Sayt test holatida ishlamoqda!
08 Aprel, 2025   |   10 Shavvol, 1446

Toshkent shahri
Tong
04:33
Quyosh
05:55
Peshin
12:30
Asr
17:01
Shom
18:59
Xufton
20:15
Bismillah
08 Aprel, 2025, 10 Shavvol, 1446

Oyoq kiyimiga mas'h tortish haqida

15.03.2018   19502   10 min.
Oyoq kiyimiga mas'h tortish haqida

Savol: Sovuq kunlarda paypoqqa masx tortsa bo‘ladimi?
Javob: Shu mazmundagi savollarga ustozimiz marhum Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlari ko‘p va xo‘b javob berganlar. Men quyida ustozimizning ana shunday javoblaridan birini keltirib o‘taman. U zot muftiy Muhammad Taqiy Usmoniy hazratlarining so‘zlaridan iqtibos keltiradilar.
“Barcha mujtahid imomlarning fikriga ko‘ra, bugungi kunimizda kiyilayotgan oddiy ip-gazlamali, jun va neylon paypoqlarga masx tortishga ruxsat berilmaydi. Alloma Kosoniy rahimahulloh «Badoye’us sanoye’» kitobida shunday yozadilar: «Ulamolarning yagona fikriga ko‘ra, agar paypoqlarning matosi suv sizib o‘tadigan darajada yupqa bo‘lsa, ularga masx tortish mumkin emas».
Alloma ibn Nujaym rahimahulloh ham shunday deydilar: «Ip yoki jundan qilingan paypoqlarga mas'h tortish mumkin emas». Bu borada hech qanday ixtilof yo‘q. Kiyilgan paypoq bir farsaxdan (uch mildan) ortiq yo‘l yursa bo‘ladigan darajada qalin bo‘lsagina, ulamolarning fikrida bir oz farq uchrashi mumkin («Al-Bahrur-Roiq»). Yuqorida aytilganlardan ma’lum bo‘lishicha, mazhab imomlaridan hech qaysisi quyidagi yupqa paypoqlarga mas'h tortishni joiz deb bilmaydi:
(a) Suv sizib o‘tadigan darajada yupqa paypoqlar,
(b) Bog‘ich bilan bog‘lab qo‘ymasa oyoqda o‘zi turmaydigan paypoqlar,
(v) O‘zini kiyib yurilsa, yetarli darajada uzoq masofaga yetmay yirtilib ketadigan paypoqlar.
Agar paypoqlar bu uch toifaning birortasiga ham kirmasa, faqat shundagina ulamolar ularga masx tortish xususida turli fikr bildirganlar.
Darhaqiqat, Qur’oni karim bizga tahoratni ma’lum bir tartibda ado etishni farz qilgan. Moida surasining 6-oyatida oyoqlarga masx tortish emas, balki yuvish ochiq-oydin ravishda buyurilgan.
Alloh taolo shunday marhamat qiladi:


يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ


«Ey, iymon keltirganlar! Namozga turmoqchi bo‘lsangiz, yuzlaringizni va qo‘llaringizni chig‘anoqlari ila yuvinglar. Boshlaringizga mas'h tortinglar. Va oyoqlaringizni to‘piqlari ila yuvinglar».
Ushbu oyatda Alloh taolo tahoratda oyoqlarni yuvishga buyurmoqda. Demak, ularga masx tortish mutlaqo mumkin emas, agar hatto poyafzal teridan qilingan maxsi bo‘lsa ham. Shunga qaramay, maxsilarga masx tortish joizligiga butun ummat ittifoq qilgan. Bu haqdagi rivoyatlar tavotur (Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamning juda ko‘plab sahih hadislari) ila sobit bo‘lgan.
Agar Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamdan bu haqda atigi ikki-uchtagina hadis rivoyat qilingan bo‘lsa, bu ohod xabar bo‘lgani uchun Qur’oni karim oyatidan umumiy foydalanishni cheklash uchun yetarli bo‘lmas edi. (ya’ni Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamdan sobit bo‘lgan bir necha rivoyatlar oyatning ta’sirini cheklash uchun asosli dalil bo‘la olmaydi).
Aksincha, «mas'h ’alal xuffayn» (maxsiga masx tortish) haqidagi hadislar tavotur (juda ko‘p roviylardan sobit bo‘lgan) xabar bo‘lib, bu esa Moida surasining 6-oyatidan kelib chiqadigan hukmni aniqlashtirish uchun yetarli dalil bo‘la oladi. Ya’ni, agar kishi maxsi kiymagan bo‘lsagina oyoqlar albatta yuvilishi shart bo‘ladi.
Bu borada imom Abu Hanifa rahmatullohi alayh shunday deganlar: «Bu masala menga kunday ravshan bo‘lmaguncha maxsiga mas'h tortishga ruxsat bermaganman» («Bahr-ur Roiq»).
Buning ustiga, masx ’alal xuffayn – maxsiga masx tortish masalasi Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamning saksondan ortiq sahobalari tomonidan tasdiqlanib, sobit bo‘lgan.

