Barcha ibodatlar asosi – tahorat
Alloh taologa beadad hamdu sanolarimiz va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga behisob salavotu durudlarimiz bo‘lsin.
«Tahorat» arabcha so‘z, uni tilimizga o‘giradigan bo‘lsak «poklik» degan ma’noni anglatadi – ham jismoniy, ham botiniy poklik – ibodat. Bu so‘z barcha ibodatlarning shariat ko‘rsatmalariga muvofiq bo‘lishi uchun shart bo‘lgan buyuk ibodat ma’nosidagi poklikdir.
Ha azizlar, dinimiz poklikka oddiy insoniy tabiatdan kelib chiqib bajariladigan zohiriy tozalik sifatida emas, balki zohiriy, botiniy, ma’naviy, ruhiy, ko‘rinar-ko‘rinmas barcha nopokliklardan mutloq poklanishi lozim bo‘lgan ibodat sifatida qaraydi . Mo‘min kishi poklanar ekan, nafaqat o‘zini toza va ko‘rkam holda sezadi, balki Robbil Olamiynning buyrug‘ini bajargan, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatiga ergashgan sadoqatli ummat sifatida buyuk ajr va savoblarga ham haqli bo‘ladi. Qolaversa, tahoratli inson betahorat kishi qila olmaydigan bir qancha ibodat va fazilatlarga ham ega bo‘ladi: namoz o‘qish, Qur’onni ushlash, Ka’batullohni tavof qilish... Shuning uchun ham dinimiz poklikni iymonga tegishli darajaga ko‘targan.
عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: " الطُّهُورُ شَطْرُ الْإِيمَانِ، رواه مُسْلِمٌ والنسائي والترمذي
Abu Molik Ash’ariy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollalloxu alayhi vasallam: «Poklik iymonning yarmidir», dedilar» (Imom Muslim, Imom Nasaiy va Imom Termiziy rivoyat qilgan).
Jumladagi poklikdan maqsad – riyo, kibr, hasad kabi ma’naviy hamda moddiy va jismoniy nopokliklardan pok bo‘lishdir. Tahorat, ya’ni poklik iymonning yarmi deyilishi – usiz ibodat qabul qilinmasligi va savobi behuda ketishidan, iymon bo‘lmasa ibodat umuman qabul qilinmasligi e’tiboridan kelib chiqib aytilmoqda va poklik iymonning yarmiga tenglashtirilmoqda. Tahoratning fazilati bular bilangina chegaralanib qolmasdan, balki Alloh taoloning yaxshi ko‘rishiga ham sabab bo‘ladi.
فِيهِ رِجَالٞ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُواْۚ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُطَّهِّرِينَ ١٠٨
«Unda poklanishni yaxshi ko‘radigan kishilar bor. Alloh poklanuvchilarni yaxshi ko‘radi» (Tavba surasi 108-oyat).
Robbil Olamiynni O‘zi bandalarining ichidan aynan kimlarni qanday sifatga ega bo‘lgan kishilarni yaxshi ko‘rishini e’lon qilib, ularni madh etayapti. Demak, e’tiborga loyiq va munosib bo‘lishni hohlagan kishi, albatta, poklangan holda ibodatlarda bardavom bo‘lishi kerak ekan.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: إنَّ أُمَّتيِ يُدْعَونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ غُرّاً مُحَجَّلِينَ مِنْ آثَارِ الْوُضُوءِ، فَمَنِ اسْتطَاعَ مِنْكمْ أَنْ يُطِيلَ غُرَّتَهُ فَلْيَفْعَلْ. رَوَاهُ الْخَمْسَةُ إِلاَّ أَبَا دَاوُدَ.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam:
«Albatta, ummatim qiyomat kuni tahoratning asaridan peshonalari oppoq va oyoq-qo‘llaridan nur taralib turgan hollarida chaqirilurlar. Bas, sizdan kim o‘z peshonasidagi qashqasini uzaytirishga qodir bo‘lsa, shuni qilsin», dedilar» (Beshovlaridan faqat Abu Dovud rivoyat qilmagan).
