Ma’lumki, inson barcha mavjudotlar ichida eng aziz va mukarram olamdir.
Ayni shu ma’noda kelajagi buyuk mamlakatimiz istiqlol yillarining ilk davridan boshlab, inson omiliga bo‘lgan e’tibor va g‘amho‘rlik yangi bosqichga ko‘tarildi. Hurmat-e’tibor, mehr-muruvvat, ikrom-e’zoz borasida esa asrlarga teng o‘zgarishlarga ega bo‘linmoqda.
Darhaqiqat, el-yurt manfaati yo‘lida fidokorlik ko‘rsatib, bugun qarilik pallasida turgan ota-bobolarimiz mehnati va jonbozligini qadrlash, ularga hurmat va ehtirom ko‘rsatish kenja avlodlarning sharafli burchi, chuqur mas’uliyatidir. Muqaddas o‘gitlarimizda kattalarga irqi, millati, dinidan qat’iy nazar hamisha izzat ko‘rsatish, ular holidan xabardor bo‘lish, mehr-oqibat ko‘rsatishga buyurilgan. Yana shuni ta’kidlash joizki, katta yoshdagi kishilarga hurmat-ehtirom ko‘rsatish yuksak fazilat deb baholanib kelgan. Shu ma’noda ko‘rsatilgan hurmat evaziga inson o‘zi ham kelajak hayotida e’zoz-ehtiromga ega bo‘lishi muqarrarligi ta’kidlangan. Zero, hadisi sharifda “Hurmat qilgan kishiga hurmat nasib bo‘ladi” - deyilgan.
Bu mazmunni quvvatlab dono xalqimiz “Oltin olma duo ol” – deb insonparvarlik ruhiyatiga chaqiradi. Ayni paytda hadisi shariflar talabi, dono xalqimizning hikmatli so‘zining ijrosi xotira va qadrlash kuni munosabati bilan yurtimizda amalga oshmoqda. Xususan, ikkinchi jahon urushi qatnashchilarini vatan uchun qilgan fidoiyliklariga ta’zim etish, ularning barcha hayotiy yumushlariga malham bo‘lishdek xayrli xususiyatlar ota-bobolarimizdan bizlarga meros bo‘lib qolgan qadriyatlarimizning namunasidir.
Davlatimiz ikkinchi jahon urushi qatnashchilari, keksa yoshdagi otaxonlarimiz, onaxonlarimiz, barcha pensioner va nafaqaxo‘rlarga hamisha katta e’tibor ko‘rsatib, otalarcha g‘amxo‘rliklar qilib kelmoqda. Hukumatimiz ularning moddiy farovonliklarini yanada yaxshilash maqsadida bir qator qarorlar qabul qildiki, barchani chin dildan xursand etdi. Birgina misol qilib aytadigan bo‘lsak, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 4 apreldagi “Ikkinchi jahon urushi qatnashchilarini rag‘batlantirish to‘g‘risida”gi PF-5000-sonli Farmoni va 4 apreldagi “Xotira va qadrlash kuniga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-2865-sonli Qarori e’lon qilindi. Mazkur ikki hujjat 9 may umumxalq bayrami – Xotira va qadrlash kuni o‘tkazilishi, shuningdek, 1941-1945 yillardagi ikkinchi jahon urushida fashizm ustidan qozonilgan G‘alabaning 72 yilligi nishonlanishi munosabati bilan hamda urush qatnashchilari va nogironlarini moddiy rag‘batlantirish maqsadida qabul qilinganligi barchaning ko‘nglini tog‘dek ko‘tardi.
