkoniyatlarini birlashtirishni talab etadigan umumiy mas’uliyatdir. Sun’iy intellekt olimning o‘rnini egallamasligi, balki uning ishonchli yordamchisi bo‘lishi lozim, – dedi Rustam Jabborov.
Ma’ruzada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan bunyod etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi islom sivilizatsiyasi merosini ilmiy o‘rganish, asrab-avaylash va uni zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida keng jamoatchilikka yetkazishga xizmat qilayotgani alohida ta’kidlandi. Qayd etilganidek, Markaz muzey, ilmiy tadqiqot, ta’lim, raqamli texnologiyalar va xalqaro hamkorlikni o‘zaro uyg‘unlashtirgan zamonaviy ilmiy-ma’rifiy platforma hisoblanadi.
Shuningdek, ma’ruzada kelgusi 20–25 yilda sun’iy intellekt texnologiyalari qo‘lyozmalarni raqamlashtirish, tahlil qilish, restavratsiya qilish va turli tillarga tarjima qilish jarayonlarida muhim o‘rin egallashi, muzeylar esa eksponatlarni saqlash joyidan bilim yaratuvchi intellektual markazlarga aylanishi haqida fikrlar bildirildi.
Tadbir ICESCOga a’zo davlatlar o‘rtasida strategik istiqbolni rejalashtirish, madaniy merosni asrab-avaylash, sun’iy intellekt imkoniyatlaridan samarali foydalanish hamda musulmon mamlakatlari o‘rtasida ilmiy va madaniy hamkorlikni yanada mustahkamlash yo‘lidagi muhim qadamlardan biri sifatida e’tirof etildi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
