Oyoq kiyimiga mas'h tortish haqida
Savol: Sovuq kunlarda paypoqqa masx tortsa bo‘ladimi?
Javob: Shu mazmundagi savollarga ustozimiz marhum Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlari ko‘p va xo‘b javob berganlar. Men quyida ustozimizning ana shunday javoblaridan birini keltirib o‘taman. U zot muftiy Muhammad Taqiy Usmoniy hazratlarining so‘zlaridan iqtibos keltiradilar.
“Barcha mujtahid imomlarning fikriga ko‘ra, bugungi kunimizda kiyilayotgan oddiy ip-gazlamali, jun va neylon paypoqlarga masx tortishga ruxsat berilmaydi. Alloma Kosoniy rahimahulloh «Badoye’us sanoye’» kitobida shunday yozadilar: «Ulamolarning yagona fikriga ko‘ra, agar paypoqlarning matosi suv sizib o‘tadigan darajada yupqa bo‘lsa, ularga masx tortish mumkin emas».
Alloma ibn Nujaym rahimahulloh ham shunday deydilar: «Ip yoki jundan qilingan paypoqlarga mas'h tortish mumkin emas». Bu borada hech qanday ixtilof yo‘q. Kiyilgan paypoq bir farsaxdan (uch mildan) ortiq yo‘l yursa bo‘ladigan darajada qalin bo‘lsagina, ulamolarning fikrida bir oz farq uchrashi mumkin («Al-Bahrur-Roiq»). Yuqorida aytilganlardan ma’lum bo‘lishicha, mazhab imomlaridan hech qaysisi quyidagi yupqa paypoqlarga mas'h tortishni joiz deb bilmaydi:
(a) Suv sizib o‘tadigan darajada yupqa paypoqlar,
(b) Bog‘ich bilan bog‘lab qo‘ymasa oyoqda o‘zi turmaydigan paypoqlar,
(v) O‘zini kiyib yurilsa, yetarli darajada uzoq masofaga yetmay yirtilib ketadigan paypoqlar.
Agar paypoqlar bu uch toifaning birortasiga ham kirmasa, faqat shundagina ulamolar ularga masx tortish xususida turli fikr bildirganlar.
Darhaqiqat, Qur’oni karim bizga tahoratni ma’lum bir tartibda ado etishni farz qilgan. Moida surasining 6-oyatida oyoqlarga masx tortish emas, balki yuvish ochiq-oydin ravishda buyurilgan.
Alloh taolo shunday marhamat qiladi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ
«Ey, iymon keltirganlar! Namozga turmoqchi bo‘lsangiz, yuzlaringizni va qo‘llaringizni chig‘anoqlari ila yuvinglar. Boshlaringizga mas'h tortinglar. Va oyoqlaringizni to‘piqlari ila yuvinglar».
Ushbu oyatda Alloh taolo tahoratda oyoqlarni yuvishga buyurmoqda. Demak, ularga masx tortish mutlaqo mumkin emas, agar hatto poyafzal teridan qilingan maxsi bo‘lsa ham. Shunga qaramay, maxsilarga masx tortish joizligiga butun ummat ittifoq qilgan. Bu haqdagi rivoyatlar tavotur (Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamning juda ko‘plab sahih hadislari) ila sobit bo‘lgan.
Agar Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamdan bu haqda atigi ikki-uchtagina hadis rivoyat qilingan bo‘lsa, bu ohod xabar bo‘lgani uchun Qur’oni karim oyatidan umumiy foydalanishni cheklash uchun yetarli bo‘lmas edi. (ya’ni Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamdan sobit bo‘lgan bir necha rivoyatlar oyatning ta’sirini cheklash uchun asosli dalil bo‘la olmaydi).
Aksincha, «mas'h ’alal xuffayn» (maxsiga masx tortish) haqidagi hadislar tavotur (juda ko‘p roviylardan sobit bo‘lgan) xabar bo‘lib, bu esa Moida surasining 6-oyatidan kelib chiqadigan hukmni aniqlashtirish uchun yetarli dalil bo‘la oladi. Ya’ni, agar kishi maxsi kiymagan bo‘lsagina oyoqlar albatta yuvilishi shart bo‘ladi.