Hofiz ibn Hajar rahimahulloh «Fathul Boriy»da shunday deydilar: «Huffazlarning (son-sanoqsiz hadislarni yoddan biluvchilar) aksariyati «masx ’alal xuffayn» (maxsiga masx tortish) masalasining tavotur bilan sobit bo‘lganligini e’lon qilganlar. Ularning ba’zilarining xabar berishicha, Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalaridan qilingan shu haqdagi rivoyatlar to‘plab, sanab chiqilganda saksondan ortiq chiqqan. Bu rivoyatlarning o‘ntasi asharai mubashsharadan (hayotliklaridayoq jannatiy ekanliklari Rasullulloh sollallohu alayhi vasallam tomonidan bashorat qilingan zotlar) rivoyat qilingan («Naylul Avtor»).
Hasan Basriy rohimahulloh ham shunday deganlar: «Men Badr jangida qatnashgan yetmishta sahobani uchratganman. Ularning barchasi «masx ’alal xuffayn» –maxsiga mas'h tortishning sahihligiga ishonar edilar» («Talxisul-Xabir» va «Badoye’us Sanoye’»).
Agar maxsiga mas'h tortish tavotur yoki istifoda yo‘li (sahih hadislarning aksariyati) bilan sobit bo‘lmaganda, Qur’oni karimning tahorat paytida oyoqni yuvishga buyurgan oyatining hukmini taxsis (cheklash, xoslash) qilish mumkin bo‘lmas edi. Bu borada Imom Abu Yusuf rahmatullohi alayhi shunday yozadilar: «Qur’onning amrida sunnat (Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamning amallari) bilan istisno qilish mumkin, biroq buning uchun sunnat «mas'h ’alal xuffayn»dagi kabi tavotur yoki istifoda darajasiga yetishi shart» («Ahkomul-Qur’on lil-jassaas»).
Xullas, Alloh taolo Qur’oni karimda tahorat qilganda oyoqni yuvishni farz qilgan. Bu farz hukm bo‘yicha Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamdan qilingan bir nechta rivoyat asosida hech qanday cheklash yoki istisno qilib bo‘lmaydi. Buning uchun «mas'h ’alal xuffayn» – ikki maxsiga mas'h tortish masalasidagi kabi sahih hadislarning uzluksiz silsilasi mavjud bo‘lishi kerak. Bu masala esa tavotur darajasiga yetgan.
Shuningdek, «xuffayn» maxsilar masalasining tavotur darajasiga yetgani Rasullulloh sollallohu alayhi vasallam o‘zlari ularga masx tortganlari, boshqalarga ham shunday qilishga ruxsat berganlarini anglatadi. Biroq maxsidan boshqa turdagi oyoq kiyimlariga masx tortish tavotur ila sobit bo‘lmagan. «Xuff» so‘zi arab tilida faqat maxsilarga nisbatan ishlatiladi. Gazlama, matodan qilingan paypoqlar arab tilida «xuff» deyilmaydi.
Shunday qilib, mas'h tortishga ruxsat faqat (xuffayn) maxsiga taalluqlidir. Bundan boshqa turdagi paypoqlarga nisbatan Qur’oni karimning oyoqlarni yuvish haqdagi oyati qo‘llaniladi.
Biroq, agar paypoqning matosi shu darajada qalin bo‘lib, charm maxsilarga o‘xshash va hatto ulardan yaxshiroq bo‘lsa, bunday turdagi paypoqlar yuzasidan ulamolar o‘rtasida ixtilof bor.
Ba’zilar agar paypoq xuddi maxsidek xususiyatlarga ega bo‘lsa, ularga masx tortish joiz, deb hisoblaydilar. Boshqalar esa tavotur faqat maxsiga masx tortish haqida sobit bo‘lgan. Demak, boshqa turdagi paypoqlarga masx tortish joiz emas, deydilar.
Oyoq kiyimlari uch xil bo‘ladi:
(1) «Xuffayn» (maxsi). Ularga tavotur asosida, jumhur ittifoqiga ko‘ra mas'h tortish mumkin.
(2) Charmdan qilinmagan, charmning xususiyatlariga ega bo‘lmagan, paxta, jun yoki neylondan qilingan yupqa paypoqlar. Bunday paypoqlarga mas'h tortish mumkin emas.
(3) charmdan bo‘lmasa-da, charmning xususiyatlariga ega bo‘lgan qalin paypoqlar. Ba’zi ulamolarning fikriga ko‘ra, bunday paypoqlarga mas'h tortish mumkin, ba’zilari esa buni mumkin emas, deydilar.
Fikrimizning yakunida yana bir bor ta’kidlab o‘tamizki, charm xususiyatlariga ega bo‘lmagan paypoqlarga masx tortish masalasida Islom ulamolari o‘rtasida ixtilof yo‘q. Ularning barchasi bunday paypoqlarga masx tortish mumkin emas, degan fikrga ittifoq qilganlar.
«Masx ’alal xuffayn» masalasidagi kabi, masx tortishga ruxsat berish tavotur darajasiga yetmaguncha, Qur’oni karimning oyoqlarni yuvish haqidagi hukmini inkor qilish mumkin emas. Shuning uchun, ulamolar zikr etgan shartlar to‘qima shartlar emas. Ular faqat maxsiga mos kelish darajasini tasdiqlaganlar, xolos.