Demak, tahoratga alohida e’tibor bergan kishi nafaqat bu dunyoda barcha a’zolari pok bo‘ladi, balki oxiratda, xossatan, eng dahshatli kun bo‘lmish qiyomat kuni ham o‘zlarining alohida belgilari ya’ni tahorat tufayli peshonasi oppoq, qo‘l-oyoqlaridan va yuzlaridan esa odamlarning havasini keltiradigan darajada nur taralib turar ekan. Albatta, bu holat o‘z-o‘zidan emas, balki tahorat kishining yuvadigan a’zolari orqali sodir etgan gunohlariga ham kafforot bo‘lib, yanada nurli bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلی الله علیـه وسلم قَالَ: إِذَا تَوَضَّأَ الْعَبْدُ الْمُسْلِمُ أَوِ الْمُؤْمِنُ فَغَسَلَ وَجْهَهُ خَرَجَ مِنْ وَجْهِهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ نَظَرَ إِلَيْهَا بِعَيْنَيْهِ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ، فَإِذَا غَسَلَ يَدَيْهِ خَرَجَ مِنْ يَدَيْهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ كَانَ بَطَشَتْهَا يَدَاهُ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ، فَإِذَا غَسَلَ رِجْلَيْهِ خَرَجَتْ كُلُّ خَطِيئَةٍ مَشَتْهَا رِجْلاَهُ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ حَتَّى يَخْرُجَ نَقِيّاً مِنَ الذُّنُوبِ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam:
«Vaqtiki, musulmon yoki mo‘min banda tahorat qilsa, bas, u yuzini yuvganida o‘sha suv yoki o‘sha suvning oxirgi qatrasi ila uning ikki ko‘zining nazari orqali qilgan xatolari yuzidan to‘kiladi. Vaqtiki, ikki qo‘lini yuvsa, o‘sha suv yoki o‘sha suvning oxirgi qatrasi ila uning ikki qo‘li bilan qilgan xatolari to‘kiladi. Vaqtiki, ikki oyog‘ini yuvsa, o‘sha suv yoki o‘sha suvning oxirgi qatrasi ila ikki oyog‘i bilan yurib qilgan xatolari to‘kiladi. Shundoq qilib, u gunohlardan pok bo‘lib chiqadi», dedilar» (Imom Muslim va Imom Termiziy rivoyat qilgan).
Ha azizlar, inson har taraflama nurli, fayzli, ko‘rkam bo‘lishi uchun uning a’zolaridagi zohiriy chang g‘uborlarni ketkazish kifoya qilmas ekan, balki yaxshi niyat va ibodat maqsadi ila tahorat olsa uning mazkur a’zolari orqali sodir etgan gunohlari ham kechirilib, kishi har taraflama pokiza bo‘lar ekan. Bu esa tahoratning fazli qanchalik baland ekanini ko‘rsatadi. Inson borki uning tabiatida qandaydir bezaklarga bo‘lgan qiziqish va intilish bor. Asl bezak esa haqiqiy mo‘min uchun tahoratdadir.
وَعَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ خَلِيلِي صلی الله علیـه وسلم يَقُولُ: تَبْلُغُ الْحِلْيَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِ حَيْثُ يَبْلُغُ الْوَضُوءُ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَالنَّسَائِيُّ.
Yana o‘sha kishidan rivoyat qilinadi.
«U kishi roziyallohu anhu men o‘z xalilim sollallohu alayhi vasallamning:
«Mo‘minning bezagi tahorat suvi yetgan joygacha yetadi», deganlarini eshitdim», dedi (Imom Muslim va Imom Nasaiy rivoyat qilgan).
Bu hadisi sharifda zikr qilingan bezak oddiy bezak emas, balki qiyomat kuni Alloh tomonidan mo‘min bandaning bezalishidir. Lekin hammaning ham bezagi bir xil bo‘lmas ekan. Balki tahoratning qanchalik mukammal va benuqson bo‘lishiga qarab belgilanar ekan. Shuning uchun ham tahorat paytida beparvo bo‘lmasdan alohida e’tibor bilan har bir a’zoning to‘liq yuvilishi va boshqa shartlari ham ro‘yobga chiqishiga ahamiyat qilish kerak bo‘lar ekan. Quyidagi hadisi sharifda esa tahoratni yaxshilab bajarish to‘g‘risida ma’lumot kelgan.
وَعَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلی الله علیـه وسلم قَالَ: أَلاَ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا يَمْحُو اللهُ بِهِ الْخَطَايَا وَيَرْفَعُ بِهِ الدَّرَجَاتِ؟ قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ اللهِ! قَالَ: إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ وَكَثْرَةُ الْخُطَا إِلَى الْمَسْاجِدِ وَانْتِظَارُ الصَّلاَةِ بَعْدَ الصَّلاَةِ فَذلِكُمُ الرِّبَاطُ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ.