Bu borada imom Abu Hanifa rahmatullohi alayh shunday deganlar: «Bu masala menga kunday ravshan bo‘lmaguncha maxsiga mas'h tortishga ruxsat bermaganman» («Bahr-ur Roiq»).
Buning ustiga, masx ’alal xuffayn – maxsiga masx tortish masalasi Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamning saksondan ortiq sahobalari tomonidan tasdiqlanib, sobit bo‘lgan.
Hofiz ibn Hajar rahimahulloh «Fathul Boriy»da shunday deydilar: «Huffazlarning (son-sanoqsiz hadislarni yoddan biluvchilar) aksariyati «masx ’alal xuffayn» (maxsiga masx tortish) masalasining tavotur bilan sobit bo‘lganligini e’lon qilganlar. Ularning ba’zilarining xabar berishicha, Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalaridan qilingan shu haqdagi rivoyatlar to‘plab, sanab chiqilganda saksondan ortiq chiqqan. Bu rivoyatlarning o‘ntasi asharai mubashsharadan (hayotliklaridayoq jannatiy ekanliklari Rasullulloh sollallohu alayhi vasallam tomonidan bashorat qilingan zotlar) rivoyat qilingan («Naylul Avtor»).
Hasan Basriy rohimahulloh ham shunday deganlar: «Men Badr jangida qatnashgan yetmishta sahobani uchratganman. Ularning barchasi «masx ’alal xuffayn» –maxsiga mas'h tortishning sahihligiga ishonar edilar» («Talxisul-Xabir» va «Badoye’us Sanoye’»).
Agar maxsiga mas'h tortish tavotur yoki istifoda yo‘li (sahih hadislarning aksariyati) bilan sobit bo‘lmaganda, Qur’oni karimning tahorat paytida oyoqni yuvishga buyurgan oyatining hukmini taxsis (cheklash, xoslash) qilish mumkin bo‘lmas edi. Bu borada Imom Abu Yusuf rahmatullohi alayhi shunday yozadilar: «Qur’onning amrida sunnat (Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamning amallari) bilan istisno qilish mumkin, biroq buning uchun sunnat «mas'h ’alal xuffayn»dagi kabi tavotur yoki istifoda darajasiga yetishi shart» («Ahkomul-Qur’on lil-jassaas»).
Xullas, Alloh taolo Qur’oni karimda tahorat qilganda oyoqni yuvishni farz qilgan. Bu farz hukm bo‘yicha Rasullulloh sollallohu alayhi vasallamdan qilingan bir nechta rivoyat asosida hech qanday cheklash yoki istisno qilib bo‘lmaydi. Buning uchun «mas'h ’alal xuffayn» – ikki maxsiga mas'h tortish masalasidagi kabi sahih hadislarning uzluksiz silsilasi mavjud bo‘lishi kerak. Bu masala esa tavotur darajasiga yetgan.
Shuningdek, «xuffayn» maxsilar masalasining tavotur darajasiga yetgani Rasullulloh sollallohu alayhi vasallam o‘zlari ularga masx tortganlari, boshqalarga ham shunday qilishga ruxsat berganlarini anglatadi. Biroq maxsidan boshqa turdagi oyoq kiyimlariga masx tortish tavotur ila sobit bo‘lmagan. «Xuff» so‘zi arab tilida faqat maxsilarga nisbatan ishlatiladi. Gazlama, matodan qilingan paypoqlar arab tilida «xuff» deyilmaydi.
Shunday qilib, mas'h tortishga ruxsat faqat (xuffayn) maxsiga taalluqlidir. Bundan boshqa turdagi paypoqlarga nisbatan Qur’oni karimning oyoqlarni yuvish haqdagi oyati qo‘llaniladi.
Biroq, agar paypoqning matosi shu darajada qalin bo‘lib, charm maxsilarga o‘xshash va hatto ulardan yaxshiroq bo‘lsa, bunday turdagi paypoqlar yuzasidan ulamolar o‘rtasida ixtilof bor.
