Jinlar g‘ayb sirlarini biladimi?
Jinlarning mavjudligi Qur’oni karim, hadisi sharif va ijmoi ummat bilan sobit bo‘lgan. Ko‘pchilik odamlar jin deganda qandaydir g‘ayritabiiy, faqat yomonlik qiladigan mavjudotlarni nazarda tutadilar. Aslida ham shundaymi? Yo‘q! Jinlar ham alohida bir olam. Ularning ham insonlar kabi yaxshisi, yomoni, kofiri, musulmoni bo‘ladi. Bu notanish olam bilan tanishishdan oldin, avvalo, uning lug‘aviy va istilohiy ma’nolari, nimadan yaratilagani, shaklu shamoyili qanday shu va boshqa ularga tegishli ma’lumotlarni o‘rganib chiqish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
“Jin” so‘zi arab tilida اَلْجِنُّ ko‘pligi اَلْجَانُّ jaan, o‘zbek tilida “to‘silgan” ma’nosida “ajina” deyiladi. Ko‘zdan to‘silgani uchun “jin” deb atalgan. Onasi qornidagi bolani اَلْجَنِينُ “janin”- (o‘ralgan, to‘silgan), aqli boshidan uchgan, aqli to‘silgan odamni jinni yoki majnun deyish ham shundan olingan. Yana jangda himoya qilish va to‘sish vositasi hisoblangan qalqonni مِجَنٌّ deb nomlandi. Johiliyat vaqtida farishtalarni ham ko‘zga ko‘rinmagani uchun “jin” deb atashgan.
Badruddin ash-Shibliy rahmatullohi alayh aytadi: “Jinlar inson va hayvonlar suratiga kirib olishga qodirdirlar. Ilon, chayon, tuya, mol, qo‘y, ot, xachir, eshak, qush va odam bolalari suratiga kirib olishi mumkin. Qurayshliklar Badrga chiqib ketayotganda Suroqa ibn Molik ibn Jo‘shum suratida kelgani bunga dalil”.
Asrimizdagi va undan oldingi asrlarda yashagan ko‘pchilik insonlar jinlarni ko‘rmagan, eshitmagan yoki ular jin ekanini bilmaganm sababli ularni arvohlar, g‘ayb odamlari yoki sahro kishilari deb ataganlar.
Bu mavzuda kelgan rivoyatlarning eng ishonchlisi, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning jinlarni ko‘rganlari, ular bilan gaplashganlari, ular Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bilan gaplashganlari, jinlarga ta’lim berganlari, Qur’on tilovat qilib berganlaridir.
Biz ularni ko‘rmasak-da ba’zi it, eshak kabi hayvonlar ularni ko‘radi.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِذَا سَمِعْتُمْ صِيَاحَ الدِّيَكَةِ فَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنَّهَا رَأَتْ مَلَكًا وَإِذَا سَمِعْتُمْ نَهِيقَ الْحِمَارِ فَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ رَأَى شَيْطَانًارَوَاهُالْبُخَارِيُّ وَ مُسْلِمٌ
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Xo‘roz qichqirig‘ini eshitganda Allohning fazlidan so‘ranglar. Chunki u farishtani ko‘rgan bo‘ladi. Eshak hangrashini eshitganda Allohdan shaytonning yomonligidan panoh so‘ranglar. Chunki u shaytonni ko‘rgan bo‘ladi», dedilar”.
Jinlar haqiqatda bor mavjudotlar bo‘lib, asli o‘tdan yaratilgan. “Jin” so‘zining lug‘aviy ma’nosi avval aytilganidek, “to‘silgan” degani, ya’ni odamlar ko‘zidan to‘silgan narsa. Shu sababli ham u insonlarga ko‘rinmaydi. Ular o‘zlari ko‘rinmay turib, odamlarni va boshqa narsalarni ko‘rishi mumkin. Shu bilan birga, turli shakllarga kirishi ham mumkin. Jinlar erkak va ayol jinsiga mansub, dashtu biyobonlar, tog‘ va o‘rmonlarda yashaydi. Ular bir necha toifadan iborat, g‘ul, ifrit, silot toifasidagilari mashhur. Shaytonlar jinlarning yovuzlaridir.
Muhammad sollallohu alayhi vasallamni Alloh insonlarga ham, jinlarga ham payg‘ambar qilib yuborgan. Jinlarning bir qismi Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Ukoza bozoriga ketayotgan vaqtlarida Makka va Madina oralig‘idagi Nahla degan joyga yotganlarida, o‘sha joyda bomdod namozini o‘qishadi. Qur’on tilovatini eshitib, dinga kirgan va islomni targ‘ib qilgan. Ularning ichida ham xuddi odamlarga o‘xshab imonsiz-imonli, yaxshi-yomon, adashgan va hidoyatda yurganlari, firibgar va soddalari bor. Jinlardan ham Qur’onga, Payg‘ambar sollalloh alayhi vasallamga iymon keltirib yaxshi yo‘lda yurganlari jannatga, imonsiz bo‘lib yomon yo‘lda yurganlari do‘zaxga tushadilar. Ular odamlarga hech qachon yordam bera olmaydi va g‘ayb sirlarini bilmaydi. Chunki Qur’oni karim nozil bo‘lgandan so‘ng ular bu xislatlardan mahrum bo‘lgan.
