Shar’iy musofirning jum’a namozi
Shar’iy musofirning zimmasiga Jum’a farz bo‘lmasdan, boshqa kunlardagidek, Peshin namozini o‘qish farzdir. Shuning uchun musofir biror shaharda o‘n besh kun turishni niyat qilmagan bo‘lsa, Jum’a farz bo‘lmaydi. Lekin Jum’a namozida imomlik qilayotgan odamga iqtido qilsa, zimmasiga farz bo‘lgan Peshin namozi soqit bo‘ladi. Agar o‘n besh kundan ko‘p turishni niyat qilgan bo‘lsa, unga xuddi shaharliklarga farz bo‘lganidek, Jum’ani o‘qish farzdir.
Yuqorida «Musofirga Jum’a farz bo‘lmaydi. Lekin Jum’a namozini o‘qiyotgan imomga iqtido qilsa, zimmasiga farz bo‘lgan Peshin namozi soqit bo‘ladi», degan edik. Agar musofir Jum’a namozida imom bo‘lishi kerak bo‘lib qolsa, iqtidosi joiz bo‘lganidek, imomligi ham joizdir.
أَنَّ الْمُسَافِرَ لَمَّا الْتَزَمَ الْجُمُعَةَ صَارَتْ وَاجِبَةً عَلَيْهِ، وَلِذَا صَحَّتْ إمَامَتُهُ فِيهَا.
«Musofir jum’a (namozi)ni o‘qishni lozim tutsa, jum’a uni zimmasiga vojibga aylanadi va uni imomati sahih bo‘ladi» (Raddul muxtor).
Agar musofirlar Jum’a joiz bo‘lmagan joylarda «Jum’a qasr bilan barobar», deb o‘ylab, Jum’a o‘qishsa, qaytadan peshin namozini o‘qiydilar.
قُلْتُ أَرَأَيْتَ مُسَافِرًا صَلَّى بِقَوْمٍ مُسَافِرِيْنِ وَنَوَى الْجُمُعَةَ وَنَوَى الْقَوْمُ ذَلِكَ قَاَل لا تُجْزِيهِمْ وَعَلَيْهِمْ أَن يُصَلُّوا الظُّهْرَ قُلْتُ لم قال لأَنَّهُمْ لَمْ يَنْوُوا الظّهْرَ وَ إِنَّمَا نَوَوا الْجُمُعَةَ فَلا تُجْزِيهِمْ مِنَ الْجُمُعَة لأَنَّهُمْ مَعَ غَيْرِ إِمَامٍ فِي غَيْرِ مِصْرَ.
«Musofir musofir qavmga imom bo‘lib, jum’ani niyat qilsa, qavm ham o‘shani niyat qilsa, nima bo‘ladi» dedim. «Joiz bo‘lmaydi va peshin namozini o‘qishlari lozim bo‘ladi» dedi. «Nimga» dedim. «Chunki, peshinni niyat qilmay jum’ani niyat qildilar va shu bilan bir qatorda misrdan tashqarida va imom bilan birga emaslar» dedi» (Mabsut)
Biror sabab bilan Jum’a namoziga iqtido qilgan musofirning namozi fosid bo‘lsa, qayta qo‘shilishga ulgursa, «Jum’a» deb qo‘shiladi, ulgurmasa, peshin namozini qasr qilib o‘qiydi.
Shu holat muqim kishida voqe’ bo‘lsa, aytaylik, musofir tushgan joyida peshinni o‘qib, masjidga kelsa, jum’a o‘qilayotgan ekan, buning hukmi ikkitadir:
- Hisoblab ko‘radi: uyidan chiqqan vaqtda imom jum’a namozidan forig‘ bo‘lgan bo‘lsa, uning o‘qigan peshin namozi botil bo‘lmaydi;
- Agar yarim yo‘lga yetganida imom jum’a namozidan forig‘ bo‘lgan bo‘lsa, peshini botil bo‘ladi. Shuning uchun peshinni o‘qib, masjidga kelsa, jum’a namozi o‘qilayotgan bo‘lsa, unga shu zahoti jum’aga qo‘shilish vojib bo‘ladi.