Ba’zilar agar paypoq xuddi maxsidek xususiyatlarga ega bo‘lsa, ularga masx tortish joiz, deb hisoblaydilar. Boshqalar esa tavotur faqat maxsiga masx tortish haqida sobit bo‘lgan. Demak, boshqa turdagi paypoqlarga masx tortish joiz emas, deydilar.
Oyoq kiyimlari uch xil bo‘ladi:
(1) «Xuffayn» (maxsi). Ularga tavotur asosida, jumhur ittifoqiga ko‘ra mas'h tortish mumkin.
(2) Charmdan qilinmagan, charmning xususiyatlariga ega bo‘lmagan, paxta, jun yoki neylondan qilingan yupqa paypoqlar. Bunday paypoqlarga mas'h tortish mumkin emas.
(3) charmdan bo‘lmasa-da, charmning xususiyatlariga ega bo‘lgan qalin paypoqlar. Ba’zi ulamolarning fikriga ko‘ra, bunday paypoqlarga mas'h tortish mumkin, ba’zilari esa buni mumkin emas, deydilar.
Fikrimizning yakunida yana bir bor ta’kidlab o‘tamizki, charm xususiyatlariga ega bo‘lmagan paypoqlarga masx tortish masalasida Islom ulamolari o‘rtasida ixtilof yo‘q. Ularning barchasi bunday paypoqlarga masx tortish mumkin emas, degan fikrga ittifoq qilganlar.
«Masx ’alal xuffayn» masalasidagi kabi, masx tortishga ruxsat berish tavotur darajasiga yetmaguncha, Qur’oni karimning oyoqlarni yuvish haqidagi hukmini inkor qilish mumkin emas. Shuning uchun, ulamolar zikr etgan shartlar to‘qima shartlar emas. Ular faqat maxsiga mos kelish darajasini tasdiqlaganlar, xolos.
Xulosa
Barcha fiqh bilimdonlari va mujtahidlar suv sizib o‘tadigan, oyoqdan bog‘ichsiz tushib ketadigan, ma’lum masofagacha kiyib yurilsa yirtilib ketadigan paypoqlarga mas'h tortish joiz emasligiga ittifoq qilganlar. Xuddi shuningdek, poyafzalga ham mas'h tortish joiz emas. Bugungi kunimizda kiyilayotgan ip, paxta, jun, neylon va boshqa narsalardan qilingan paypoqlarda charm paypoqlarning xususiyatlari yo‘q. Shuning uchun ularga mas'h tortib bo‘lmaydi.
Agar kimdir bunday qilayotgan bo‘lsa, imom Abu Hanifa, imom Molik, imom Shofe’iy, imom Ahmad ibn Hanbal va boshqa har qanday mujtahidning fikriga ko‘ra uning tahorati durust bo‘lmaydi”. Muftiy Muhammad Taqiy Usmoniy (Dorul-ulum Kurangi, Karachi, Pokiston)
Maxsi,choriq va javrabning farqi
وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي النَّيْل: الْخُفُّ نَعْلٌ مِنْ أُدْمٍ يُغَطِّي الْقَدَمَيْنِ، وَالْجُرْمُوقُ أَكْبَرُ مِنْهُ وَالْجَوْرَبُ أَكْبَرُ مِنَ الْجُرْمُوقِ
Shavkoniy “Nayl”da aytadi: “Maxsi teridan bo‘lgan poyafzal bo‘lib, ikki oyoqni qoplab turadi. Choriq undan katta bo‘ladi. Javrab esa choriqdan ham katta bo‘ladi”.
Javrab piymaga o‘xshagan narsa bo‘lsa kerak deganlar ushbu rivoyatga va unga o‘xshagan boshqa rivoyatlarga asoslanib aytgan bo‘lishlari kerak.
