“Assalomu alaykum” – duo kalomi
“Odamlarning eng ojizi-duoga ojizlik qilgan odam. Odamlarning eng baxili salom berishga baxillik qilgan odamdir”
( Hadisi sharifdan).
Allohning muborak ismlaridan biri Salom, uning sifati va darajasi Qur’oni karimda bunday bayon etiladi: «Bas, qachon uylarga kirsangizlar, bir-birlaringizga Alloh huzuridan bo‘lgan muborak pokiza salomni aytinglar (ya’ni «Assalomu alaykum», denglar)» (Nur, 61).
“Salom” Allohning marhamati hamda toza va munavvar ne’mati ekanligiga dalolat, «Qachon sizlarga biron ibora bilan salom berilsa, sizlar undan chiroyliroq qilib alik olinglar yoki (hech bo‘lmasa) o‘sha iborani qaytaringlar» (Niso, 86).
Binobarin, Abdulloh ibn Amr ibn Ossdan (roziyallohu anhu)dan qilingan rivoyatda: Bir kishi Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam)dan: «Islomdagi qaysi amal yaxshi?» deb so‘raganida, u zot: «Qorni ochlarni to‘ydirishing hamda tanigan va tanimagan kishiga salom berishing», degan ekanlar (Imom Buxoriy va imom Muslim).
“Yaxshi amal”dan murod odobdir. Darhaqiqat, hadisda ruhiy ehtiyoj nafsoniy ehtiyojga qiyoslanayotir. “Qorni ochlarni to‘ydirish”dan savob hosil bo‘lgani kabi, ko‘ngilni quvontiradigan salomdan ham shu samara mavjudligiga ishora qilinmoqda.
Salomlashuv xalqlar o‘rtasida urf darajasidagi odoblardan. Har bir millat va xalqda uning o‘ziga xos ko‘rinishlari mavjud. Bu so‘z barakotidan odamlar o‘rtasida o‘zaro ilqlik, yaqinlik va mehru muhabbat paydo bo‘ladi. Odam Ato (alayhissalom) inson sifatida ko‘z ochganlarida ilk nasihat va tavsiya ham shu manida kechdi:
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): «Alloh taolo Odam (alayhissalom)ni xalq qilib, u kishiga «Ana bu o‘tirgan bir necha farishta oldiga borgin-da, salom bergin, so‘ngra ularning senga oladigan aligini yaxshilab eshitgin, chunki bu senga va sendan tarqaladigan zurriyotlaringga yo‘llangan salom bo‘ladi», dedi. (Odam (alayhissalom) borib: «Assalomu alaykum», dedilar. Farishtalar: «Assalomu ’alayka va rahmatullohi», deb «rahmatullohi»ni ziyoda qilishdi», dedilar) (Imom Buxoriy va imom Muslim ).
Ushbu hadis Islomda salomlashuv ibodat amallaridan bir amal siftida talqin etilishi barobarida, duo ekanligi eslatilayotir. Mazmun ifodasida farishtalar duosi jamlanganidan xabardor etayotir.
Shuning uchun ham Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilingan hadisda: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): «Iymon keltirmaguningizcha jannatga kirmaysizlar. Bir-biringizga muhabbat qilmaguningizcha iymonli bo‘la olmaysizlar. Agar amal qilsangiz, o‘rtalaringizda muhabbat paydo etadigan narsaga sizlarni dalolat qilaymi? Orangizda salomni yoying», dedilar (Imom Muslim).
Bandaning oliy niyati – jannat. Jannatning kaliti – imon. Imon muhabbat mehvari ekanki, aslida «salomni yoymoqlik» sababi turar ekan. Quyidagi hadis uning zamiridagi ma’noni komil qilib, salomlashishning qanday fazilatlari borligini bayon etadi va bunga odatlanmoqqa chorlaydi.
