“Men bilan ketasizmi?..”
Ibratli voqealarga qiziqib o‘qib yuradigan xodimimiz Shahzodjon bugun:
– Aka, ajoyib bir rivoyatni qachonlardir rus tilida o‘qigan edim. Mazmunini gapirib bersam, o‘zbekchada yozsangiz, o‘qiganlarga foydasi tegib qolarmidi? – deb qoldi.
– Nega yozmas ekanmiz, qani aytib bering-chi, – dedim.
– Bir podshohning to‘rtta xotini bo‘lgan ekan. Ularning hammasi aqlli va sohibjamol bo‘lgan ekan. Ammo podshoh hammasidan navnihol, sohibjamol va mehribon bo‘lgan to‘rtinchi xotinini yaxshi ko‘rgan ekan. Podshoh unga qimmatbaho sovg‘alar xarid qilar, duru javohirlar bilan bezalgan kuylaklar olib berar... ko‘ngli nimani istasa, o‘shani muhayyo qilar ekan. – deya rivoyatni boshladi u.
Hukmdor yer yuzidagi eng chiroyli ayol bo‘lgan uchinchi malikani jonidan ham ortiq ko‘rib yonidan uni bir nafas ayirmas, shikorga chiqadimi, boshqa mamlakatlarga safarga boradimi, o‘zi bilan birga olib ketar ekan. Chunki uning husnu malohatini hamma ko‘rishini istar ekan. Ammo ayni paytda uchinchi malikani o‘zini tashlab boshqa biri bilan ketib qoladi deb xavotirlanib ham yurar ekan.
Podshohning ikkinchi xotini nihoyatda aql-zakovatli, fahm-farosatli, sabr-toqatli va mehribon ayol bo‘lib, uni shu sifatlari uchun yaxshi ko‘rar ekan. Podshoh har doim mushkul vaziyatlarda unga maslahat solar va bu ayol har qanday masalaning oqilona yechimini topar ekan.
Birinchi xotini esa ularning ichida eng yoshi ulug‘i bo‘lib, u ayol podshohga akasidan qolgan meros ekan. U erining yanada badavlat va qudratli bo‘lishi uchun qo‘lidan kelgan hamma ishni qilar ekan. Ammo qanchalik sevmasin, podshoh unga ko‘p e’tibor qaratmas ekan.
Hosili kalom, podshohi olam xotinlarining har biri bilan o‘ziga yarasha muomalada bo‘lib yuraveribdi-yu, orada unga bir og‘ir dard ilashib, olib ketamanga tushibdi. Har doim e’zozda yurgan podshoh jon berish azobidan vahimaga tushibdi hamda sohibjamol malikalarni qoldirib ketishga ko‘zi qiymabdi. Jilla qursa, ulardan birini o‘zi bilan olib ketishni xayol qilibdi.
Shu o‘y bilan u eng sevgan yori – kenja malikani chaqiribdi. Har doim uning chorlashini mushtoqlik bilan kutadigan, kelgani zahoti o‘zini bag‘riga otadigan, shirindan shirin so‘zlari bilan ko‘ngliga quvonch bag‘ishlaydigan kenja malika odatdagidek shodu xandon kirib kelibdi. Ammo uning dardidan voqif bo‘lib, o‘zini ham birga olib ketish haqidagi gapini eshitganidan so‘ng:
“Ey podshohi olam! Siz uzoq umr ko‘rdingiz, hayotning achchiq-chuchugini totdingiz, butun mamlakat izmingizda bo‘ldi, to‘rt marta uylanib rohat-farog‘atda hayot kechirdingiz. Mendan katta opalarim, ya’ni kundoshlarim ham hayotning lazzatini mendan ko‘p totib, bas, deguncha o‘ynab-kuldilar. Bu gaplarni aytishimdan maqsad – nega shu narsalarga aqlingiz yeta turib, aynan meni olib ketmoqchi bo‘lganingiz kaminani hayron qoldirdi. Axir men hayotda nima ko‘ribman. ayni o‘ynaydigan-kuladigan davrim kelgan choqda yoshi katta “opa”larim turib meni o‘limga yetaklaganingizdan qattiq ranjidim. Men hali hayotga chanqoqman. Go‘zal kunlarim hali oldinda. Siz yaxshisi, “opa”larimdan biri bilan birga bora qoling, vaqti kelganda men ham borib qolarman...” deb javob beribdi-da, xonadan shoshilib chiqib ketibdi.