Bundan tashqari bu Farmon va Qaror ijrosi sifatida keksa otaxon va onaxonlarga, nogiron va muhtojlarga katta g‘amxo‘rlik va beminnat yordam ko‘rsatiladi. Fahriylar hayotini farovon, kunlarini shodmon qilish uchun hukumatimiz ularga bo‘lgan e’tiborni ijtimoiy himoya darajasiga olib chiqqanligi tahsinga loyiq. Aytaylik, qariyalarimiz davolanishlari yoki sog‘liqlarini mustahkamlashlari uchun berilgan imtiyozlar, navbatsiz yengil avtomashina sotib olishlari uchun sertifikat berilishi, yashash xonadonlarini joriy ta’mirdan chiqarilishi, maishiy-texnika jihozlari bilan bepul ta’minlanishi, turli to‘lovlar to‘lashdagi yengilliklar kabilarga egadirlar. Bularning barchasi yurtimizning aziz nuroniylariga bildirilayotgan katta hurmat-e’tibor ramzi deyish mumkin. Ikkinchi tomondan ularning doimiy qilayotgan xolis duoi xayrlari, tilak-istaklari turli balo-ofatlardan saqlamoqda deb umid qilamiz. Zero, hadisi sharifda: “Agar orangizda munkillagan qariyalar, o‘tlab yurgan jonzotlar va emizikli chaqaloqlar bo‘lmaganida edi, boshingizga balolar selday oqib kelar edi”,- deyilganligi so‘zimizning dalilidir.
Ayni paytda nuroniy otaxon va onaxonlarga chuqur hurmat-ehtirom ko‘rsatish xotira va qadrlash tushunchalari bilan o‘zaro uyg‘unlik kasb etadi. Yoshlarimiz ushbu ayyom timsolida yoshi ulug‘larni qadrlash, saxovatga muhtoj kishilarga ko‘maklashish kabi oliyjanob fazilatlarni o‘z qalbiga singdirib borishining asoslaridan biri bo‘lib shakllanada. Qarang, bunday oliyjanob axloqiy insonparvarlik, odamiylik to‘g‘risida dinimizda: “Har bir yaxshilik ehsondir. Xayrli ishga dalolat qilishlik, go‘yo uni qilgandek bo‘lishlikdir...”, - deyilgan.
Xotira va qadrlash kunini nishonlash boy an’analarimiz bo‘lmish milliy urf-odat va qadriyatlarimizni ijro etish demakdir. Ularning sarasidan bo‘lgan kattalarga ehtirom ko‘rsatish, piru badavlat yoshiga yetganlarni e’zozlash to‘g‘risida muborak o‘gitlarda “Kichiklarimizga rahm-shafqat qilmagan va kattalarimiz qadrini bilmaganlar bizlardan emasdir”. deyilgan insonparvarlik tamoilini ta’kidlangan.
Demak, inson har doim o‘tmish ajdodlarini, muhtaram ustozlarini, aziz avliyolarni hotiralar ekan, xalq va jamiyat oldidagi burch va vazifalarini yana bir bor mas’uliyat bilan xis etadi, o‘zidan yaxshi nom qoldirish va ezgu ishlarni qilishga shoshiladi, o‘zgalarni ham shunga chorlaydi.
Istiqlol yillarida ulug‘ ajdodlarning xotiralarini qadrlash, mamlakat taraqqiyoti, yurt ozodligi yo‘lida jonbozlik ko‘rsatgan fidoyi yurtdoshlarimizning ruhlarini shod etmoq uchun ezgu amallarga bel bog‘lashdek savob yumush dilimizdagi yorug‘ niyatlardan biriga aylandi.
Darhaqiqat, inson – hayot gultoji. Yaratganning in’omi – ongu tafakkurning faqatgina odamzodga berilgani mazkur haqiqatga yana bir dalildir. Davlatimiz rahbarining tashabbuslari bilan mana bir necha yildirki, Xotira va qadrlash kuni keng nishonlanmoqda. Bu bilan inson zotiga, uning umri davomida bajargan ezgu amallariga bo‘lgan cheksiz ehtirom ramzi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Albatta, biz hamisha marhumlarimizni yodga olib, ularning ruhlarini shod qilish uchun savobli amallarni ijro etamiz. Zero, o‘tganlarni eslash va ular uchun istig‘for aytish, qabrlarini ziyorat qilish hamda haqlariga duolar qilish barchamizning diniy va insoniy burchimizdir.
