Takfir – musulmon ummati birligiga rahna soluvchi tahdiddir!
Bugungi kunda aksariyat musulmon mamlakatlarida jamiyatni ichidan tafriqa va fitnalar kelib chiqishiga sabab bo'layotgan ma'naviy tahdidlardan biri takfir hisoblanadi. Takfir hodisasining ilk ildizlari Ali (r.a.) davrida unga qarshi isyon ko'targan xorijiylar faoliyatiga borib taqaladi.
Horijiylar o'zlariga qo'shilmagan yoki ergashmagan barcha kishilarni, hatto ular musulmon bo'lsalar ham, kofir deb e'lon qilishgan. Katta gunoh qilgan musulmonlarni ham kofirga chiqarib, ularning avlodi, moli va jonini o'zlariga halol sanashgan. Ular o'z davrlarida Usmon ibn Affon (r.a.), Ali ibn Tolib (r.a.) kabi “xulofoi roshidinlar”ni ham kufrda ayblashgan. Taassufki, hozirgi kunda ham turli diniy mutassib va ekstremistik tashkilotlar yuqoridagi kabi islom ahkomlarini ko'r-ko'rona buzgan holda o'zlariga ergashmagan musulmonlarni va dunyoviy hokimiyatga nisbatan “kofir” deb asossiz hukm chiqarmoqdalar. Mutaassiblar shu yo'l orqali o'zlari muxolif sanagan odamlarning joni va moliga tajovuz qilishni, jamiyat va davlatga qarshi fitna qilishni shariat jihatidan “halol” qilib olishga, qotillik va bosqinchilik faoliyatini oqlab olishga harakat qiladi. Darhaqiqat, islom musulmon odamni kofirga chiqarishdan qaytaradi. Hanafiylik mazhabi va moturidiylik aqidasiga muvofiq, imonning sharti yakkaxudolikka til bilan iqror bo'lish, qalb bilan tasdiqlash sanaladi. Insonning imonini o'lchash imkoniyati boshqa insonda yo'q, chunki imon inson qalbida bo'ladi.
Shariatga ko'ra, qalbni faqat Alloh biladi. Shunga ko'ra, musulmon odamning imoni haqidagi hukmni yolg'iz Alloh chiqaradi. Bunga mazkur hadis dalil bo'ladi: “Payg'ambar (s.a.v.): “Uch narsa iymonning aslidandir: “Laa ilaaha illallohu” degan kimsaga tegmaslik. Gunohi tufayli uni kofirga chiqarmaymiz. Amali tufayli uni Islomdan chiqarmaymiz”, dedilar”. (Sunani Abu Dovud, 2532-hadis). Imom Buxoriyning “Sahih” asaridagi bir bob “Johiliyat ishlaridan bo'lib, kufr sanalmaydigan gunohlar bobi” deb nomlangani ham musulmon inson gunoh sodir etish bilan islomdan chiqmasligiga ishora qiladi. Katta (kabira) gunoh sodir etgan mo'min kishi, “Ahli sunna val-jamoa” e'tiqodiga ko'ra, qilgan ishini halol sanamas ekan, kofir bo'lmaydi. To'rt mazhab ulamolari ittifoqiga ko'ra, katta gunoh sodir etgan shaxs do'zaxda ham abadiy qolmaydi. Musulmonni kofirga chiqarishdan kelib chiqadigan xatarlar bois Qur'on va sunnatda birovlarni kofirga chiqarishdan qaytariladi. Musulmonlarni dinsizlikda ayblash mumkin emasligi haqida Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisda: “Rasululloh (s.a.v.): “Biror kishi o'z birodariga: “Ey kofir!”, – desa, bu so'z ikkalasidan biriga tegishli bo'ladi”, dedilar (ya'ni, agar kofirlikda ayblovchi haq bo'lsa, ayblanuvchi kofirligicha qoladi. Basharti haq bo'lmasa, u holda o'zi kofir bo'ladi)”, deb ta'kidlangan (Imom Buxoriy, 6103-hadis). Boshqa hadisda “Buzuq va kofir bo'lmagan odamni buzuq va kofir degan odamning o'zi kofir va buzuqdir”, deyilgan (6045-hadis).