Yana o‘sha kishidan rivoyat qilinadi:
«Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam:
«Sizlarni Alloh xatolarni o‘chiradigan, darajalarni ko‘taradigan narsaga dalolat qilaymi?» dedilar. Ular:
«Albatta, ey Allohning Rasuli», deyishdi.
U zot:
«Qiyinchiliklarga qaramay, tahoratni yaxshilab qilish, masjidlarga qadamni ko‘paytirish va namozdan so‘ng namozni intizor bo‘lib kutish. Ana o‘sha siz uchun «murobitlik»dir», dedilar» (Imom Muslim, Imom Termiziy va Imom Nasaiylar rivoyat qilgan).
Isbag‘: Lug‘atda – batamom qilish, mukammal qilish va mubolag‘a qilish
Istilohda Tahoratda yuviladigan a’zolarni mubolag‘a kilib benuqson yuvish va azolarning har bir joyiga suv yetkazish, tahoratning barcha ahkomlariga, vorid bo‘lgan sunnat, mustahab va odoblariga rioya qilgan holda, asarlarda kelgan duolarni o‘qigan holda bo‘lishidir.
Demak, Alloh taolo xatolarimizni o‘chirib, darajalarimizni ko‘taradigan narsa yuqorida zikri kelgan amallar ekan. Ularning birinchisi esa biz so‘z yuritayotgan tahorat ekan. «qiyinchiliklarga qaramay, tahoratni yaxshilab qilish» deganda esa ko‘p ma’no bor. Avvalo, qiyinchilik har xil bo‘lishi mumkin, ob-havo sovuqligi, musofirchilik, notanish joylarda tahorat qilish, har xil sharoitda tahorat qilish va boshqalar. Demak, mazkur qiyinchiliklarga qaramay bahona axtarmasdan, tahorat qilishdan qochmasdan, balki uni yaxshilab ya’ni mukammal qilish talab qilinar ekan. E’tibor beradigan joyimiz ham shunda. Tahorat qilsak bo‘ldi emas yoki arzimas qiyinchilikni sabab qilib tahoratni tark etib qo‘yish, goho ba’zi a’zolarni yuvmasdan chala tahorat qilish bilan emas, aynan qiyinchiliklarga qaramay mukammal tahorat olish bilangina hadisi sharifdagi mukofotlarga loyiq bo‘lar ekanmiz. Lekin “Qiyinchilik ko‘p bo‘lsa, savobi ham ko‘p bo‘ladi” deb qasdan bazi bir qiyinchiliklarni yuzaga keltirib chiqarmasligi kerak. Masalan, issiq suv bo‘la turib, qasdan sovuq suvda tahorot olish, tayammum qilishga ruxsat bo‘la turib, qasdan tahorat olib biror mashaqqatga giriftor bo‘lish. Yoki aksincha “shariatda yengillik bor” deb tahoratga beparvolarcha qarab shoshma-shosharlik bilan azolarni chala yuvish, paypoqqa masx tortish, pala-partish tahorat olib suv sachrashi va libosining bulg‘anishiga etibor bermaslik , suvni isitishga sharoit va imkoniyat yo‘q deya o‘zicha tayammum qilib namoz o‘qish va boshqalar.
Mana azizlar tahorat va uning fazli to‘g‘risidagi ba’zi malumotlar bilan qisqacha tanishib oldik. Xulosa qilib aytganda, mazkur fazilatlarga erishish uchun avvalo, tahorat oluvchi tahorat ilmini yaxshi o‘rgangan bo‘lishi, qolaversa, tahoratxonadagi sharoit har tomonlama shariat talablariga javob berishi kerak. Keyingi maqolalarimizda mazkur holatga tegishli bo‘lgan masalalar va malumotlarni yoritishga harakat qilamiz.
Is'hoqjon domla BЕGMATOV,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Masjidlar bo‘limi xodimi
Chin usta qoldimi? (qidiryapman)
Bugunning gapi
“Uch xonali xonadonimni ta’mirlatish uchun ikki oy muddatga kelishib usta tushirgandim, olti oyda zo‘rg‘a chala-chulpa qilib ishini tugatdi...”
“Ustalar nega bunaqa-a? Uyini ta’mirlatib, ustalardan roziman, degan odamni uchratmadim...”
“Ko‘pchiligi odamga firib beradi: ishni vaqtida bajarmaydi, ta’mir ishlari tugagach, boshida kelishilgan narxdan ikki barobar ko‘p mablag‘ so‘raydi...”