وَقَالَ الشَّيْخُ عَبْدُ الْحَقِّ الدِّهْلَوِيُّ فِي اللَّمَعَاتِ: الْجَوْرَبُ خُفٌّ يُلْبَسُ عَلَى الْخُفِّ إِلَى الْكَعْبِ لِلْبَرْدِ، وَلِصِيَانَةِ الْخُفِّ الأَسْفَلِ مِنَ الدَّرَنِ وَالْغَسَّالَةِ. انْتَهَى
Shayx Abdulhaq Dehlaviy “Lam’ot”da aytadi: “Javrab maxsining ustidan sovuq uchun, ostki maxsini kirdan va yuvadigan narsadan saqlash uchun kiyiladigan maxsidir”.
Bu rivoyat ham avvalgisiga o‘xshab javrab katta narsa ekanini ta’kidlamoqda.
وَقَالَ الْعَيْنِيُّ: الْجَوْرَبُ هُوَ الَّذِي يَلْبَسُهُ أَهْلُ الْبِلاَدِ الشَّامِيَّةِ الشَّدِيدَةِ الْبَرْدِ وَهُوَ يُتَّخَذُ مِنْ غَزْلِ الصُّوفِ الْمَفْتُولِ يُلْبَسُ فِي الْقَدَمِ إِلَى مَا فَوْقَ الْكَعْبِ
Va Ayniy aytadi: “Javrab qattiq sovuqli shom yurtlari aholisi kiyadigan narsa bo‘lib, titilgan jundan qilingan bo‘ladi. Oyoqqa, to‘piqdan yuqorisigacha kiyiladi”.
Izohning hojati bo‘lmasa kerak. Javrob maxsiga o‘xshash qalin bo‘lsa, unga mas'h tortish mumkinligi muttafaqun alayhidir. G‘arbliklar chiqargan bugungi kunda urf bo‘lgan yupqa paypoqlarga mas'h tortish haqida hech kimning ittifoqi yo‘q va bo‘lishi mumkin ham emas. Chunki bu kabi narsalar avval mutlaqo bo‘lgan emas.
Is'hoqjon domla Begmatov
O‘MI masjidlari bo‘limi xodimi
O‘MI matbuot xizmati
MUQADDAS QADRIYAT VA UNI NIQOB QILGAN MANFUR SIYOSAT: SHAHIDLIK MASALASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
“Shahid” so‘zi “hozir”, “guvoh”, “o‘z bilganlari haqida xabar beruvchi” ma’nolarini ifodalaydi. Shuningdek, “Shahid” Alloh taoloning ismlaridan biri bo‘lib, “guvohligi ishonchli, har doim hozir bo‘luvchi Zot” degan ma’nolarni anglatadi.
“Shahid” so‘zi umumiy tarzda Allohning yo‘lida halok bo‘lgan shaxsga nisbatan ishlatiladi.
Shahidlik – Allohning roziligi yo‘lida jonini fido qilgan, iymon-e’tiqodi va nomusini saqlash yo‘lida zolim dushman qo‘lida qatl qilingan kishilarga Alloh tomonidan beriladigan darajadir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarida vabodan, ichki kasalliklardan, fojiali falokatdan vafot etganlarni ham shahidlik darajasini topishi xabar berilgan.
Islom dinida shahidlarning martabasi va ularning maqomi alohida qadrlanadi. Biroq ayrim kimsalar shahidlikni urush-janjallar maydonida o‘lgan odam bilan chegaralab qo‘yib, xato tasavvurga ega bo‘lib yurishadi. Zotan, jangu jadalda o‘lish shahidlikka shart qilingan emas!
Ba’zilar esa o‘z-o‘zini o‘ldirib, portlatib yuborishni ham shahidlik deb odamlarni aldaydilar. O‘z-o‘zini o‘ldirish shahidlik emas. Aslida, bu ikki holatsiz ham inson shahidlik martabasiga ega bo‘lishi mumkin. Zero, Habibimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan kelgan hadisi sharifda quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin.
Sahl ibn Hunayf roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kim Allohdan sidqidildan shahidlikni so‘rasa, garchi ko‘rpasida o‘lsa ham, Alloh uni shahidlar martabasiga yetkazadi”, dedilar (Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Termiziy rivoyati).
Imom Termiziy keltirgan rivoyatda: “Kim Allohdan Uning yo‘lida sodiqlik ila, chin qalbdan qatl bo‘lishni so‘rasa, Alloh unga shahidning ajrini beradi”, deyilgan.
