Qur’onni tinglash odobi haqida bilasizmi?
Mamlakatimizda o‘tkazilayotgan Qur’on musobaqasini ko‘rish, unga some’ bo‘lib, fayzu-rahmat kechalarida ishtirok etish niyatida yurtdoshlarimiz soni kundan-kunga ortib bormoqda. Xo‘sh, bu kabi marosimlarda musulmon kishi o‘zini qanday tutishi lozim? Qur’onga hurmat, uni eshitish odoblari nimalardan iborat? Quyidagi maqola aynan shu haqda:
Qur’oni Karim Alloh taoloning O‘z Payg‘ambari Muhammad (sollallohu alayhi va sallam)ga vahiy orqali nozil qilgan kalomidir. Shu sababdan ham Qur’on muqaddas ilohiy kalom hisoblanadi. Har bir musulmon uning haybatini qalbda his qilib, hurmatini o‘z o‘rniga qo‘yishi lozim. Mujtahid ulamolarimiz oyat va hadislarga asoslanib, Qur’on ya’ni, Mus'haf va uning qiroatiga tegishli bo‘lgan fiqhiy hukmlarni batafsil bayon qilganlar. Qur’on qiroati ustozlari esa, Qur’on o‘qish, tajvid qoidalariga rioya qilish, o‘rganish, tinglash va unga amal qilish fazilatlari va odoblari hamda Qur’onni to‘liq yodlagan qoriga beriladigan ajr-savoblar haqida yetarlicha so‘z yuritganlar.
Biz ushbu maqolada Qur’oni karimga tegishli odoblardan biri Qur’on tilovatini tinglash odobi haqida to‘xtalib o‘tmoqchimiz.
Alloh taolo bu borada O‘zining kalomida shunday marhamat qilgan:
“Qur’on o‘qilganda uni tinglangiz va sukut saqlangiz! Shoyad (shunda) rahm qilingaysiz!”
Namoz ilk farz qilinganda namoz ichida o‘zaro gaplashish joiz bo‘lgan. Ushbu oyati karima namozda gapirishni nasx (bekor) qilib, jim turib Qur’onga quloq solishga buyurgan. Ya’ni, xos sabab bilan nozil bo‘lgan. Lekin ulamolarimiz Lafzning umumiyligi e’tiborga olinadi, sababning xosligi emas” degan qoidaga ko‘ra, “uni tinglangiz va sukut saqlangiz” buyrug‘i namoz ichi va namozdan tashqariga barobar tegishlidir, deyishgan.
Ibn Jazviy: “Ushbu oyatga ko‘ra, Qur’onga quloq soluvchiga rahmat nihoyatda yaqin bo‘ladi”, degan.Mazkur qoidalarga asosan, ulamolarimiz Qur’oni karim tilovat qilinganda unga jim turib, quloq osish vojibligi haqidagi hukmni chiqarganlar. Xususan, hanafiy mazhabi ulamolari namozda imom qiroat qilganida, iqtido qiluvchilar jim quloq osishi lozimligini alohida ta’kidlaganlar.
Ibn Obidin (rahmatullohi alayh) aytadi: “Aslida, Qur’onga quloq solish farzi kifoyadir. Chunki bunda unga e’tibor qilish, zoye qilmaslik bo‘lgan haqni bajarish bor”.
Hamaviy ustozi, qozilar qozisi Minqoriyzoda ismi bilan mashhur bo‘lgan Yahyo (rahmatullohi alayh)dan “Qur’onga quloq solish farzu ayndir”, degan so‘zni naql qilgan.
Darhaqiqat, hanafiy ulamolarimiz bir insonning Qur’on tinglashi o‘zi qiroat qilishidan afzaldir, deyishadi. Chunki, tinglovchi tinglashi bilan farzni ado qiladi. Qur’on qiroati esa, farz emas. Abu Su’ud: “Qur’on tinglash qiroat qilishdan savobliroqdir, chunki tinglash farz, qiroat farz emas”, degan.
Ba’zi ulamolar Qur’on tilovatiga quloq solmasdan boshqa gap-so‘zlar bilan mashg‘ul bo‘lish, shariatga nisbatan odobsizlik bo‘lishini aytishgan.
Shu bilan birga, jumhur ulamolar Qur’onnig barcha tajvid va qiroat qoidalariga rioya qilinib o‘qilgan qiroatga jim quloq tutish lozimligini alohida ta’kidlaganlar.