Yuqoridagi gaplar – uyini, xonadonini ta’mirlatib, ustalardan kuygan kishilarning dod-faryodlari.
Bugungi kunda jamiyatda ayrim ustalarning o‘z ishini vijdonan bajarmasligi, sifatsiz materiallar ishlatishi, vaqtni cho‘zishi yoki turli nayranglar bilan buyurtmachini aldashi, afsuski, ko‘pchilikni tashvishga solish barobarida shu kasb egalariga nisbatan ishonchning susayishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelyapti.
Yaxshi niyatda uyini, xonadonini ta’mirlatmoqchi bo‘lgan kishi usta ishlatgan tanishlaridan so‘rab-surishtirishi tayin. Yaqinda men ham xonadonimni ta’mirlatmoqchi bo‘lib usta izladim. Tanish-bilishlardan, do‘stlarimdan so‘rasam, yarmidan ko‘pi ustalardan nolidi. Bu holat nafaqat moliyaviy zarar, ayni paytda insonlar o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga ham sabab bo‘lmyaptimi?!
Islom ta’limotida halol mehnat, omonatdorlik va rostgo‘ylik yuksak fazilat ekani ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).
Ustalik – yaxshi kasb. Usta omonatdor bo‘lsa, odamlarning hojatini ravo qiladi, ko‘pga foydasi tegadi. Buyurtmachi o‘z molini, mablag‘ini ustaga ishonib topshiradi. Usta shu ishonchni oqlashi, ishni puxta va vijdonan bajarishi shart.
Uy – insonning boshpanasi. Uning har bir g‘ishti ezgu niyat bilan qo‘yiladi, har bir devori umid bilan ko‘tariladi. Ammo, afsuski, ba’zan ayrim ustalar imorat qurish yoki ta’mirlashda nayrang qiladilar. Usta tashqi tomondan devorni silliq suvaydi, ammo ichidagi yoriqlarni berkitadi. Bo‘yoqning yaltirog‘i ko‘zni quvnatadi, lekin ortidagi nuqson vaqt o‘tishi bilan ko‘zga tashlanadi.
Yangi ta’mirlangan xonadondan hali bo‘yoq hidi ketmay turib shiftda yoriqlar paydo bo‘ladi, eshiklar qiyshayib qoladi, pol esa g‘ichirlab imorat egasining asabini buzadi. Buyurtmachi ustaga bergan mablag‘iga ichi achiydi.
Ba’zi ustalar sifatli qurilish materiali olish uchun berilgan pulga arzon mahsulot sotib oladi. Qolgan mablag‘ni esa “mehnat haqim” deb o‘maradi. Sementga qumni ortiqcha qo‘shadi, temir yoki armaturani ingichkarog‘iga almashtiradi, mis simlar o‘rniga alyuminini tortadi.
Yana shunday ustalar ham borki, bir haftada tugatishga kelishilgan ishni bir oygacha cho‘zadi. Bahona ham tayyor: “Material kelmadi”, “Yordamchim betob bo‘lib qoldi”, “Ertaga tugatib beramiz” va hokazo.
Eng yomoni, ustaning qo‘lidan chiqqan uy bir yil o‘tar-o‘tmas yana ta’mirga muhtoj bo‘lib qoladi. Bu hunar emas, hiyladir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bizni aldasa, bizdan emas”, deganlar (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis har qanday sohadagi firibgarlikni qamrab oladi. Agar usta arzon yoki sifatsiz materialni qimmatbaho deb ko‘rsatsa, ishni ataylab chala bajarsa yoki keyin yana ta’mirga muhtoj bo‘ladigan qilib ishlasa, bu aldamchilikdan, firibgarlikdan boshqa narsa emas. Afsuski, bugun ko‘pchilik ustalar hiyla va nayrangni kasb qilib olganlar. Buning oqibatida na o‘zlari baraka topadilar, na buyurtmachi ularga bergan mablag‘iga rozi bo‘ladi.
Haqiqiy usta, o‘z ishini vijdonan qiladigan kishi boshqacha bo‘ladi. U har bir ishini bekamu ko‘st bajaradi. Chunki u odamlardan yashirgan nuqsonni, albatta, Alloh taolo ko‘rib, bilib turishini yaxshi anglaydi. Unday ustalar o‘zlariga Alloh taoloning: “Albatta, Alloh chiroyli (ish) qiluvchilarni yaxshi ko‘radi” (Baqara surasi, 195) oyatini hamda Nabiy alayhissalomning: “Alloh taolo o‘z ishini chiroyli, puxta qiladigan kishini yaxshi ko‘radi” (Imom Tabaroniy rivoyati), degan muborak hadislarini o‘zlariga shior qilib olgan bo‘ladilar. Lekin, afsuski, hozir bunday ustalarni topish amrimahol. Borlari ham “qo‘lma-qo‘l”.