Namoz botil bo‘lgan holatlarda o‘sha namozni qayta o‘qish zarur bo‘lib, avvalgi namozi naflga aylanadi.
Musofir odam jum’a kuni peshinni masjidlarda jamoat jum’ani o‘qib bo‘lganidan keyin o‘qishi mustahab, oldin o‘qishi esa makruhi tanzihiydir.
إنْ أَدَّى الظُّهْرَ ثُمَّ سَعَى إلَى الْجُمُعَةِ فَأَدْرَكَهَا مَعَ الْإِمَامِ بَطَلَ ظُهْرُهُ سَوَاءٌ كَانَ مَعْذُورًا كَالْمُسَافِرِ وَالْمَرِيضِ وَالْعَبْدِ أَوْ غَيْرِهِ وَإِنْ لَمْ يُدْرِكْهَا فَإِنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ وَالْإِمَامُ فَرَغَ مِنْهَا لَا يَبْطُلُ إجْمَاعًا وَإِنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ وَالْإِمَامُ فِيهَا فَقَبْلَ أَنْ يَصِلَ إلَيْهِ فَرَغَ مِنْهَا بَطَلَ ظُهْرُهُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - خِلَافًا لَهُمَا وَإِنْ خَرَجَ لَا يُرِيدُ الْجُمُعَةَ لَا يَبْطُلُ إجْمَاعًا، كَذَا فِي الْكَافِي.وَإِنْ سَعَى إلَى الْجُمُعَةِ وَكَانَ سَعْيُهُ مُقَارِنًا لِفَرَاغِهِ لَا يَبْطُلُ هَكَذَا فِي التَّبْيِينِ
«Peshinni o‘qib, jum’aga otlansa va imom bilan u (jum’a)ni o‘qisa, musofir, kasal, qul va shu kabilar singari uzurli bo‘lsa ham (o‘qigan) peshin namozi botil bo‘ladi. Agar yetib kelmasa, ya’ni (hisoblab qarasa) uyidan chiqqanida imom jum’ani o‘qib bo‘lgan bo‘lsa, ijmoan (o‘qigan peshin namozi) botil bo‘lmaydi. Agar uydan chiqqanida imom un (jum’a namozi)da bo‘lsa va (imomga) yetib kelishidan oldin (imom) u (jum’a)ni tugatsa, ikkalalariga xilof o‘laroq Abu Hanifa rahmatulloh nazdilarida (o‘qigan) peshn (namoz)i botil bo‘ladi. Agar uydan jum’ani niyat qilmay chiqsa, ijmoan o‘qigan peshini botil bo‘lmaydi. «Kofiy»da shunday deyilgan. Jum’aga otlanayotgan vaqtda (imom jum’ani) tugatsa, o‘qigan peshini botil bo‘lmaydi. «Tabyiyn»da shunday deyilgan» (Mabsut).
Jum’a o‘qiladigan joylarda jum’a kuni peshinni jamoat bo‘lib o‘qish esa musofir uchun makruhi tahrimiydir.
(وَكُرِهَ) تَحْرِيْمًا (لِمَعْذُورٍ وَمَسْجُونٍ) وَمُسَافِرٍ (أَدَاءُ ظُهْرٍ بِجَمَاعَةٍ فِي مِصْرٍ) قَبْلَ الْجُمُعَةِ وَبَعْدَهَا.
«Musofir, mahkum va uzurli kishilar jum’adan oldin yoki keyin shaharda jamoat bilan peshin o‘qishlari makruhi tahrimiydir» (Raddul muxtor).
Manba: Fiqh.uz
O‘MI Matbuot xizmati
Marg‘ilonning uch muqaddas qadamjosi
Marg‘ilon – Farg‘ona vodiysining eng qadimiy va o‘ziga xos shaharlaridan biri. Uning tarixini faqat me’moriy obidalar, qadimiy ko‘chalar yoki mashhur hunarmandchilik an’analari bilangina emas, balki asrlar davomida xalq e’zozida bo‘lib kelayotgan ziyoratgohlarsiz ham tasavvur etib bo‘lmaydi, xabar bermoqda O‘zA.