Abdulhay TURSUNOV,
O‘zbekiston musulmonlari idorasining
Namangan viloyat vakili
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam zamonlarida asosiy manba Allohning Kitobi va Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari bo‘lgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ummatga hamma ishlar – hukm, fatvo, iqtisodiy va siyosiy nizomlarda asosiy manba bo‘lganlar. U zotdan keyin hadislar islom shariatida asosiy tayanch bo‘lib kelmoqda.
Lekin vaqt o‘tishi bilan hadislarga bo‘lgan qarash o‘zgarib ketdi. Ayrim siyosiy oqimlar tarafidan hadislarga hujum boshlandi. Islom dinidagi shar’iy hukmlar faqatgina Qur’oni karimdan olinishi, undan boshqa hech qanday narsadan hukmlar olinmaslik da’vosi ko‘tarildi. Jumladan, hozirgi kundagi shohidiylar va qodiyoniylar kabi firqalar o‘zlarini “Qur’oniy – faqat Qur’oni karim hukmiga amal qiluvchi” sanab hadislarini inkor qildilar. Qodiyoniylar fikricha hadislar tarixiy e’tibordan o‘rganiladi, hadis shar’iy dalil bo‘lmaydi.
Ayrim firqalar hadislarni ochiqdan-ochiq inkor qiladi. Lekin ayrim toifalar hadislarni ochiqdan-ochiq inkor qilmasa ham “Qur’oni karimga amal qilish” shiori ostida hadislarni inkor qiladi. Shu sababli hadisni inkor qiluvchilar da’volari va ularga raddiya berishdan oldin hadis va hadislarni Qur’oni karim bilan bog‘lik ekani haqida ma’lumot berib o‘tish zarurati tug‘iladi.
Hadis muhaddislar istelohida. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan so‘z, fe’l, taqrir, xalqiy (tana tuzilishiga oid) yoki xulqiy (xulq-atvorga oid) sifat va siyratdan iborat nubuvvatdan oldingi va keyingi qolgan asarlar. Siyrat, xulq, shamoil, xabarlar, so‘zlar va fe’llarni naql qiladilar. Bular bilan shar’iy hukm sobit bo‘lishi yoki hukm sobit bo‘lmasligini e’tiborga olmaydilar. Muhaddislar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni hidoyatga boshlaguvchi ekanliklari e’tiboridan hadis haqida bahs yuritadilar.
Usul olimlari istelohida hadis. Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan so‘z, fe’l va taqrirdan iborat naql qilingan so‘zlar. Usul olimlari o‘zlaridan keyingi mujtahidlarga qoidalarni joriy qilgan va hayot dasturini insonlarga bayon qilgan Rasululloh sollallohu alayhi vasallam haqlarida bahs yuritadilar. Usul olimlari Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni shar’iy qonunlarni joriy qiluvchi sifatida hadislarni o‘rganadilar.
Faqihlar istelohida hadis. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan farz va vojib bo‘lmasdan, balki bularga muqobil bo‘lib sobit bo‘lgan hukmlar. Faqihlar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni fe’llari shar’iy xukmga dalolat qilishdan tashqariga chiqmasligini e’tiborga olishadi. Shuning uchun shar’iy hukmlar bandalarga nisbatan vojib, xarom va mubohligi haqida bahs yuritadilar.
Biz usul olimlari ixtiyor qilgan isteloh haqida bahs yuritamiz. Chunki, bu qismning mavzusida hadisning hujjatligi haqida so‘z boradi.