Hanafiylik mazhabida imonning sharti yakkaxudolikka til bilan iqror bo'lish (shahodat kalimasi), qalb bilan tasdiqlash hisoblanadi. Islom ta'limotiga ko'ra, gunoh sodir etgan odam, agar qilgan ishini halol deb hisoblamasa, u kofir bo'lmaydi, balki gunohkor bo'ladi. Imom Abu Hanifa o'zining “Fiqhi akbar” asarida mazkur masalaga quyidagicha hukm bergan: “Biror musulmonni qilgan gunohi sababli kofirga chiqarmaymiz, garchi u kabira gunoh bo'lsa ham, basharti uni halol deb e'tiqod qilmagan bo'lsa”. Abu Ja'far at-Tahoviyning “Al-aqidatut-tahoviya” risolasida esa “Bizning qiblamizga qarab namoz o'qiguvchilarni musulmon sanayveramiz. Shart shuki, Muhammad (s.a.v.) keltirgan barcha ma'lumotlarni e'tirof etadigan bo'lsalar”, deyilgan. Dunyo ulamolari birovni kofir deyishdan oldin bu gap o'ziga qaytishi mumkin ekanini haqida ogohlantiradilar. Chunki islomda kofir bo'lishlik bilan o'ta xatarli holatlar yuzaga keladi: u bilan turmush o'rtog'i orasidagi nikoh buziladi; bolalari uning qaramog'idan chiqadi; vafot etsa yuvilmaydi, kafanlanmaydi, janozasi o'qilmaydi, musulmonlar qabristoniga ko'milmaydi va merosdan mahrum bo'ladi; o'sha holida o'lganda do'zaxi hisoblanadi. Shu sababli ulamolar birovni kofirlikda ayblashdan o'zlarini tiyganlar hamda boshqalarni ham bunday ishdan qaytarganlar. Mashhur hanafiy alloma, “Al-bahrur roiq” nomli asar muallifi Ibn Nujaym ta'kidlagan: “Agar kofir deyish uchun to'qson to'qqizta dalil bo'lsayu, kofir demaslik uchun birgina dalil bo'lsa, to'qson to'qqizni qo'yib, o'sha bir dalilni olish kerak”. Shuningdek, ulamolar kufr haqidagi umumiy fatvoni yakka shaxslarga tatbiq qilib yuborish shariatga zid ekanini ham ta'kidlaydilar. Misol uchun, “falon toifaga mansub kishilar kofir bo'ladi” degan fatvo chiqarish xato hisoblanadi. Aslida shariatga ko'ra, yakka shaxslarga nisbatan kufr fatvosini berishdan oldin so'rab-surishtirish, aniqlash va uning o'zi bilan bahs olib borib, o'ziga tan oldirish lozim hisoblanadi. Afsuski, ayrim yoshlarimiz Internet nasl-nasabi, diniy ma'lumoti, kimga xizmat qilish noma'lum kimsalarning ta'sirida vatandoshlari, hatto yaqinlarini dindan chiqqanlikda ayblayotgani juda xatarli holatdir.
Mazkur muammoning eng og'ir jihati shundan iboratki, o'z dindoshlari, yurtdoshlari va qavmi-qarindoshini kofirlikda ayblayotgan bu kabi yoshlar keyingi bosqichda “rahnamo” va “ustozlari” tomonidan go'yoki “hijrat”ga chiqish da'vosida Suriya, Afg'oniston kabi qurolli to'qnashuvlar ketayotgan o'lkalarga chorlanmoqda. Mazkur hududlarga borganlar esa begunoh odamlarni o'ldirish, bosqinchilik qilish, birovlarning uy-joyini egallab olish kabi islomda butkul harom qilingan qabih, gunohi kabira ishlarga qo'l urib, oxiroqibatda juvonmarg bo'lib ketmoqda. Ularga ergashib, beqaror hududlarga borib qolgan turmush o'rtoqlari, singil va farzandlarining ayanchli taqdirini “Mehr” operatsiyalari doirasida Vatanimizga qutqarib olib kelingan ojizalar va go'daklarning ko'z yoshlari va achchiq qismatida ko'rishimiz mumkin. Shu nuqtai-nazardan, yoshlarimizdan Internet va boshqa vositalar orqali tinch-osoyishta yashab kelayotgan musulmonlarni, ayniqsa, diniy ulamolarni kofirga chiqarib obro'sizlantirishga urinayotgan, davlat va jamiyatga qarshi fitna chiqarish, barqaror yurtni barbod qilish kabi gunoh ishlarga da'vat qilayotgan kimsalardan ogoh va ehtiyot bo'lishlari talab qilinadi.
Zangi ota jome masjidi imom-xatibi Ablakulov Luqmon
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