Xulosa

Barcha fiqh bilimdonlari va mujtahidlar suv sizib o‘tadigan, oyoqdan bog‘ichsiz tushib ketadigan, ma’lum masofagacha kiyib yurilsa yirtilib ketadigan paypoqlarga mas'h tortish joiz emasligiga ittifoq qilganlar. Xuddi shuningdek, poyafzalga ham mas'h tortish joiz emas. Bugungi kunimizda kiyilayotgan ip, paxta, jun, neylon va boshqa narsalardan qilingan paypoqlarda charm paypoqlarning xususiyatlari yo‘q. Shuning uchun ularga mas'h tortib bo‘lmaydi.
Agar kimdir bunday qilayotgan bo‘lsa, imom Abu Hanifa, imom Molik, imom Shofe’iy, imom Ahmad ibn Hanbal va boshqa har qanday mujtahidning fikriga ko‘ra uning tahorati durust bo‘lmaydi”. Muftiy Muhammad Taqiy Usmoniy (Dorul-ulum Kurangi, Karachi, Pokiston)
Maxsi,choriq va javrabning farqi


وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي النَّيْل: الْخُفُّ نَعْلٌ مِنْ أُدْمٍ يُغَطِّي الْقَدَمَيْنِ، وَالْجُرْمُوقُ أَكْبَرُ مِنْهُ وَالْجَوْرَبُ أَكْبَرُ مِنَ الْجُرْمُوقِ


Shavkoniy “Nayl”da aytadi: “Maxsi teridan bo‘lgan poyafzal bo‘lib, ikki oyoqni qoplab turadi. Choriq undan katta bo‘ladi. Javrab esa choriqdan ham katta bo‘ladi”.
Javrab piymaga o‘xshagan narsa bo‘lsa kerak deganlar ushbu rivoyatga va unga o‘xshagan boshqa rivoyatlarga asoslanib aytgan bo‘lishlari kerak.


وَقَالَ الشَّيْخُ عَبْدُ الْحَقِّ الدِّهْلَوِيُّ فِي اللَّمَعَاتِ: الْجَوْرَبُ خُفٌّ يُلْبَسُ عَلَى الْخُفِّ إِلَى الْكَعْبِ لِلْبَرْدِ، وَلِصِيَانَةِ الْخُفِّ الأَسْفَلِ مِنَ الدَّرَنِ وَالْغَسَّالَةِ. انْتَهَى


Shayx Abdulhaq Dehlaviy “Lam’ot”da aytadi: “Javrab maxsining ustidan sovuq uchun, ostki maxsini kirdan va yuvadigan narsadan saqlash uchun kiyiladigan maxsidir”.
Bu rivoyat ham avvalgisiga o‘xshab javrab katta narsa ekanini ta’kidlamoqda.


