Muoz ibn Jabal
Cahobalar hayoti
Xazraj qabilasiga mansub Muoz ibn Jabal Islomni birinchilardan bo‘lib qabul qilgan madinaliklardan edi.
Bu sahobiy Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan birga hayot sinovlaridan o‘tdi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam bilan doim birga bo‘lgani bois u zotdan ko‘p narsalarni o‘rgandi. Hatto Rasululloh alayhissalom): “Ummatimning ichida halol va haromni eng yaxshi biluvchisi Muoz ibn Jabaldir”, derdilar.
Yamandan bir guruh elchilar kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan o‘zlariga haq yo‘lni ko‘rsatuvchi ustoz yuborishni iltimos qilishdi. Barcha sahobiylar bunday oliy sharafga sazovor bo‘lishni istab u zotdan ishora kutdilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam esa ularga Muoz ibn Jabal roziyallohu anhuni jo‘natdilar.
Uni kuzatishdan oldin Rasululloh sollallohu alayhi vasallam u kishiga savollar bilan murojaat qildilar:
– Ey Muoz! Hukm chiqarishda nimadan foydalanasan?
– Allohning kitobidan.
– Agar Allohning kitobidan topa olmasang-chi?
– Rasulining sunnatidan qidiraman.
– Rasulining sunnatida ham topa olmasang-chi?
– Unda o‘z ra’yim bilan ijtihod qilaman, – deb javob berdi Muoz ibn Jabal.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning muborak yuzlarida xursandchilik alomatlari paydo bo‘ldi. Quvonganlaridan: “Rasulullohning elchisini Alloh va Rasuli rozi bo‘ladigan ishlarga muvofiq qilib qo‘ygan Rabbimizga hamd bo‘lsin”, dedilar.
* * *
Muoz ibn Jabal roziyallohu anhu sahobalar orasida ilmi va farosati bilan ham ajralib turardi. Ushbu voqeani ibn Abdulloh zikr qiladi:
– Umar ibn Xattob roziyallohu anhuning davrida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam masjidlariga bir necha sahobalar bilan kirdik. O‘ttiz nafardan ortiq odam suhbatlashib o‘tirgan majlisga qo‘shildim. Ular Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan eshitgan hadislarini eslashardi. Oralarida qorachadan kelgan, shirinsuxan istarali yigit o‘tirardi. Menimcha, u qavmning orasidagi eng yoshi edi. Sahobalar hadis aytishsa, o‘sha yigit sharhlab, fatvo berar edi. So‘ramasalar javob bermasdi, ya’ni ortiqcha gapirmas edi. Majlis tugaganidan keyin unga yaqin bordim va:
– Ey Allohning bandasi! Siz kimsiz? – deb so‘radim
U:
– Men Muoz ibn Jabalman, – deb javob berdi.
* * *
Umar ibn Xattob roziyallohu anhu barcha sohada Muoz ibn Jabal roziyallohu anhuning maslahati bilan ish ko‘rar, uning fatvosiga tayanar edi. Sahobiyga hurmati sababli “Agar Muoz ibn Jabal bo‘lmaganida, Umar shak-shubhasiz halok bo‘lardi”, derdi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam vafot etganlarida Muoz roziyallohu anhu Yamanda ul zot buyurgan ishlarni bajarayotgan edi. Abu Bakr roziyallohu anhu vaqtida Madinaga qaytib keldi.
Muoz ibn Jabal roziyallohu anhu boy edi. Kelganidan so‘ng Umar ibn Xattob Abu Bakr roziyallohu anhum bilan kengashib, Muoz ibn Jabalga molidan kambag‘allarga ehson qilishni maslahat berdi. Muoz ibn Jabal esa hech nima demadi.
Ertasi kuni tongda Umar ibn Xattob Muoz roziyallohu anhuni o‘z uyi oldida hayajonlangan, yig‘lab turgan holda ko‘rdi. U kishi yig‘idan zo‘rg‘a tiyilib, Umar roziyallohu anhuga:
“Ey Umar, kecha tunda tush ko‘rdim: ummon girdobi meni o‘ziga tortib, g‘arq qilmoqchi bo‘layotgan emish. Shunda siz kelib meni qutqarib qoldingiz...” Ikkovlari shu zahoti Abu Bakr roziyallohu anhuning oldilariga borishdi. Muoz ibn Jabal Abu Bakrga roziyallohu anhumga o‘z molining yarmini olishini va muhtojlarga istaganicha ehson qilishini aytdi...
* * *
Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Muoz roziyallohu anhuni tongda uchratib qoldilar va savolga tutdilar:
– Ey Muoz, uyqudan qay holatda uyg‘onding?
– Haqiqiy mo‘min bo‘lib uyg‘ondim, yo Rasululloh, – dedi Muoz.
– Har narsaning haqiqati bo‘ladi, imoningning haqiqati nima? – deb savol berdilar Rasululloh sollallohu alayhi vasallam.
– Uyg‘onganimda kelayotgan tunni ko‘ra olamanmi-yo‘qmi – bilmayman. Uyquga ketishimdan oldin tongni ko‘ra olamanmi-yo‘qmi – bilmayman. Yana qadam bosib yurayotganimda keyingi qadamimni bosa olamanmi-yo‘qmi – bilmayman. Xayolimda, o‘tib ketgan qavmlarga qiyomatda kitoblari berilayotganini, jannat ahli rohatlanayotganini, gunohkorlar esa qiynalayotganini ko‘rganday bo‘laveraman.