Rasullulloh sollallohu alayhi vasallam Qur’oni karimdagi ochiq-ravshan bo‘lmagan oyatlarni sharhlar, bayon qilish vojib bo‘lgan o‘rinlarni sahobalarga bayon qilar edilar. Bu esa qisqacha aytilganlarni batafsil aytish, umumiy kelganini qaydlash va maqsadlarini ravshan qilishlari bilan bo‘lar edi. Bayon qilib berish esa so‘zlari va qilgan ishlari, buyruqlari, qaytariqlari va hayotliklarida sahobalarini qilgan ishlarini tasdiq qilishlari bilan bo‘lgan.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ijtihodlari ham vahiyni o‘rnida. Chunki Alloh taolo u zotning ijtihodlarini xatoga borishdan saqlab qo‘ygan. U zotning ijtihodlari oyatdan olingan bo‘lishi ham shart emas. Masalan, namoz iymondan keyingi juda muhim bo‘lgan ibodat. Unda ruku’ va sajdani hukmi beriladi. Qiyom va qa’daning ham zikri aytiladi. Lekin bular Qur’oni karimning biror joyida to‘liq aytilmagan. Bu ishlarning tartibi qanday bo‘ladi? Namoz vaqtlarining har-xilligi, rak’atlarining soni qanday bo‘ladi? Namozni qanday holatda o‘qiladi? Bularning hammasini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘z so‘zlari va amallari bilan mukammal bayon qildilar va sahobai kiromlarga ularni amallarini o‘rgatdilar.
Rasullulloh sollallohu alayhi vasallam vafotlaridan keyin vahiy to‘xtadi. Qur’oni karim va hadisdan boshqa narsa qolmadi. Sahobalar Alloh taoloning Hashr surasining 7-oyatidagi:
وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا
“Rasululloh nimani bersa uni olingiz, va nimadan qaytarsa qaytingiz”, degan buyrug‘iga bo‘ysunib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlarini mahkam ushlashga harakat qildilar.
Payg‘ambarimiz alayhissalomning hadislari Alloh taoloning kalomi Qur’oni karimdan keyingi ikkinchi mo‘tabar manba hisoblanadi. Bu haqida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari ham:
تركت فيكم امرين لن تضلوا ما تمسكتم بهما كتاب الله و سنة نبيه
“Sizga ikki narsani qoldirdim. Agar, ularni mahkam tutsangiz, hech adashmaysiz: Allohning Kitobi va Nabiyyining sunnati” (Molik rivoyati), deganlar.
Shu sababdan hadislarning islom jamiyatidagi o‘rni har doim ham yuqori bo‘lib kelgan. Zero, hadislarda islom dinining farz, vojib, sunnat, mustahab, halol, harom, muboh, makruh kabi hukmlar yoritilgan. Undan tashqari har qanday jamiyat uchun zarur bo‘lgan, ma’naviy komil insonlarni tarbiyalashga xizmat qiladigan, yuksak fazilatlarga chorlovchi qoidalar majmuasi ham o‘z ifodasini topgan. Shu aqidadan kelib chiqib aytadigan bo‘lsak, hozirgi paytda ham hadislarning jamiyatimiz uchun tarbiyaviy va amaliy ahamiyati beqiyos hisoblanadi. Mo‘minlar Qur’oni karimning ko‘pgina oyatlarida avvalo, Alloh taologa itoat qilishga amr qilinadi, so‘ngra O‘zining Payg‘ambariga itoat qilishga amr qilinganlar. Alloh taolo aytadi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ
“Ey iymon keltirganlar Allohga itoat etinglar va Rasuliga itoat etinglar” (Niso, 59-oyat).
Allohga itoat qilish Qur’oni karimdagi buyruq va qaytariqlarga itoat qilish bilan bo‘ladi. Rasuliga itoat esa, u zotning tirikliklarida o‘zlariga itoat etish bilan bo‘lgan bo‘lsa, vafotlaridan keyin esa sunnatlariga amal qilish bilan bo‘ladi. Allohga itoat va Rasuliga itoat qilish alohida-alohida narsa emas, balki bir xil tushuncha ekannini anglash kerak. Chunki Payg‘ambarimiz alayhissalom doimo Alloh itoatida bo‘lganlar. Allohning itoatidan tashqari narsaga hech qachon, hech kimni buyurmaganlar.
Qur’oni karim lafz va ma’no jihatidan Allohning kalomi. Uni Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga yuborgan vahiysi. Sunnat va hadis esa mohiyatan Payg‘ambarimiz alayhissalomning shaxsiy fikrlari emas balki, Allohdan nozil bo‘lgan vahiylarning u zotning iboralari bilan taqdim etilishi hisoblanadi.