Qalbining ardog‘idagi bo‘lgan yori jonidan eshitgan bu gaplar podshohning qalbiga tig‘dek botibdi. Keyin uchinchi xotinini chaqiribdi.
Kelib o‘tirganidan so‘ng: “Ey vafodor yorim, menga turmushga chiqib hech yomonlik ko‘rdingmi?” deb so‘rabdi. Kutilmagan savoldan xijolat bo‘lgan malika: “Nimalar deyapsiz, zoti oliylari, menga duru javohirlar bilan bezak berdingiz, qo‘limdagi, bo‘ynimdagi taqinchoqlarining har biri bir mamlakatning xiroji bilan barobar, egnimdagi kiyimlarimni esa boshqa malikalar faqat orzu qilishlari mumkin. Shuncha e’tiboringizdan keyin sizdan norozi bo‘lishim mumkinmi?” debdi.
Bundan ruhlanib ketgan podshoh, bu xotinim mendan shu qadar minnatdor ekan, birga ketishga, albatta, rozi bo‘ladi deb o‘ylabdi-da: “Men bilan u dunyoga ham ketishga rozimisan?” debdi.
Buni eshitib xotini: “Albatta, siz bilan istagan joyingizga ketaman, hamma joyda, hamma vaqt sizning xizmatingizda bo‘lish men cho‘ringiz uchun sharaf” debdi. Podshoh: “Ertaga jon taslim qilaman, sen ham men bilan birga o‘lishga rozimisan?” deb so‘rabdi. Bu gapni eshitgan malikaning rangi-quti uchib ketibdi. “Bu nima deganingiz? Alloh taolo har bandaning jonini o‘zi istagan vaqtda oladi. Siz bilan birga ketaman deb kimga aytaman, Azroil alayhissalomgami? Qo‘ying, bunaqa gaplarni, men hali hayotdan to‘yganim yo‘q, balki yana turmushga ham chiqarman”, debdi.
Podshoh hayotida hech qachon bunchalik qattiq zarba yemagan ekan. galdirab qolibdi. Undan ham noumid bo‘lib ikkinchi xotinini chaqiribdi. Farosatli xotin podshohni ko‘rgani zahoti jiddiy dardi borligini anglabdi va savolim unga malol kelmasin degan andishada o‘zining gap boshlashini kutib sukut saqlabdi. Podshoh unga: “Ey ko‘nglimning hamdami! Sen har doim mening yo‘llarimni yoritgan shamchirog‘im bo‘lding. Mushkul vaziyatlarga tushib qolganimda, og‘ir masalalarning yechimini topa olmay qiynalayotgan chog‘larimda qimmatli maslahatlaring bilan ishlarimni oson qilding, men sendan har doim xursand bo‘lib yashadim. Aytgin-chi, sen ham men bilan yashaganingdan mamnun bo‘ldingmi?” dedi.
“Zoti oliylari men bilan birga yashaganingga rozimisan”, deganingiz kamina – cho‘ringizga bir oz mubolag‘adek eshitilib, bundan boshim ko‘kka yetdi. Men har doim o‘zimni sizning kanizagingiz yoki bo‘lmasa, xizmatchingizdek bilib kelganman. Axir sizdek zot bilan bir havodan nafas olish, saltanat ishi bilan bo‘lib, el-yurt xizmatini qilib toliqqan vaqtlaringizda muborak oyoqlaringizni uqalab charchog‘ingizni yozish dunyodagi eng sharafli ish emasmi?..” debdi.
Uning gaplaridan xasta podshoh nihoyatda to‘lqinlanib ketibdi. Ko‘ziga uchtagina yosh tomchisi ham qalqib chiqibdi. “Ey mehribon yorim, saroyda notinchliklar kelib chiqmasin deb bir sirni hech kimga oshkor qilmagan edim. Ammo bugun aytishga majbur bo‘ldim. Men ertaga jon topshirar ekanman, menga hamdam bo‘lib birga o‘lishga rozimisan?” debdi.