Shahardagi Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozor ana shunday tarixiy-ma’naviy maskanlar sirasiga kiradi. Ularning har biri o‘z tarixi, rivoyatlari va xalq xotirasidagi o‘ziga xos o‘rniga ega.
Marg‘ilonning qadimiy ziyoratgohlaridan biri Pir Siddiq majmuasidir. Xalq orasida bu qadamjo bilan bog‘liq turli rivoyatlar avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Ziyoratgoh Pir Siddiq nomi bilan bog‘liq bo‘lib, “siddiq” so‘zi arab tilida haqgo‘y, rostgo‘y, haqiqatga sodiq inson ma’nolarini anglatadi. Shu jihatdan ziyoratgoh nomi ham xalq tasavvurida ezgulik, iymon va rostgo‘ylik kabi fazilatlar bilan uyg‘unlashib ketgan. Majmuadagi me’moriy yechimlar, ayniqsa, gumbazli inshootlar va qadimiy qabrlar Marg‘ilonning o‘tmishdagi shaharsozlik va me’morchilik an’analaridan darak beradi.
Pir Siddiq ziyoratgohi nafaqat ziyorat maskani, balki Marg‘ilonning tarixiy xotirasini o‘zida mujassam etgan qadamjolardan biri sifatida ahamiyatlidir. Marg‘ilon tarixi buyuk alloma Burhoniddin Marg‘inoniy nomi bilan chambarchas bog‘liq. XII asrda yashab ijod qilgan alloma islom huquqshunosligi, xususan, hanafiy fiqhi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Uning butun islom olamida mashhur bo‘lgan “Hidoya” asari asrlar davomida muhim huquqiy manba sifatida qadrlanib kelgan.
Marg‘ilonda alloma nomi bilan bog‘liq Chillaxona ham xalqning ma’naviy xotirasida alohida o‘rin tutadi. “Chillaxona” atamasi odatda insonning ma’lum muddat xilvatda qolib, tafakkur, ibodat va ruhiy tarbiya bilan mashg‘ul bo‘ladigan joyini anglatadi. Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi bilan bog‘liq rivoyatlar ham allomaning ilm yo‘lidagi mashaqqatli izlanishlari va ma’naviy kamolotini tasavvur qilishga yordam beradi. Bu maskanni faqat ziyoratgoh sifatida emas, balki buyuk allomaning ilmiy-ma’naviy merosini anglashga xizmat qiluvchi tarixiy xotira joyi sifatida ham baholash mumkin.
Marg‘ilondagi yana bir o‘ziga xos maskan – Kaptarli mozor. Uning nomi bilan bog‘liq xalq rivoyatlari turlicha. Ayrim hikoyalarda bu joyda kaptarlar ko‘p bo‘lgani, shu sababli mozor “Kaptarli” deb atalgani aytiladi. Kaptar esa xalq tasavvurida tinchlik, poklik va ezgulik ramzi sifatida qabul qilinadi. Kaptarli mozor haqidagi ma’lumotlarni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish Marg‘ilonning mahalliy tarixini yanada boyitishga xizmat qiladi. Buning uchun arxiv hujjatlari, qadimiy xaritalar, qabrtoshlaridagi yozuvlar, vaqf hujjatlari va xalq orasida saqlanib kelayotgan og‘zaki tarix namunalarini tadqiq etish muhim. Zero, xalq xotirasida asrlar davomida saqlanib kelayotgan rivoyatlar ham tarixiy-etnografik tadqiqotlar uchun qimmatli manba bo‘lishi mumkin.
Uch qadamjo – bir tarix. Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozorni birlashtirib turgan asosiy jihat ularning Marg‘ilonning ma’naviy qiyofasini shakllantirishdagi o‘rnidir. Bu qadamjolar xalqning ajdodlarga hurmat, muqaddas joylarni asrash, ezgulik va ma’rifatni qadrlash kabi an’analarini o‘zida mujassam etadi.
Ularning har biri Marg‘ilon tarixining turli qirralarini namoyon etadi: Pir Siddiq – diniy-ma’naviy merosni, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi – ilm va tafakkur an’analarini, Kaptarli mozor esa xalq xotirasi va mahalliy rivoyatlarning uzviyligini ifodalaydi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