وَقَالَ الْعَيْنِيُّ: الْجَوْرَبُ هُوَ الَّذِي يَلْبَسُهُ أَهْلُ الْبِلاَدِ الشَّامِيَّةِ الشَّدِيدَةِ الْبَرْدِ وَهُوَ يُتَّخَذُ مِنْ غَزْلِ الصُّوفِ الْمَفْتُولِ يُلْبَسُ فِي الْقَدَمِ إِلَى مَا فَوْقَ الْكَعْبِ


Va Ayniy aytadi: “Javrab qattiq sovuqli shom yurtlari aholisi kiyadigan narsa bo‘lib, titilgan jundan qilingan bo‘ladi. Oyoqqa, to‘piqdan yuqorisigacha kiyiladi”.
Izohning hojati bo‘lmasa kerak. Javrob maxsiga o‘xshash qalin bo‘lsa, unga mas'h tortish mumkinligi muttafaqun alayhidir. G‘arbliklar chiqargan bugungi kunda urf bo‘lgan yupqa paypoqlarga mas'h tortish haqida hech kimning ittifoqi yo‘q va bo‘lishi mumkin ham emas. Chunki bu kabi narsalar avval mutlaqo bo‘lgan emas.


Is'hoqjon domla Begmatov
O‘MI masjidlari bo‘limi xodimi
O‘MI matbuot xizmati

Fiqh
Boshqa maqolalar
Maqolalar

100 ta sirli ibora

08.04.2025   441   5 min.
100 ta sirli ibora

100 ta SIR-ASRORLI IBORA

yoxud

ODAMLAR BILAN

MULOQOT (oila, uy, ishxona, jamoat joylari) DAGI

100 ta “SЕHRLI SO‘Z”ni

ULUG‘  USTOZ  ULAMOLARIMIZ  bayon  qilib  berganlar:

 

         (1-qism)

KALOMULLOHNING OYATI KARIMALARIDA

XUDOIM TAOLO MARHAMAT QILADI:

 

  1. “...Odamlarga shirinso‘z bo‘ling!” (Baqara surasi 2/83 oyat).

 

  1. “Allohning rahmati sababli Siz, ey, Muhammad, sahobalarga muloyimlik qildingiz. Agar dag‘al va toshbag‘ir bo‘lganingizda, albatta, ular atrofingizdan tarqalib ketgan bo‘lur edilar. Bas, ularni afv eting, gunohlari uchun kechirim so‘rang va ular bilan kengashib ish qiling!” (Oli Imron surasi 3/159 oyat).

 

  1. “Ey, Muso! Siz o‘zingiz va birodaringiz Horun Mening oyatlarimni odamlarga olib boringiz va Meni zikr qilishda sustlik qilmangiz! Ikkingiz Fir’avnning oldiga boringiz, chunki u «Men – xudoman», deb haddidan oshdi. Bas, unga yumshoq so‘z aytingiz! Shoyad, u eslatma olsa yoki halok qilishimdan qo‘rqsa (Toho surasi 20/42-44 oyatlar).

 

 

JANOBI PAYG‘AMBARIMIZ

RASULULLOH SALLALLOHU ALAYHI VASALLAM

MЕHR-MURUVVAT TARIQASIDA MARHAMAT QILADILAR:

 