Shunda Rasululloh alayhissalom:
– Haqiqatni bilibsan, unda bardavom bo‘lgin, ey Muoz, – dedilar.
* * *
Muoz ibn Jabal umrini insonlarni to‘g‘ri yo‘lga boshlashga, foydali ilm qoldirishga bag‘ishladi. Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhu u kishi haqida: “Muoz Allohga bo‘ysunuvchi, haqiqiy musulmon edi. Biz uni Ibrohim alayhissalomga o‘xshatar edik”, der edi.
Muoz ibn Jabal roziyallohu anhu qarindosh-urug‘lari bilan Shomga ko‘chib o‘tadi va u yerda ilm bilan shug‘ullanadi. Bir qancha muddat o‘tganidan so‘ng Shomning amiri Abu Ubayda ibn Jarroh vafot etadi. Umar ibn Xattob roziyallohu anhu Muoz ibn Jabalni Shomga boshliq etib tayinlaydi.
O‘lim to‘shagida yotgan Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan kimni noib qilib ketishini so‘raganlarida, “Agar Muoz hayot bo‘lganida uni albatta o‘zimdan keyingi xalifa qilib qoldirardim. Rabbimning oldiga borganimda u mendan: “Muhammadning ummatiga kimni bosh qilib qoldirding?” desa, Rabbimga: “Ularga Rasulullohning: “Qiyomatda olimlarning boshlig‘i Muoz ibn Jabal bo‘ladi”, deganlarini eshitganim uchun Muoz ibn Jabalni qoldirdim”, der edim”, deb javob bergan ekan.
Muoz ibn Jabal roziyallohu anhu Shomga boshliq etib tayinlanganidan so‘ng bir necha oy umr ko‘rdi va 33 yoshida olamdan o‘tdi.
Abu AYYUB tayyorladi.
O‘MI Matbuot xizmati
"Kim o‘zini tanisa..."
Hayotda ko‘pincha to‘g‘ri yo‘nalish emas, balki tezlashish o‘rgatiladi. Tezroq yurish, tezroq yetib borish, hamma narsani tezroq bajarish... Lekin hech kim to‘xtab: “Bunchalik shoshilishdan maqsad nima?” deb so‘ramaydi. Inson tinimsiz harakatda bo‘lishni erishish, tabiiy hayot tarzi deb o‘ylab, sarflanayotgan umri evaziga aslida nimaga erishayotgani haqida o‘ylamay qo‘yadi.
Ba’zan yo‘lni yo‘qotdik, deb o‘ylaymiz. Holbuki, yo‘qoladigan narsa yo‘l emas, balki to‘g‘ri yo‘nalishdir. Bu yo‘nalish xaritadagi chiziqlar yoki telefondagi yo‘l ko‘rsatkich emas, balki Alloh taolo borlig‘imizga jo qilgan ichki yo‘naltirgich, ya’ni fitratimizdir.
Bu ichki yo‘naltirgich ba’zan to‘g‘ri tomonni ko‘rsatmayotgandek tuyuladi. Dunyo tashvishlari, nafs istaklari ko‘payib ketganida, u sarson bo‘ladi yo qotib qoladi. Shunda biz uni buzildi deb o‘ylaymiz. Lekin fitrat buzilmaydi, shunchaki biz unga ahamiyat bermay qo‘ygan bo‘lamiz. Ba’zilar bu yo‘naltirgichni boshqalarning qo‘liga berib qo‘yadi...
Yo‘nalishini yo‘qotgan odam to‘g‘ri yo‘lga qaytishi kerak. Bu qaytish shunchaki bir manzilga qaytib borishmas, balki ichki dunyomizdagi tarqoqlikni jamlash, fitratimizga qaytishdir. Shunda inson dunyoning “hammasiga erishish” vasvasasidan xalos bo‘ladi. O‘tmishdagi xato va sinovlardan ibrat oladi, ammo ularni o‘ziga og‘ir yuk qilib olmaydi. Boshqalardan va hayotdan juda ko‘p narsa kutishni to‘xtatadi...
Haqiqiy xotirjamlik – hamma narsa mukammal bo‘lishi deganimas. Inson o‘z harakat doirasi chegarasiga yetganida Allohning qazo va qadariga rozi bo‘lsa xotirjamlik topadi. Bu loqaydlik emas.
Musulmon kishi ham xursand bo‘ladi, qayg‘uradi, boshqalar kabi yashaydi. Lekin u o‘tkinchi tuyg‘ular, orzu-havaslar aro sarson bo‘lib qolmaydi. Chunki dunyodagi har bir holat vaqtinchalik sinov ekanini yaxshi anglaydi.
Inson o‘zligiga qaytganida boshqalarning yukini yelkasiga olishga urinmaydi. Yordam beradi, lekin har kim o‘z qismati va qilmishi uchun o‘zi mas’ul ekanini tushunadi. Boshqalarning aybiga qaramay, o‘z xatolarini tuzatish bilan band bo‘ladi. Muhimi, har ishida shoshqaloqlik qilmaydi. Chunki oxiratga va ma’naviy kamolotga eltuvchi yo‘lni shoshib bosib o‘tib bo‘lmasligini biladi.
Aytilganidek: “Kim o‘zini tanisa, Rabbini taniydi”. Bu martabaga erishgan qalb esa hech qachon adashmaydi.
Abdulatif ABDULLOH
