Ba'zi hozirgi yoshlar orasida shar'iy bilimlarni mukammal bilmaslik oqibatida, boshqalarga taqlid qilib yoki kimlarningdir gap so'zlariga uchib hanafiy mazhabidan kelgan dalillarga gumon bilan qarab, inkor qilishgacha borishdi. Bu aslida to'g'rimi?

Rasululloh solallohu alayhi vasallam hayotlik davrlarida sahobalar ichida qandaydir bir shar'iy tushunmagan masala chiqib qolsa, darxol u zotga murojaat qilib echimini topishar edi. Rasululloh solallohu alayhi vasallamning vafotlaridan so'ng sahobalar shar'iy savollar bo'yicha o'zlarinnig ichida mujtahid bo'lgan sahobalardan fatvo so'rardilar. Ibn Haldun aytganlaridek: “Rasululloh alayhissalomning sahobalari ilmda bir-birlaridan farq qilar edilar. Ularning barchalari ham ahli fatvo bo'lmaganlar. Bu ish bilan faqat Qur'onning nosix va mansuxini, mutashobihini, muhkamini va boshqa ma'nolarini bilgan hofizi Qur'onlargina shug'ullanishgan. Chunki ular bu ilmni Nabiy solallohu alayhi vasallamdan yoki u zotning so'zlarini eshitgan, peshqadam bo'lgan sahobalardan olganlar. Shuning uchun ular “qorilar” deb atalgan”.

Zero, sahobalar Rasululloh solallohu alayhi vasallamni ko'rib, u zotga vahiylar nozil bo'lishiga guvoh bo'lgan bo'lsalar-da, keyinchalik shariatda o'zlaricha amal qilishmagan, balki o'zlaridan olimroq bo'lgan sahobalarga ergashgan. Chunki Alloh taolo “Nahl” surasi 43-oyatida aytadi:

 فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُون

“Bas, agar bilmasangiz, zikr ahlidan so'rang”.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam faqih sahobalarini endigina Islom tarqala yotgan makonlarga yuborar edilar. Ular esa bu sahobaning ularga bergan har bitta fatvolariga, buyurgan amallari, ibodatlari, muomalotlari va halol-harom ishlaridan hammasiga unga ergashardilar. Ba'zan Kitob va Sunnatda dalili bo'lmagan ishlar bilan ro'baro' kelib qolishsa, unda faqih sahobaning o'zi ijtihod qilar va ijtihodidan kelib chiqib odamlarga fatvo berar, ular esa o'sha ishda unga taqlid qilar edilar. Bunga Payg'ambarimiz solallohu alayhi vasallam Muoz ibn Jabal roziyallohu anhuni Yamanga yuborganliklari haqidagi hadis dalil bo'la oladi. Bundan tashqari, yana e'tiborli holat shuki, sahobalarning muftiylari hukmni zikr qilar ekan, fatvo so'rovchiga uning dalilini bayon qilib o'tirishmagan. Chunki shariat ilmidan bexabar bo'lgan avom uchun mujtahidning fatvosi xuddi mujtahid olim uchun Kitob va Sunnatdagi dalillar singaridir.

Tobe'inlar davrida esa ijtihod doirasi kengaydi, bu davrga kelib musulmonlar Rasululloh solallohu alayhi vasallamning sahobalari tutgan yo'lni tutdilar. Ya'ni o'zlarining ichidagi mujtahidlariga ergashdi.

Ibn Qayyum o'zlarining “A'lomul muvaqqi'iyn” kitoblarida shunday yozadilar: “Din, fiqh va ilm bu ummatga Abdulloh ibn Mas'ud, Zayd ibn Sobitning shogirdlari, Abdulloh ibn Umar va Abdulloh ibn Abbosning shogirdlari orqali tarqaldi. Bas, odamlarning hammasi ana o'sha to'rt sahobalar orqali ilmli bo'ldilar. Madina ahlining ilmi Zayd ibn Sobit va Abdulloh ibn Umarning ashoblaridan, Makkaliklarning ilmi Abdulloh ibn Abbosning ashoblaridan, iroqliklarning ilmi esa Abdulloh ibn Mas'udning ashoblaridandir”.

Har bir zamonda xalifaning o'zi kimga muftiylikni topshirgan bo'lsa o'sha odamning ismini e'lon qildirar va yurtdagi hamma odamlarning diqqatini unga qaratar edi. Toki ular o'sha muftiylarga o'z savollarini bersinlar va diniy masalalarda ularga ergashsinlar. Ba'zida xalifa har-xil fatvolarni eshitib odamlar hayrat va iztirobga tushib qolmasliklari uchun o'zi tayinlagan kishidan boshqalarni fatvo berish bilan shug'ullanishdan qaytargan.