Niyatni xolis qilib, jamiyatdan ajralmagan holda, ota-onasi bag‘rida, oilasi davrasida, do‘stu yorlari bilan birgalikda, vataniga xizmat qilib yurib ham shahidlik martabasiga ega bo‘lib, obro‘-e’tibor va yorug‘ yuz bilan dunyodan o‘tayotgan tabarruk shahid zotlar juda ko‘p. Shulardan o‘rnak olishimiz lozim bo‘ladi.
Shahidlik haqida bir qancha shar’iy hukmlar, fatvolar, bayonotlar mavjud.
Avvalo, shuni bilish lozimki, shahidlar ikki xil bo‘ladi:
1. “Shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid”. Vatan uchun bo‘lgan jangu jadalda, dushmanlar bilan bo‘lgan urushda, Allohning kalimasini oliy qilish uchun bo‘layotgan jihodda o‘lganlar. Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov zulm qilib yoki oilasini himoya qilish natijasida qasddan tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan o‘ldirib ketsa, u “shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid” bo‘ladi.
2. “Shahidi hukmiy” – “shahid bo‘lgan deb hukm qilingan”. Jangu jadalda tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan yaralanib, urush maydonidan chiqarilgandan keyin o‘lganlar. Bu holatda kasalxonaga olib borilsa, dori-darmon yoki taom yeb-ichsa, namoz vaqti bo‘lganini bilsa, vasiyat qilsa, ana undan keyin vafot qilsa, “shahidi hukmiy” bo‘ladi.
Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov tomonidan zulm qilib, qasddan tosh va tayoq (tig‘siz narsalar) kabilar bilan qatl etilganlar yoki bo‘g‘ib o‘ldirib ketilganlar ham “shahidi hukmiy” hisoblanadi.
Taniqli hanafiy olimi Ibn Obidin rahimahulloh “Raddul muhtor”da keltirishicha, gunoh sababli o‘lgan kimsa shahid, deb hukm qilinmaydi. Gunoh oqibatida vafot qilgan odam shahid hisoblanmaydi.
Masalan, nohaq odam o‘ldirayotib, uni ham o‘ldirishsa, u shahid bo‘lmaydi. Begunoh odamlarni o‘ldirib yurgan kimsa jangda o‘ldirilsa, u shahid hisoblanmaydi. Bu xuddi o‘g‘rilik qilayotib, yiqilib o‘lgan kimsaga o‘xshaydi. Aroq ichaverib-ichaverib, aroqqa yorilib o‘lsa, u ham shahid bo‘lmaydi. Birov zino sababli homilador bo‘lib, bola tug‘ayotib o‘lsa, shahid bo‘ldi, deb hukm qilinmaydi. Bu Imom Ramliy rahimahullohning ham qarashidir (Ibn Obidin. “Raddul muhtor”).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlaridek quyidagi kishilar shahidlik maqomiga ega bo‘ladilar. Ammo bular ichida o‘zini o‘zi portlatgan, o‘zgani o‘ldirganlar yo‘q.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Vaboga yo‘liqib o‘lish, suvga cho‘kib o‘lish, qorin og‘rig‘i bilan o‘lish, olovga kuyib o‘lish, ayollar nifos paytida, ya’ni bola tug‘ayotganida o‘lishi ummatimning shahidligidir!” (Imom Suyutiy “Jome’ as-sag‘ir”).
Yoki beshta shahidlikni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam quyidagicha sanaganlar: “Alloh yo‘lida yurganida o‘ldirilgan kimsa shahiddir, qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kimsa shahiddir, o‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir, suvga g‘arq bo‘lib o‘lgan shahiddir, ayollar tug‘ayotganida o‘lsa shahiddir” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shahidlikning yetti turini ham sanaganlar. Ular orasida ham o‘zini o‘zi o‘ldirish yo‘q, musulmonlarni o‘ldirish ham yo‘q: “Shahidlik Alloh yo‘lida yurganda o‘ldirilishdan tashqari yettitadir. O‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir; qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kishi shahiddir; g‘arq bo‘lib o‘lgan kishi shahiddir; vayronagarlikda qolib ketgan (masalan, zilzilada) kishi shahiddir; zotiljam kasalidan o‘lgan kishi shahiddir; olovda kuyib o‘lgan kishi shahiddir; tug‘ayotib o‘lgan ayol shahiddir” (Imom Nasoiy, Imom Tabaroniy rivoyati).