Imron ibn Husayndan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: «Bir kishi Rasulullohning (sollallohu alayhi va sallam) huzurlariga kelib, «Assalomu alaykum», dedi. Unga javob qaytarib o‘tirdilar-da, o‘nta savob, dedilar. So‘ngra boshqa kishi keldi-da, «Assalomu alaykum va rohmatullohi», dedi. Unga ham javob qaytardilar-da, yigirmata savob, dedilar. So‘ngra boshqa bir kishi keldi-da, «Assalomu alaykum va rahmatullohu va barokatuhu», dedi. Unga ham javob qaytarib, o‘ttizta savob, dedilar». (Imom Abu Dovud va imom Termiziy).
Haqiqatda, “Assalomu alaykum” yoki «Assalomu alaykum va rahmatullohu va barokatuhu» eng oliy tuyg‘u izhori bo‘lib, zamiri sof va samimiy tilak bilan uyg‘unlashgan: “Sizga tinchlik va salomatlik tilayman!” Insonga salomatlik va tinchlik tilashdan ham ziyoda tilak bormikin?!
Arabchadan o‘zlashgan bu so‘zda o‘zbekona samimiyatimizning tafti bor, ajib ruhiy iliqligi bor. U og‘izdan chiqishi yoki quloqqa chalinishi bilanoq qalbga orom yetadi. Begona tanishga, tanish qadrdonga aylanadi.
Aksariyat o‘zbek xonadonlarida tongda o‘zaro salomlashish urfga aylangan. Bu oila a’zolarining bir-birlariga mehru muhabbatlari oshuviga, oqibat rishtalarining yuksalishiga omil bo‘ladi. Shu sababli ota-bobolarimiz salomlashishga jiddiy qaraganlar .
Bu kabi o‘zbekona tarbiya bilan o‘sayotgan yoshlar ko‘cha-ko‘yda, jamoat joylarida odoblari bilan ajralib turadilar. Ammo, ming afsuski, salomlashish borasida so‘z ketganda, ayrim ko‘ngilni xira qiluvchi ko‘rinishlar uchrab turgani achinarli hol albatta. Bu o‘rinda aybni yoshlarga, yoshlikka ag‘darish insofdan emas. “Ota-onang kimligin salomingdan bilurlar” deyilganidek, bolalarda aks etgan har-bir xato va kamchilikning bosh sababchisi ota-ona. Ularning dinimiz buyurganidek go‘zal “Assalomlomu alaykum” kalimasining o‘rniga “privet”, “salyut”, “chao”ga o‘xshash so‘zlarni qo‘llasa, bu farzandlarning tarbiyasi qanday bo‘ladi?! Yoki so‘nggi davrda boshni boshga tegizib, mushtni mushtga urib “shoxlashib salomlashishlar”, yigitlarning o‘pishib ko‘rinishlari na dinimiz talablariga va na milliy qadriyatlarimizga to‘g‘ri kelmaydi?
Ba’zida salomlashishda chala yoki ma’no mohiyati buzilgan ko‘rinishlarga ham duch kelamiz. Jumladan, "assalom", "salom", deyilsa salom chala bo‘ladi, ma’noga putur yetadi. Shu sabab sunnatga ko‘ra chiroyli va mukammal tarzda salom berish, ham odob ko‘rsatish, ham savob qozonish lozim. "Assalomu alaykum", deyilsa, aniq qilib: "Va allaykum assalom", deyish kerak. Bugun ayrimlar orasida urf bo‘lganidek ayrim xarflarni talaffuz etmaslik ma’noni buzib yuboradi. Masalan, "Assomu alaykum" – "sizga halokat tilayman" degani. Unda yomon niyat, qarg‘ish aks etgan.
Xalqimizda: “Beparovolik belni sindirar” degan gap bor. Agar biz bugun milliy-manaviy qadriyatlarimizga beparvolik qilsak, bir kuni nadomatda qolamiz. Ayniqsa, salomatlik borasida bee’tiborlik qilish, mohiyatni anglamaslik, o‘zlikni idrok eta bilmaslik, muqaddas tuyg‘ularga munosabatda chalg‘ishga yetaklaydi, yoshlarimizning e’tiqodiga ham putur yetkazadi.