Ibnul Imodning “Shazarot uz zahab” kitobida: “Makka bo'ylab fatvo berishlik Ato ibn Abu Raboh bilan Mujohidlarga belgilab berilgan edi. Halifaning jarchisi odamlar orasida yurib ana shu ikkala imomlardan boshqa hech kim fatvo berish bilan shug'ullanmasin, deb jar solib chiqar edi.

Uzoq zamonlar Makkaliklar mana shu ikkala imomning mazhabiga amal qildilar. Ato ham, Mujohid ham va ulardan boshqa imomlar ham xalifaning bu ishiga e'tiroz bildirmagan va hech birlari odamlarni aynan bitta imomning mazhabini ushlab olishdan qaytarmaganlar ham”.

Tobe'iynlar davrida ijtihodiy omillar sababli ikki asosiy mazhab – ray' va hadis mazhabi o'zini namoyon qildi. Ra'y mazhabining Iroqdagi qutblaridan Alqama ibn Qays Naxa'iy, Masruq ibn Ajda' Hamadoniy, Ibrohim ibn Zayd Naxa'iy va Sa'id ibn Jubayrlardir. Iroq va uning yon-atrofidagi hamma kishilar hech bir qarshiliksiz ana shu mazhabga taqlid qilishar edi.

Hadis mazhabining Hijozdagi qutblaridan Sa'id ibn Musayyab Maxzumiy, Urva ibn Zubayr, Solim ibn Abdulloh ibn Umar, Sulaymon ibn Yasor va Abdulloh ibn Umarning mavlosi Nofe'lardir. Hijozliklar va Hijoz atrofidagi hamma odam hech bir qarshiliksiz mana shu mazhabga taqlid qilgan.

Ushbu ikkala maktabdan bir nechta mazhablar paydo bo'ldi. Barcha mazhablar ushbu to'rtta mazhabda jamlandi. Bular Hanafiy, Molikiy, Shofe'iy va Hanbaliydir.

Alloma Ibn Rajab rohimahulloh o'zlarining «To'rt mazhabdan boshqaga ergashganga raddiya» deb nomlangan asarlarida «Ko'plab mazhablar orasidan aynan shu to'rt mazhabning saqlanib qolishi xuddi Qur'oni Karimning etti qiroatdan faqat bir qiroati saqlanib qolishiga  o'xshaydi», -deganlar.

Mazhab deyilganda, asrlar osha mo'min-musulmonlar Alloh taoloning va Rasululloh solallohu alayhi vasallamning sunnatlari asosida ijtihod qilib topilgan, musulmonlar ommasi ittifoq qilgan, oqibati yomon bo'lishidan qo'rqilmaydigan, U Zotning roziligiga erishtiruvchi yo'ldir.

“Mazhab” so'zi arabcha so'z bo'lib “yo'l”, “yo'nalish” degan ma'nolarni bildiradi. Shar'iy  istilohda esa “biror diniy masala, muammo bo'yicha muayyan mujtahid olimning fatvo chiqarish yo'lidir”.

Mazhablar – go'yoki bir daryodan oqib kelayotgan to'rt anhorga o'xshaydi. Ularning har birlari, o'z ijtihodlari bilan Janob Rasululloh solallohu alayhi vasallam olib kelgan shari'atdan hukmlar olishgan. Ularning bir masalada qarashlarining turlichaligi, ularni kelisha olmasliklaridan emas. Vaholanki, bu bilan shariatning barcha jabhasini qamrab olgan. Imom Molik rahimahulloh Madinada turib o'z mazhablarini shakllantirishda namozda qo'llarini ikki yonga tushirib o'qishlik dalilini quvvatlaganlar. Bu Imom Molikning bundan boshqa dalillari bo'lmagan, degani emas.

Hanafiy mazhabi olimlari, namozda qo'lni kindik ostida bo'lishi to'g'risida o'z asarlarida, “Al-hidoya”, “Kanzu-daqoiq”, “Tabyinul-haqoiq”, “Al-bahrur-roiq”, “Fathul-qadir”, “Mabsut” kitoblarida ishonchli dalillarni keltirganlar. Hattoki, ko'zga ko'ringan tobe'inlardan Sufyon Savriy, ibn Rohavayh, shofe'iylardan Abu Ishoq Marvaziy kabi olimlar, buni quvvatlashgan.

Shuning uchun kim mazhabga ergashsa, xato qilmagan holda Qur'on va Sunnatga ergashgan bo'ladi. Alloh taolo barchamizni O'z yo'lidan adashtirmasin!

Jobir Elov

O'MI Buxoro viloyati vakili,

viloyat bosh imomi