Bu taklifni eshitgan ayolning ichiga sovuq shamol kirib ketibdi. Ammo aqlini ishga solib podshohga buni sezdirmabdi va unga bunday javob beribdi. “Zoti oliylari, mendan boshqa yana uchta malika turib safarga yo‘ldoshlikka aynan meni tanlaganingizdan boshim ko‘kka yetdi. Ammo boshqa narsani o‘ylab qoldim: ikkalamiz u dunyoga birga ketsak, bizni kim orqamizdan yo‘qlab turadi? Katta malika – avomroq, Mendan kichigi har dom zebu ziynat bilan ovora, kenja malika o‘yin-kulgudan bo‘shamaydi. Ular bizning haqimizga duoi fotihalar qilib turmasa, qabrdagi ahvolimiz qiyin bo‘lmasmikan?... Keling, yaxshisi, siz hozir-cha bora turing, men ortingizdan xatmul Qur’onlar qilay, duoi xayrlarda bo‘lib, sizning qabrdagi uyingizning charog‘on bo‘lib turishiga yordamchi bo‘lib turay...”
Podshoh butkul tushkun ahvolda katta malikani chaqirib unga bo‘lgan voqeaning hammasini gapirib beribdi va gapining so‘nggida nadomat ila unga: “Ey malikam, hurliqolar ko‘zimga yaxshi ko‘rinib, sizni ko‘p nazarimga ilmadim, e’tibor qaratmadim. Mendan butun umr ranjib yashagan bo‘lsangiz kerak, deb o‘ylayman, Aslida shunga haqlisiz ham. Ammo bugun ularning hammasi mendan voz kechganini ochiq-oydin bayon qildi. Shundan keyingina sizni chorlashga majbur bo‘ldim. Shu holimda ham men bilan u dunyoga ketishga rozimisiz?” debdi.
Unga javoban malika: “Zoti oliylari! butun umr sizning xizmatingizda bo‘lib, har doim sizga hammadan yaqinroq bo‘lishni orzu qilib yashadik, modomiki, bugun shunday fursat tug‘ilgan ekan, bu fursatni qo‘ldan boy bersak nodonlik qilgan bo‘lmaymizmi? Siz bilan ketishga roziman, keling, tahoratimizni qilib namozimizni o‘qib Rabbimizning qoshiga poklangan holda ibodatimiz bilan boraylik”, debdi.
Bundan mamnun bo‘lgan podshoh: ”Jonim tanimni tark etar vaqtga kelibgina asl yorim siz ekaningizni anglab yetdim”, deb o‘zining xatosini juda kech anglaganidan nadomat chekibdi.
Qissadan hissa:
To‘rtinchi malika – insonning tanasi ekan. Har bir inson o‘z tanasini yaxshi ko‘rib, doim uni parvarish qilarkan. Ammo tana dunyo mulki bo‘lib oxirot hayotidan qo‘rqar ekan.
Uchinchi malika – ish, amal va boylik bo‘lib, inson o‘lgandan so‘ng ular boshqalarning qo‘liga o‘tib ketarkan.
Ikkinchi malika – oila va qarindoshlar ekan. Ular insonni har doim qo‘llab-quvvatlab turadi, Biroq inson o‘lgandan keyin ular faqat qabrga qadar kuzatib borishga yaraydi, xolos.
To‘rtinchi malika – insonning qalbi ekan. Qalb insonning moddiy boyliklar, amal, maishatlarga o‘chligi bois e’tiborsiz qolib ketsa ham hamisha inson bilan birga bo‘lib, oxirot azobi qoshida ham sohibidan ayrilmas ekan. Shuning uchun inson qalbini pok tutmog‘i, nimaiki yaxshilik bo‘lsa, avvalo, unga ravo ko‘rmog‘i lozim ekan.
Hech qachon qalbni ehtiyot qilish va boyitishni unutmang! Chunki bu yorug‘ olamda bizning o‘zimizga qilgan eng katta sovg‘amiz – qalbimizni sof saqlamog‘imiz va unga e’tiborli bo‘lmog‘imizdir.
Damin JUMAQUL
“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA
Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.
“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.
Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:
﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾
“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).
Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.
Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:
ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ: الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.
«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).
Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.
Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.
“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).
Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.
«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).
Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.
Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.
Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.
Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.
Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.
Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.
Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:
وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.
“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.
Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.
Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:
قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ
فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.
Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).
Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.
Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar
﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾
“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.
Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.
Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.
Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.
Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