O‘z o‘rnida oqil musulmon Qur’onning hurmatiga rioya qilgan holda o‘zini ham, boshqalarni ham gunohkor qilmaslik uchun odamlar ish bilan mashg‘ul bo‘ladigan o‘rinlarda baland ovozda tilovat qilmasligi lozim. Biror kishi insonlar o‘z ishlari bilan mashg‘ul bo‘ladigan ishxonalarda, oldi-sotdi qiladigan bozorlarda, dars bilan mashg‘ul bo‘ladigan darsxonalarda, uy ishlari bilan mashg‘ul bo‘lganda baland ovozda Qur’on o‘qisa, eshituvchilar uzrli sanalib, tilovat qilgan odam gunohkor bo‘ladi. Bunday holatlarda eshituvchilardan gunohning soqit bo‘lishi, insonlarni qiyin ahvolga solib qo‘ymaslik uchundir. Zero, Alloh bizga dinda qiyinchilik qilmagan. Bunday o‘rinlarda tilovat qilgan kishi Qur’on hurmatini zoye qilgani uchun gunohkor bo‘ladi.
Musulmon inson uchun tajvid qoidalariga rioya qilib, go‘zal ovozda qiroat qiladigan qoridan tilovat qilib berishini so‘rab, uni tinglashi mustahabdir. Imom Navaviy aytadilar: “Bilginki, ko‘pchilik ulamolar (Alloh ulardan rozi bo‘lsin) chiroyli ovozli qiroat sohiblaridan tilovat qilib berishlarini so‘rashib, ularni tinglashar edilar. Ilmiy majlislarini Qur’on tilovati bilan boshlab, Qur’on tilovati bilan nihoya qilar edilar”.
Eng muhimi bu Payg‘ambarimizning sunnati hamdir. Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhum aytadi: “Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) menga: “Menga qiroat qilib bergin”, dedilar. Men: “Ey Rasululloh, Qur’on sizga nozil qilingan bo‘lsa, sizga men qiroat qilib berayinmi?”, dedim. U zot “Ha”, dedilar.Boshqa rivoyatda “Men Qur’onni boshqadan eshitishni xush ko‘raman”, dedilar. Men “Niso” surasini o‘qib, “Har bir ummatdan (o‘z payg‘ambarini) guvoh sifatida keltirganimizda va sizni (ey, Muhammad!) ularga guvoh qilib keltirganimizda, (ularning holi) ne kechur?!” oyatiga yetganimda, “Yetarli” dedilar. Qarasam ikki ko‘zlaridan yosh oqayotgan ekan”, deyilgan.
Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam)ning boshqadan Qur’on eshitishni xush ko‘rganlari, Qur’on qiroatini ustozdan o‘tkazib olish sunnat ekanini bildirib qo‘yish ehtimolidan bo‘lishi mumkin. Yoki yaxshi tadabbur qilish uchun bo‘lishi ham mumkin, chunki qiroat qilgan odam uning tajvid qoidalari va hukmlariga rioya qilaman, deb, eshitgan odamchalik tadabbur qilish imkoni bo‘lmaydi.
Imom Dorimiy va boshqalar Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilishgan. U zot Abu Muso Ash’ariy (roziyallohu anhu)ga: “Bizga Rabbimizni eslatgin” , der, Abu Muso esa uning huzurida Qur’on o‘qir edi.
Shuningdek Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) Qur’on qiroatini o‘rganishni va mohir qorilardan puxta o‘zlashtirib olishni buyurganlar. Shu sababdan ham sahobiylarga: “Qur’onni to‘rt kishidan olinglar: Abdulloh ibn Mas’ud, Solim, Muoz va Ubay ibn Ka’bdan”, deb buyurganlar. U zotning ushbu buyruqlari ummatning keyingilariga mohir qorilaridan Qur’onni yaxshi o‘rganib olishlariga buyruq bo‘lib qolaveradi.
Har bir musulmon Qur’onni bevosita qoridan eshitadimi yoki biror texnik vositalari orqali eshitadimi, jim turib tinglashga intilishi va Qur’on qiroati majlisi odoblariga qat’iy rioya qilishi lozim.
Farhod JO‘RAYEV
Shayxontohur tumani, “Xuvaydo” jome masjidi imom noibi
O‘MI Matbuot xizmati
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
