Ummatning eng zo‘r qorisi – Ubay ibn Ka’b (r.a.)
Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu ulug‘ sahobiy bo‘lish bilan birga ummatning eng eng sara qorilaridan ham edilar. Qur’oni karimni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan o‘rganib, uni o‘qishga qattiq bel bog‘lagandi.
Ibn Abbos, Abu Hurayra, Abdulloh ibn Soib, Abdulloh ibn Ayyosh ibn Robia’, Abu Abdurahmon Sulamiy kabi ulug‘ sahobiylar va ulug‘ tobeinlardan ko‘plari u zotdan Qur’oni karimni o‘rgangan.
Suvayd ibn G‘ofala, Abdurahmon ibn Abzo, Abu Muhallab, Abu A’liya Riyohiy, Zirr ibn Hubaysh, Utayya Sa’diylar esa Ubay ibn Ka’bdan hadis rivoyat qilgan.
Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi vasallam qatnashgan barcha g‘azotlarda hozir bo‘lgan.
Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu haqida bir nechta hadislar rivoyat qilingan. Ulardan ba’zilarini quyida zikr qilamiz.
Abu Said roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Bu ummatning eng rahm-shafqatlisi Abu Bakr (bo‘lsa), eng qorisi Ubay ibn Ka’bdir”, dedilar”.
Uning darajasi Alloh subhanahu va taolo nazdida ham ulug‘ bo‘lgan. Bunga quyidagi hadis dalolat qiladi.
Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuga:
– Alloh taolo menga sen uchun Qur’on o‘qib berishimni buyurdi, – dedilar.
Shunda Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu:
– Alloh taolo sizga meni nomimni zikr qildimi? – deb so‘radi.
Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
– Ha, – deb javob berdilar.
Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu:
– Olamlarning Rabbisining huzurida zikr qilindimmi? – dedi.
Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
– Ha, – deb javob berdilar. Shu choq Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuning ko‘zlari yoshga to‘ldi (Muttafaqun alayh).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam unga qur’oniy ta’limni imtihon shaklida berib qo‘yardilar. Buni o‘zlaridan rivoyat qilingan quyidagi hadisda ko‘rishimiz mumkin.
Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ey Abu Munzir, sening nazdingda Alloh taoloning kitobidagi eng ulug‘ oyat qaysi?” dedilar. “Alloh va Rasuli biluvchiroq”, deb aytdim. Yana so‘radilar: “Ey Abu Munzir, sening nazdingda Alloh taoloning kitobidagi eng ulug‘ oyat qaysi?” deb so‘radilar.
(Bu safar) «Oyat al kursi”, deb javob berdim. Shunda mamnunlik ila yelkamga qoqib: “Ey Abu Munzir, Alloh senga ilmni oson qilsin”, dedilar» (Muslim rivoyati).
Abu Munzir – Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuning kunyalari bo‘lgan.
Ubay ibn Ka’bning sahobiylar ichida ham hurmatlari baland bo‘lgan.
Ibn Abu Malik bunday deydi:
“Ibn Abbos roziyallohu anhuning: “Qozilikka eng haqli kishimiz – Ali, Qur’onni eng ko‘p biluvchimiz – Ubaydir” , deganini eshitganman”.
Nabiy sollollohu alayhi vasallam:
“Qur’onni to‘rt kishidan o‘rganinglar: Abdulloh ibn Mas’uddan, Abu Huzayfaning mavlusi Solimdan, Muoz ibn Jabaldan va Ubay ibn Ka’bdan», dedilar.
Yuqoridagi hadislar shu kunimizgacha yetib kelgan qorilar silsilasining eng ulug‘ qorilaridan biri bo‘lmish Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuning darajalari naqadar yuksak ekanini ko‘rsatib turibdi. Hattoki Ibn Abbos roziyallohu anhudek mufassir sahobiy ham Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhudan ta’lim olgan ekan. Bu esa Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuning qorilar sultoni ekaniga dalolat qiladi.
Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuning vafoti to‘g‘risida ulamolar o‘rtasida ixtiloflar bor. Ularning eng sahihi Abu Nuaymning gapidir. U zot: “Ubay ibn Ka’b Usmon roziyallohu anhuning xalifalik yillarida hijriy 30-yilda o‘lgan”, deydi va bu gapiga Zirr ibn Habiysh Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu bilan Usmon roziyallohu anhuning halifalik davrida uchrashganini dalil qilib keltiradi.
Ubay ibn Ka’bdan boshqa qori sahobiylar ham ko‘p bo‘lgan.Ularning barchasi Qur’oni karimni yodlash bilan bir qatorda Qur’onga qanday amal qilish kerakligini ham ko‘rsatib bergan. Bugungi kunda biz musulmonlarning vazifamiz bu muborak zotlarning umr yo‘llarini o‘rganish va baholi qudrat o‘z hayotimizga tatbiq qilishdir. Zeroki, ular o‘z hayoti bilan haqiqiy islom qanday bo‘lishini kelajak ummatlarga ko‘rsatib, o‘rgatib ketgan muallim zotlardir.
Alloh taolo hammamizni sahoba roziyallohu anhumlardek Qur’onga muhabbatli, Qur’onga amal qiladigan solih bandalardan qilsin!
Xushvaqtov Abdulhay,
Ko‘kaldosh o‘rta maxsus islom bilim yurti
3-kurs talabasi
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