Qisqa ma’noda ta’rif berilsa , “salom” yaxshilikning kalitidir. Ertaklarimizda bekorga devlar, yalmog‘izlar tilidan “Haq saloming bo‘lmasa, ikki yalab, bir yutardim”, deyilmagan. Ya’ni, “salom” rahmsizda insof, zolimda shafqat uyg‘otishi barobarida mehru hurmatni oshiradi. Shuning uchun ham mazmunli, chiroyli salomlashish bilan odobimizga ko‘rk qo‘shishimiz, yoshlarimizni shu ruhda tarbiyalashimiz kerak.
Hasanxon ATOYEV,
Nurota shahridagi “Sayyid Ato” masjidi imom-xatibi
Ulug‘ allomalarning munosib izdoshlari
Yagona Vatan, yagona xalq bo‘lib, yangi hayot va kelajak yaratamiz!
Bugungi tahlikali dunyoda xalqimiz, ayniqsa, yoshlarga islom mohiyatini to‘g‘ri tushuntirib berish, jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish har qachongidan dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois, yurtimizda diniy ta’lim sifatini yanada oshirish bo‘yicha tizimli ishlar amalga oshirilmoqda.
Shavkat MIRZIYOЕV,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti ilk magistrlari tahsilni tamomladi
Donishmandlarning “Agar sizning rejangiz bir yillik bo‘lsa — sholi eking. O‘n yillik bo‘lsa — daraxt o‘tqazing. Agar bir asrlik bo‘lsa — farzandlaringizga ta’lim-tarbiya bering” degan hikmatli gapi bor.
Jamiyat ravnaqiga, Vatan taraqqiyotiga, xalq farovonligiga ta’lim-tarbiyachalik xizmat qiladigan boshqa biror fenomen bo‘lmasa kerak. Har bir davrning o‘ziga yarasha sarmoyadorlari, tujjorlari bo‘lgan. Lekin ularning nomlari tarix sahifalarida juda kam uchraydi, ayrimlari izsiz yo‘q bo‘lib ketgan. Lekin umrini sivilizatsiyalar taraqqiyotiga bag‘ishlagan mutafakkirlar, qomusiy allomalar, ma’rifat chirog‘i ostida elini buyuk orzular, nurafshon kunlar sari yetaklagan millat oydinlari, ulamolarning nomlari asrlar osha barhayotdir.
Prezidentimiz lavozimiga saylanishi bilanoq barcha sohalar qatori diniy-ma’rifiy yo‘nalishda ham ulkan islohotlarni boshlab berdi. Bu borada davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi “Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni muhim huquqiy asos bo‘ldi. Ushbu hujjatda qator ustuvor yo‘nalishlar, xususan, Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti va boshqa diniy ta’lim muassasalari hamda ilmiy-tadqiqot markazlari faoliyatini yaxshilash, moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, diniy ta’lim muassasalari huzurida fuqarolarga Qur’oni karimni o‘rgatish bo‘yicha maxsus kurslar tashkil etish belgilangan.
Son emas, sifat muhim
Ilm dargohining ulug‘vorligi uning binolari yoki talabalari soni bilan emas, balki u yerdan yetishib chiqadigan ilmli, odobli, Vatani va millatiga sidqidildan xizmat qiladigan yetuk va salohiyatli kadrlar bilan o‘lchanadi. Yuzlab uchqunlar birgina quyoshning ziyosini to‘sa olmagani singari chinakam qadr-qiymat sonda emas, sifatdadir. Yangi O‘zbekistonda oliy va o‘rta maxsus islom ta’lim muassasalari faoliyatida ham asosiy mezon ta’lim sifati, ilmiy salohiyat, ma’naviy tarbiya va jamiyatga munosib xizmat qiladigan mutaxassislarni voyaga yetkazishda.