  • «Yarimta xurmo bilan bo‘lsa ham o‘zingizni do‘zaxdan saqlang! Agar kimki buni topolmasa – shirin so‘z bilan!»;
  • «Haq bo‘la turib, janjalni tark etgan kishiga Jannat yonidagi bir uyga kafilman! Hazildan bo‘lsa ham, yolg‘onni tark etgan kishiga Jannat o‘rtasidagi bir uyga kafilman! Go‘zal xulqli kishiga Jannatning eng yuqorisidagi bir uyga kafilman!» (Imom Abu Dovud rivoyatlari);
  • «Mo‘minlarning imoni eng mukammali – xulqi go‘zal bo‘lganlaridir» (Imom Termiziy rivoyatlari);
  • «Yer yuzidagilarga rahm qiling, osmondagi Zot sizga rahm qilgusidir»;
  • «Albatta, odamlarga go‘zal xulqdan afzalroq narsa berilmagan» (Imom Tabaroniy rivoyatlari);
  • «Bir kishiga tabassum bilan yaxshi so‘z aytish – sadaqadir» (Imom Buxoriy rivoyatlari);
  • «Qo‘shnilaringiz sizni “yaxshi odam” deyishayotgan bo‘lsa, demak, siz – yaxshisiz. Agar ular sizni “yomon odam” deyishayotgan bo‘lsa, demak, siz – yomon odamsiz»;
  • «Sadaqaning afzali – kelisholmay qolganlarning o‘rtasini isloh qilishdir» (Imom Abu Dovud rivoyatlari);   
  • «Biror kishi bor aybingizni aytib, sizni haqoratlasa, siz uni unda bor aybi bilan ham haqoratlamang. Shunda buning savobi sizga, gunohi unga bo‘lur»;
  • «Kim Allohga va Oxirat kuniga imon keltirgan bo‘lsa, yaxshi gap aytsin yoki jim tursin!» (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyatlari);
  • «Kim agar birovning aybini aytib, odamlarga oshkor qilsa, to o‘zi ham shu aybni qilmasdan dunyodan ketmaydi»;
  • «Kimiki biror mo‘min kishining aybi yoki gunohini bilib turib, uni fosh etmay yashirsa, go‘yo tirigicha ko‘milgan go‘dakni tiriltirganchalik savobga ega bo‘lur» (Imom Bayhaqiy rivoyatlari);
  • «Kimki bir musulmonning aybini yashirsa, Alloh dunyo-yu oxiratda uning aybini yashiradi»;
  • «Har bir qilinadigan yaxshilikka sadaqa savobi berilur»;
  • «Qaysi kishi o‘zganing aybini ko‘rib, uni yashirsa, xuddi tiriklay ko‘milgan qizni qabridan qutqargan kabi bo‘ladi» (Imom Abu Dovud rivoyatlari);
  • «Kimki bir chumchuqni bekordan-bekor o‘ldirsa, Qiyomat kunida u chumchuq Arsh oldiga kelib, baland ovoz bilan: “Parvardigorim, bu bandadan so‘ragin, nima uchun meni behuda o‘ldirdi ekan?” – deydi»;
  • «Zolim bilan birga yurgan odam jinoyat sodir qilibdi»;
  • «Birodaringiz zolim bo‘lsa ham, mazlum bo‘lsa ham unga yordam bering!» (zulm ildiziga bolta urish – ham zolimga, ham mazlumga yordamdir);
  • «Maslahatni aql egalaridan so‘ranglar – to‘g‘ri yo‘l topasizlar. Ularning aytganidan chiqmang – pushaymon bo‘lasizlar»;
  • «Kim bir musulmonning gunohini yashirsa, Alloh uning gunohini dunyoda ham, oxiratda ham yashiradi»;
  • «Kimniki Alloh Taolo do‘st tutsa, unga odamlarning hojatlari tushadigan qilib qo‘yadi»;
  • «Siz yaxshilikni unga munosib bo‘lganga ham, bo‘lmaganga ham qilavering. Agar siz ezgulikka loyiq odamni topsangiz, demak, u ezgulik ahlidir, agar unday odamni topmasangiz, demak, siz o‘zingiz ezgulik ahlidansiz»;
  • «Kimki biror gunoh ish qilishni niyat qilsa-yu, so‘ngra niyatidan qaytsa, unga bir yaxshilik savobi yozilajak»;
  • «Butun umr ezgulikni tilanglar!»;
  • «Odamlarning yaxshisi – kishilarga manfaati ko‘p tekkanidir»;
  • «Biror banda dunyoda bir bandaning aybini yashirsa, Alloh taolo Qiyomat kuni uning ayblarini yashiradi» (Imom Muslim rivoyatlari);
  • «Allohning ne’matlari bilan yaxshi qo‘shnichilik qilinglar, zero u biror oiladan ketib qolsa, qaytib kelmasligi mumkin»
  • «Kimki yaxshilik ko‘chatini qadasa, orzu qilgan hosilini yig‘ib oladi va kimki yomonlik urug‘ini sepsa, afsus-nadomat mevasini terib oladi»;
  • «Kim musulmon birodarining aybini yashirsa, Alloh uning aybini Qiyomat kuni yashiradi. Kim musulmon birodarining aybini oshkor qilsa, Alloh uning aybini oshkor qiladi, hatto uni o‘z uyida ham sharmanda qiladi» (Imom Ibn Moja rivoyatlari);
  • «Ummatimning rahmdillaridan va shafqatlilaridan fazilat istanglar! Chunki sizlar ularning qanotlari ostida yashaysizlar»;
  • «Sizlardan birortangiz o‘zi uchun yaxshi ko‘rgan narsani birodari uchun ham ravo ko‘rmaguncha, mo‘min bo‘la olmaydi» (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyatlari).

                    

(1 – qism tugadi. Davomi bor...).

Ibrohimjon domla Inomov

 

Ibratli hikoyalar