Omonatdor ustalar qurgan uylar, yillar o‘tsa ham, yaxshilik bilan eslanadi. Ularning haqlariga xayrli duolar qilinadi. Birgina misol, bizning Sangijumon qishlog‘imizdagi ko‘p uylarni pachirlik usta Turdimurod bobo (Alloh makonini jannat qilsin!) qurgan. O‘sha paytlarda (1960–1990 yillar) vassajuft qilingan shiftlarga ustaning imoratni qurib bitirgan sanasini bitish an’ana bo‘lgan. Har safar qishloqqa borib uyga kirsam, usta boboning “imzosi”ga ko‘zib tushadi va Qur’oni karim oyatlaridan tilovat qilib, u kishining ruhlariga bag‘ishlayman.
Bugun ba’zi ustalarning ishni kelishilgan muddatda tugatmasligi; sifatsiz qurilish materiallaridan foydalanishi; narxni asossiz oshirishi; kamchiliklarni yashirishi; bir necha oy o‘tib yana ta’mir qilishga majbur bo‘ladigan darajada ish tutishi katta gunohdir. Bunday xatti-harakatlar oqibatida buyurtmachi moddiy zarar ko‘radi, asabiylashadi, vaqt yo‘qotadi va eng achinarlisi, odamlar o‘rtasidagi ishonch susayadi.
Halol rizqning barakasi uning ko‘pligida emas, balki pokligidadir. Aldamchilik bilan, hiyla-nayrang ishlatib topilgan mablag‘ foyda bo‘lib ko‘rinsa-da, unda baraka bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir usta o‘z qo‘li bilan topayotgan rizqining halolligi haqida o‘ylashi, har bir mix, har bir g‘isht, har bir sim yoki har bir ta’mir uchun qiyomat kuni hisob berilishini unutmasligi kerak.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh:
- Men ham (har bir shaxs) jamiyatning a’zosiman. Uy qurmoqchiman, lekin quruvchilik qo‘limdan kelmaydi. Demak, ustaga ehtiyojim bor. Uning oldiga borib, uy qurmoqchiman, shartnoma tuzaylik, deyman. Ustalar kasbi ortidan rizq topadi. Ular bilan kelishib, bugungi naxr bo‘yicha muayyan summa belgilanadi. Muddati va sifat ko‘rsatkichlari kelishib olinadi. Hozirga kunda, Alloh biluvchiroq, ustaman deganlarning 70 foizi aldamchi, nayrangboz, hiylakor: kelishilgan kunda belgilangan manzilga yetib kelmaydi, ishga kech kelib, erta ketadi, vazifasini puxta bajarmaydi, ishini bitirmasdan oldin pul so‘raydi. Takasaltang, taralla-bedod qilib yuradi. Uyning egasi ham xijolatda qoladi. Aksariyati shunaqa. Bunday ustalarga kim ishonadi? Ularga kim ish beradi? Bunday toifalar o‘ziga o‘zi qiladi, ular omadsizlikni o‘zlariga chorlab oladilar.
O‘ttiz foiz haqiqiy ustalar bor. Ular o‘z kasbi bilan faxrlanadi. Guruhlari bor, shogirdlari, ustozlari bor. Hammasini qoyillatib, asbob-anjomlarini chiroyli qilib qo‘yishgan. Shartnopmani tuzadi, vaqtida ishga keladi, belgilangan muddatda qurilishni yoki ta’mir ishlarini tugatadi, ish haqini olib ketadi. Buyurtmachi ham rozi, usta ham rozi. Bunday kishilarning ishida unum, baraka bo‘ladi. Topgan pullari barakali bo‘ladi.
Haqiqiy usta faqat qurilish yoki ta’mirlashni emas, balki odamlarning ishonchini ham qozonadi. Vijdon bilan qilingan har bir ish ibodatga aylanadi. Aldamchilik va nayrang bilan bajarilgan ish esa vaqtinchalik foyda keltirsa ham, dunyoda obro‘ni to‘kadi, rizq qiyilishiga sabab bo‘ladi, oxiratda esa javobgarlikni keltiradi.
Tolibjon NIZOM
