Hamma Qur’on o‘qirdi. Biroq...
Har gal Masjidi Haromga borganimda ko‘pchilikning qo‘lida Qur’on ko‘raman. Ayniqsa, Ruknul Yamaniy tarafga qaragan, ikki qavatli salqin bo‘lmalar asosan mahalliy arablar bilan to‘ladi. Ularning deyarli hammasi ustunlar tagiga taxlab qo‘yilgan Qur’on kitoblariga “hujum qilib”, namoz vaqtigacha tilovat bilan mashg‘ul bo‘ladilar.
Ona tili arabcha bo‘lmagan kishilar arablarga havas qilib, Qur’onni tushunish ular uchun mushkul emas deb o‘ylashadi. Bu fikr ko‘pam to‘g‘ri emas. Arablar, albatta, bu imtiyoz-imkoniyatga ega, biroq bu o‘rinda boshqa bir muammo mavjud, bu ularning Qur’onga nisbatan bepisandligidir.
Ma’lumki, bilmaydigan va bilmasligini biladiganlarda bir kun kelib bilish, o‘rganish imkoni bor. Lekin bilmagani holda o‘zini bilag‘on hisoblaganlarning hech narsa o‘rgana olmasligi ham bor gap.
Haj safarida yurgan kunlarim edi. Bir kuni Qur’on o‘qib o‘tirsam, bir oyat chiqib qoldi. Oyatning ruhi-dilga naqsh bo‘lguday ma’nosidan hayratga tushdim. Yuz-ko‘zidan arab millatiga mansub ekani ayon bir kishini sinab ko‘rmoqchi bo‘ldim. Oyatni o‘qib, bir so‘z ma’nosini so‘ragan edim, ma’nosi nega kerak, deganday behis qarash bilan javob berdi. U mening Muqaddas kalomni tushunish istagimdan ajablangan, bu – dahshat edi. Arabning bilish-bilmasligini aniqlay olmadim. Ma’lum bo‘lgani shuki, u ham milyonlarcha turdoshlari kabi Qur’onni tabarrukan talaffuz qilinib, tokchaga qo‘yib qo‘yiladigan muqaddas ashyo, deb bilardi.
Bu voqeadan keyin atrofdagilarning Qur’onga bo‘lgan munosabatlarini diqqat bilan kuzata boshladim. Kuzatganim sari tashvishim ming chandon orta bordi. Odamlar Qur’onni shunchaki tilovat qilishar, keyin yana tokchaga joylab qo‘yishardi.
Tilovat qilayotganlardan birortasining yuzida azob oyatining vahmi, rahmat oyatining quvonchi, jannat haqida so‘z boradigan oyatlar sevinchi, do‘zaxdan gapiriladigan oyatlar dahshati kabi alomatlar ko‘rinmas edi. Ko‘pchilikning holat-atvori va o‘zini tutishida Qur’ondan mutaassirlik yo‘q edi mutlaqo.
So‘zimning isboti tariqasida bir voqeani keltiraman.
Harom masjidi. Juma namozi payti. Tumonat odam. Igna tashlasangiz, yerga tushmaydi. Bir kishi oyog‘ini oxirigacha kerib, chordona qurvolgan ko‘yi ikki kishilik joyni egallagan, yoyilib o‘tiribdi. Birov yaqin kelayotganini ko‘rsa, yonimga kelib o‘tirmasin degan xavotirda yanayam yalpayib, yoyilib olishga harakat qiladi. Kechikkanlar, jamoat namozga turganda joy topishga umid qilib, daqiqalarcha oyoqda kutardilar. Namozga turilgach, men joyimni ikki o‘spiringa berdim. O‘zim oldingi safda yoyilib o‘tirgan boyagi kishidan barcha uzr jumlalari va nazokat kalimalarini ishga solib, bir oz joy berishini iltimos qildim. U esa yuzini tirishtirgancha qo‘pol ohangda rad etdi. Vaholanki, haligina shu odam ko‘z o‘ngimda bir soatga yaqin tebranib-tebranib Qur’on tilovat qilgan edi. O‘shanda yana bir kishi kelsa-yu, unga joyimni berib, o‘zim peshin namozi bilan kifoyalansam, shoyad shunda bu odamning ko‘nglida insoniylik tuyg‘ulari uyg‘onsa, deb astoydil umid qildim. Ammo hech kim kelmadi.
Namoz o‘qish oson, namozning mohiyatini hayotimizga tatbiq qilish qiyin;
Qur’on o‘qish oson, Qur’oniy axloq bilan bezanish juda-juda mushkul;
Hajga borish oson, hoji bo‘lish, Odamdayin odam bo‘lish oson emas.
Qur’onni tafakkur, tadabbur va tazakkur qilish borasida nega to‘xtalganim, o‘ylaymanki, endi oydinlashdi.
Axir bekorga Qur’onda: “Axir, ular bu So‘zni (Qur’onni) tafakkur qilib ko‘rmadilarmi...?” deyilmagan (Mo‘minun, 68).
“Irfon” taqvimidan
Shayboniylar daxmasi ziyoratgohga aylantiriladi
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