Islomning birinchi kunidan boshlab musulmonlar har bir katta-yu kichik narsani Payg‘ambarimizidan ola boshladilar. Ular ilohiy dastur – Qur’oni karim oyatlaridan tortib hojatxonada qanday o‘tirishgacha bo‘lgan narsalarni qabul qilib olar edilar.
Muhammad sollallohu alayhi vasallamning muborak hayotlarining hech bir lahzasi sahobalarning diqqat-e’tiborlaridan chetda qolmas edi. Chunki u zotning og‘izlaridan chiqqan har bir so‘z, o‘zlaridan sodir bo‘layotgan har bir harakat shariat hukmi, o‘rnak, hikmat va nasihatdan iborat edi. Dunyo tarixida hayoti bunchalik ochiqchasiga ommaviy ravishda o‘rganilgan shaxs yakkayu yagona Muhammad sollallohu alayhi vasallam bo‘lganlar. U Zotningng hatto o‘ta nozik va xos hayotlari bugungi kun atamasi bilan aytganda shaxsiy oilaviy hayotlari ham to‘laligicha o‘rganilib rivoyat qilingan. Chunki islom dini mukammal din bo‘lgani sababidan inson hayotining barcha sohalarini qamrab olgan. Bularning hammasi Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning shaxsiy o‘rnaklari bo‘lgan.
Bir so‘z bilan aytganda, u zot Qur’oni karimni o‘z shaxslarida tatbiq qilib, insonlarga ko‘rsatishlari kerak edi. Shuning uchun ham sahobai kiromlar Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning ortlaridan uzluksiz birga yurishar, u zotdan sodir bo‘lgan har bir narsani o‘ta aniqlik bilan yodlab olishar va rivoyat qilishar edi. Hatto o‘z ishlari bilan mashg‘ul bo‘lgan vaqtlarida boshqa kishilardan Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida e’tibor bilan turishni, u zotdan sodir bo‘lgan narsalarni yaxshilab o‘zlashtirib olishni iltimos qilar edilar. Qaytib kelganlarida esa darhol o‘zlari tayinlab ketgan odamlaridan so‘rab, o‘rganib olar edilar. Umar roziyallohu anhu o‘z qo‘shnilari bilan kelishib olib navbat ila Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam huzurlarida turishlari haqida u kishining o‘zidan rivoyat qilinganligi ma’lum va mashhur. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamdan sodir bo‘lgan zarracha narsa ham sahobalarning e’tiboridan chetda qolgan emas. Buni dushmanlar ham tan olganlar. Hijratning oltinchi yili Hudaybiya hodisasida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam boshchiligida bir ming to‘rt yuz sahobai kiromlar Madinai munavvaradan ehrom bog‘lab Ka’batullohni tavof qilib, umra qilmoqchi bo‘lib yo‘lga chiqadilar. Hudaybiya degan joyda turib qolganlarida mushriklardan vakil bo‘lib kelgan va Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bilan muzokara olib borgan kishilardan biri o‘z qavmiga qaytib borib: “Allohga qasamki, hech kim Muhammadni sheriklari hurmat qilgandek hurmat qilmaydi. U tuflasa tufugi yerga tushmayapti, sahobalari qo‘llari ila ilib olmoqdalar”, deb aytgan edi.
Mushrikning ta’biricha tufugi yerda qolmagan zotning gap-so‘zlari, va’z-nasihatlari, hukmu vasiyatlari yerda qolarmidi?! Ularning hammasi nihoyatda katta e’tibor va aniqlik bilan o‘rganilgan. Ta’kidlash lozimki, sahobalar Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamdan sodir bo‘lgan narsalarni hoyu havas yoki bilim, madaniy saviya kabilar uchun qabul qilmaganlar. Balki Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamdan sodir bo‘lgan har-xil hukmlarga amal qilishni ko‘zlab qabul qilganlar. Qolaversa, ularni boshqalarga ham yetkazib, amalga chorlashni maqsad qilganlar.
Oybek Hoshimov,
Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi.