Ijtihod – islom fiqhida ijtihod qiyos va ijmoda qo‘llaniladigan metod (uslub) hisoblanadi. Ijtihod arab tilida اجتهد   ijtahada fe’lining o‘zagi (masdari) bo‘lib, asliy harflari ج ح د bo‘lgan جهد  jahada kalimasidan o‘zlashtirilgan. Agar جهد juhdunzamma bilan o‘qilsa “toqat” ma’nosida bo‘ladi. أفرغ جهده afrog‘o juhdahu – bor kuchini sarfladi, ya’ni toqatini degan ma’no kelib chiqadi. جهد jahdun fatha bilan o‘qilsa, “mashaqqat” ma’nosida bo‘ladi. أصاب جهدا أي مشقة – “qiyinchilik” yetti, ya’ni mashqqatga duchor bo‘ldi degan ma’noni ifodalaydi.

Arab tiliga oid mashhur “lisonul arab” kitobida: “جهد so‘zini faqat Hijozdagina zamma bilan aytilgan ulardan boshqalar uni fatha qilib aytishgan[1]”.

جهد jahada so‘zi o‘zbek tilida; 1) harakat qilmoq, intilmoq, mehnat qilmoq, zo‘r bermoq[2], جهده الأقصى juhduhu al-aqso — bor kuchi bilan harakat qilmoq, 2) toliqtirmoq va charchatmoq, degan ma’nolarni anglatadi.

Arab tilining yirik lug‘at olimi sanalgan alloma Majduddin Muhammad ibn Yoqub Feruzobodiy  جهد jahada – bu “toqat” va “mashaqqat” deganidir. Masalan:  جهد دابته jahada dabbatahu – degani “ot-uloviga me’yordan ortiq yuk qo‘ydi” ma’nosida ishlatiladi deb o‘z fikrini isbotlaydi[3]. Demak جهد jahada so‘zini mo‘tabar lug‘at kitoblari va olimlarning so‘zlariga tayanib, shuni aytish mumkinki, “jahd” yoki “juhd” kalimalari  “harakat qilish, intilish va bir ishga qittiq tirishish” ma’no va mohiyatilarni o‘zida to‘la qonli aks ettiradi.

اجتهد ijtahada so‘zi o‘zbek tilida; 1) tirishqoqlik (qunt) bilan qilmoq, g‘ayrat (hafsala) bilan qilmoq, 2) mustaqil (erkin) qaror chiqarmoq va اجتهاد so‘zi 1) harakat qilish, intilish, hafsala, qunt, ishtiyoq, 2) oliy darajada bilimga ega bo‘lish va shariat sohasidagi ba’zi masalalarni mustaqil hal qilish huquqini olish, الإجتهاد فى الشرع shariat qonun qoidalarini ishonchli sharhlash,   الإجتهاد فى المسائل القضائية al-itihadu fiy al-massaili al-qozoiyah yoki القضائي al-qozoiy yuridik masalalarni mustaqil hal etish huquqi, 3) mustaqil ijod, manbalarni erkin tadqiq etish; sarf fanida o‘rganiladigan  إجتهد ijtahada bobining masdari (o‘zagi) bo‘lgan اجتهاد ijtihadun “Ijtihod”ning ma’nosi kuch va toqatni sarf qilish, yoki mashaqqatni talab qilib, uning mas’uliyatini bo‘yniga olishdir. Bu ikki ma’no ham bir-birini qo‘llab quvvatlaydi.

Ibn Asir rohmatullohi alayh aytadi: ijtihod — ish, vaziyat, holat va biror masalaning talabida kuch sarflash tushuniladi. U imkon va toqat so‘zlaridan olingan.

“Aqrobul mavadda” kitobi muallifi bunday ta’rif beradi: ijtihod – mehnatga (ish) lozim bo‘lgan ishni ro‘yobga chiqarish uchun bor imkoniyatni sarf qilishlikdir. أجتهد ajtahidu deb faqat qiyinchilik va mehnati og‘ir bo‘lgan ishlarga aytamiz. Misol uchun أجتهد في حمل الحجر ajtahidu fiy hamlil hajari (toshni ko‘tarishga tirishaman yoki harakat qilaman) deymiz. Lekin, أجتهد في حمل الخردلة  ajtahidu fiy hamlil xordalati (bir parcha go‘shtni ko‘tarishga tirishaman yoki harakat qilaman) demaymiz.

A’loiy rohmatullohi alayh aytadi: “Ijtihod masdar bo‘lib, maqsadga yetish yo‘lida bor kuchini oxirigacha o‘sha ish uchun fido qilish ma’nosidadir. Bu so‘z faqatgina inson uchun qiyin va mashaqqat bo‘lgan hollardagina ishlatiladi”.

Ijtihodning istilohdagi ma’nosi borasida usulul fiqh ulamolari va faqihlar bir qancha turli ta’riflarni berganlar.

Yurtimiz ulamolaridan Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rohmatullohi alayh o‘zlarining “usulul fiqh” kitobida ijtihodga quyidagicha ta’rif berganlar:  “Ijtihod” so‘zi lug‘atda bor imkonini ishga solib harakat qilish, bizdagi “Jon-jahdi bilan urinish” ma’nosini anglatadi. Ijtihod hukumlarni tafsiliy dalillaridan chiqarib olish amaliyotidir. Ijtihod shariatda bor hamda barcha asr va zamonlarda matlub narsadir [4].

So‘zimizni “islom ensiklopediya”sida keltirilgan jumlalar bilan  yakun yasaymiz:  “Ijtihod” (arab tilida – g‘ayrat qilish, intilish) – faqih tomonidan shar’iy hukmni hosil qilish uchun barcha bilim va toqatini ishga solish. Ijtihod shar’iy hukmi kelmagan ishning maxsus qoidalarni ishga solib shar’iy hukmini aniqlash uchun qilinidi. Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam tirikligida u kishidan boshqa odam ijtihod qilmagan. Bu mumkin ham emas yedi. Ijtihod yettinchi asr oxirida vujudga kelgan. Bu vaqtga kelib sahobalarning Muhammad sollallohu alayhi vasallam  faoliyatlari, aytgan so‘zlari haqidagi xabarlarda ixtilof paydo bo‘lgan. Bundan tashqari musulmon jamoasidagi hayot tarzining o‘zgarib borayotganligi tufayli ko‘plab huquqiy muammolar tug‘ilgan. Shuning uchun ijtihodning asosiy maqsadi yangi yohud o‘tmishdoshlar tomonidan hal etilmagan masalalarni topish, islomga tayanilgan va uni quvvatlagan holda hal etish bo‘lgan[5].

Demak, ijtihodning lug‘aviy va istilohiy ma’nolaridan kelib chiqib shuni xulosa qilish mumkinki, ya’ni, “ijtihod” Alloh taoloning kitobi va Rosululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlaridagi haqiqatni (eng to‘g‘risini) topish uchun bor imkoniyatini sarflash tushuniladi.

Keng ma’noda esa, ijtihod  deganda shariat  qonun-qoidalarini ishlab shiqish va izohlashda inson tafakkuridan foydalanish tushuniladi. U Qur’on oyatlarini talqin qilishdan to hadislarning haqiqiyligini o‘rganishgacha bo‘lgan ko‘plab jarayonlarni o‘z ichiga oladi.

Shu bilan birga, shariatda ijthodni qo‘llab bo‘lmaydigan o‘rinlar ham mavjud bo‘lib, ular islom aqidasiga tegishli masalalar hisoblanadi.

Axborot-resurs markazi xodimi M.Majidov

[1]  Abul Fazl Jamoliddin Muhammad ibn Mukrim. Lisonul arab. Bayrut. 2005.-B. 684.

[2] Muhammad Yusuf va mualliflar guruhi. An-naym ul-kabir. Namangan nashriyoti. Namangan. 2014.-B. 116.

[3] Majduddin Muhammad ibn Yoqub Feruzobodiy. Al-qomus al-muhit. Bayrut. 2003.-B. 263.

[4] Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Usulul fiqh. “Sharq” nashriyoti. Toshkent. 2010. –B. 508.

[5] Zuhriddin Husniddinov. Islom ensiklopediya. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti. Toshkent. 2004. –B.106.