Qur’oni karimda Alloh taolo marhamat qiladi:
“Albatta bizlar (farishtalarning so‘zlarini o‘g‘rincha eshitib olish uchun) osmonga taqilgan edik, uning kuchli qo‘riqchi (farishta)lar va (o‘g‘ri jinlarga otilguvchi uchar) yulduzlar bilan to‘la ekanligini ko‘rdik. Albatta bizlar (ilgari osmondan ayrim) joylarga (farishtalarning so‘zlarini o‘g‘rincha) eshitib olish uchun o‘tirib olar edik. Endi hozir (ya’ni, Muxammad alayhissalom payg‘ambar qilib yuborilganlaridan keyin) esa kim (ya’ni, qaysi jin o‘g‘rincha) eshitar bo‘lsa, o‘zini kuzatib turgan bir (uchar) yulduzni ko‘rar. Albatta bizlar yerdagi kishilarga (Alloh tomonidan) yomonlik iroda qilinganmi yoki Parvardigorlari ularga yaxshilikni iroda qilganmi, bilmasmiz” (Jin surasi, 8,9,10).
Islomdan avvalgi vaqtda jinlar osmonga chiqib maloikalarning o‘zaro suhbatlarini, jumladan, yaqin kunlarda sodir bo‘ladigan va bo‘lgan ba’zi ishlar haqidagi ma’lumotlarni yashirin eshitib, yerdagi folbinu munajjimlarga birga o‘nni qo‘shib yetkazar edi. Oradan ancha vaqt o‘tib, osmon xabariga quloq osgani chiqsalar, ularni yulduzlardan uzilib chiqqan uchqunlar urib haydaydigan bo‘lib qoldi. Ular yerga o‘z qavmlari huzuriga qaytib, “Nima bo‘ldi ekan, bizni uchqunlar quvadigan bo‘lib qoldi-ku?” deyishadi. Shunda ba’zilari, dunyoda ulkan, olamshumul o‘zgarish bo‘lgan bo‘lsa kerak, deb o‘ylashadi. Mashriqu mag‘ribni kezib bizdan osmon xabarini to‘sgan narsani qidirish zarur, degan qarorga kelib, safarga otlanadilar. Rivoyatlarda naql qilinishicha, Nasiybin nomi bilan ataluvchi joyda yashovchi jinlardan yetti nafari Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bomdod namozida qiroat qilayotganlarini eshitib to‘xtashgan, bizdan osmon xabarini to‘sgan narsa shu, deb o‘z qavmlariga qaytib, bo‘lgan hodisani aytadilar.
Johiliyat vaqtida arab qabilalari jinlarga maxfiy, noravshan xudolar deb e’tiqod qilardilar. Ular jinlarning nasabi Alloh taologa yetib boradi, uning jinlardan sheriklari bor, degan buzuq e’tiqodga ham bo‘ysunardi. Shuningdek, arablar jinlar g‘oyibdan xabardor, folbin va munajjimlarga osmon sirlarini aytib turadi, degan o‘yda edilar. Johiliyat arablarida jinlarning hukmi yer yuzida o‘tadi, degan xom xayol bo‘lib, agar ulardan birortasi biror joyga borib yotib qolmoqchi bo‘lsa, «Ushbu joyning xo‘jayin jinidan panoh so‘rayman», degan ma’nodagi duoni qilardi. Hozirgi vaqtgacha kishilarda yuqoridagi aytiladiganlarga o‘xshash turli-tuman buzuq, bid’at-xurofotdan iborat tushunchalar mavjud va ular bu yolg‘on e’tiqodga ishonadi.
Islom dini kelib, Qur’on nozil bo‘la boshlagach, jinlar uchun osmonning barcha yo‘llari berkilgan va yuqoridagi oyatda jinlarning o‘zlari e’tirof etganidek, ular Alloh yerdagi bandalari bo‘lmish insonlarga nimani iroda qilishidan mutlaqo bexabardir. Shunday ekan, jinlardan panoh tilash yoki ulardan najot kutish, folbinlarga borib ulardan yordam so‘rash shirk va bid’atdan o‘zga narsa emas. Alloh taolo ana shunday shirk va bid’at amallardan hamisha o‘z panohida asrasin.
Muhammadmuso NABIJONOV,
tayyorladi.
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