Xullas, “Durrul muxtor” va “Raddul muhtor” asarlarida quyidagilarni shahidlar qatorida bo‘lishi sanab o‘tilgan:
⏺ Zotiljam kasaliga yo‘liqib vafot etganlar.
⏺ Ilm talabida yurganda o‘lganlar.
⏺ Dushman bilan kurashib o‘lganlar.
⏺ G‘arq bo‘lganlar.
⏺ Olovda kuyib, tasodifan o‘t ichida qolib o‘lganlar (o‘zini yoqqanlar emas).
⏺ Musofirchilikda qiynalib o‘lganlar.
⏺ Devor ostida, zilzilada qolganlar.
⏺ Qorin og‘riq bilan o‘lganlar.
⏺ Bola tug‘ib, nifos qoni ko‘rayotgan ayollar.
⏺ Juma kechasi vafot topganlar.
⏺ Sil kasalidan o‘lganlar.
⏺ Qattiq isitma ta’sirida vafot topganlar.
⏺ Oilasi, mol-dunyosi va qonini himoya qilayotib o‘lganlar.
⏺ Gunoh bo‘lmagan kuchli ishq-muhabbat oqibatida o‘lganlar.
⏺ Yirtqich va vahshiy hayvon yorgani va shoxlagani oqibatida o‘lganlar.
⏺ Podshohning zulmiga uchrab, nohaq qamalgani sababli qamoqda o‘lganlar.
⏺ Zolimlar urib-urib o‘ldirib qo‘yganlar.
⏺ Chayon yoki ilon chaqib o‘lganlar.
⏺ Xolis muazzinlik qilib vafot topganlar.
⏺ To‘g‘riso‘z va halol savdogar bo‘lib vafot topganlar.
⏺ Oilasini ta’minlash maqsadida halol kasb-kor qilib yurganida vafot topganlar.
⏺ Qayt qilish kasaliga mubtalo bo‘lib, kuchli qayt qilaverish oqibatida qiynalib vafot topganlar.
⏺ Eriga rashk qilaverib, bu rashkiga sabr qilib vafot topgan ayollar.
⏺ Har kuni: “Allohumma, barik liy fil-mavti va fiyma ba’d al-mavti!” (“Allohim, menga o‘lganimda ham, o‘lgandan keyin ham baraka ber!”) deb 25 marta aytib yurganlar.
⏺ Har kuni “zuho” – choshgoh namozini o‘qishni odat qilganlar.
⏺ Ramazonda to‘liq va har oy 3 kun ro‘za tutishni odat qilganlar.
⏺ Uyda ham, safrada ham, har kuni vitr namozini kanda qilmaganlar.
⏺ Fisqu-fasod ko‘paygan zamonlarda sunnatlarni mahkam tutganlar.
⏺ Kasal va bemor bo‘lganida 40 marta “Laa ilaha illa anta! Subhanaka, inniy kuntu minaz-zolimiyn” (“Sendan o‘zga iloh yo‘q! Sen juda ham poksan! Men esa o‘zimga zulm qiluvchilardanman!”) deyishni odat qilganlar.
⏺ Vabo, o‘lat kabi kasalliklardan o‘lganlar.
Demak, musulmon banda Alloh taoloning rahmatidan noumid bo‘lishi kerak emas. Inson o‘z uyida, o‘z to‘shagida jon bersa ham, shahidlik maqomiga muyassar bo‘laveradi. Allohning marhamati keng, bandasiga shahidlik maqomini berib ham oxiratdagi martabasini yuksak qilaveradi. Yuqorida ta’kidlanganidek, inson nohaq odam o‘ldirish bilan yoki o‘z-o‘zini qurbon qilish bilan shahid bo‘la olmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