Mustaqillikning dastlabki chorak asrida O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 9 ta o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi va Toshkent islom instituti faoliyat yuritgan bo‘lsa, Prezidentimiz tashabbusi bilan 2017 yilda Buxoro shahrida Mir Arab oliy madrasasi, 2018 yilda Samarqand viloyatida Hadis ilmi maktabi, 2020 yilda Termiz shahrida Imom Termiziy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi, 2024 yilda Imom Termiziy nomidagi islom instituti tashkil etildi.
Bugungi kunda O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 4 ta oliy, 10 ta o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi (shundan ikkitasi ayol-qizlarga ixtisoslashgan) faoliyat ko‘rsatmoqda. Ularda tahsil olayotgan ikki yarim mingdan ziyod talabaga 500 ga yaqin professor-o‘qituvchi saboq berib kelmoqda.
Diniy soha xodimlarining asosiy qismini tashkil etadigan imom-xatiblarning bilim va malakalarini yanada oshirish, o‘rta maxsus diniy ma’lumotga ega imom-xatiblarni oliy diniy ma’lumotli kadrlar bilan almashtirish maqsadida 2019 yilda Toshkent islom institutida modul ta’lim tizimi joriy qilindi. Mazkur ta’lim tizimida 5 yillik mehnat stajiga ega bo‘lgan imom-xatiblar tanlov asosida o‘qishga qabul qilinib, ishdan ajralmagan holda 3 yil davomida tahsil oladi. Bugungi kunga qadar bu ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha 600 dan ziyod imom-xatib oliy ma’lumotga ega bo‘ldi.
Prezidentimizning 2023 yil iyun oyida Surxondaryo viloyatiga tashrifi chog‘ida bergan topshirig‘i ijrosi yuzasidan 2024-2025 o‘quv yilida ta’limning uzviyligi va uzluksizligini ta’minlash, tor yo‘nalishlar bo‘yicha yetuk kadrlarni tayyorlash maqsadida Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida magistratura mutaxassisligi tashkil etilgan edi.
Joriy yilda ilk 10 bitiruvchi “Islom ilohiyoti, falsafasi va moturidiylik ta’limoti” va “Hadis ilmlari” yo‘nalishi bo‘yicha magistratura mutaxassisligini muvaffaqiyatli tamomladi. Yaqinda O‘zbekiston musulmonlari idorasining katta majlislar zalida magistrlarga tantanali ravishda diplom topshirish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Tadbirda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining diniy-ma’rifiy masalalar bo‘yicha maslahatchisi Muzaffar Komilov, Din ishlari bo‘yicha qo‘mita raisi Sodiqjon Toshboyev, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari, vazirlik va idoralar vakillari, taniqli ulamolar, imom-xatiblar, soha faxriylari, pedagog-o‘qituvchi va talabalar hamda OAV vakillari ishtirok etdi.
Prezident maslahatchisi Muzaffar Komilov ilk bitiruvchilarni samimiy qutlab, tegishli pul mukofoti sertifikatlarini har bir magistrga tantanali ravishda topshirdi. Muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari bitiruvchilarni o‘qishini muvaffaqiyatli tamomlagani bilan muborakbod etib, katta tarixiy voqea bo‘lganini alohida ta’kidladi. Muftiy hazratlari ilk magistrlarning oylik ish haqiga O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 20 foiz miqdorida ustama haq to‘lab berilishini e’lon qildi. Bitiruvchi magistrlar O‘zbekiston musulmonlari idorasining markaziy apparati, Imom Termiziy ilmiy-tadqiqot markazi, oliy va o‘rta maxsus islom ta’lim muassasalariga ishga taqsimot qilindi.
Tarix takrorlanib turadi
O‘zbekiston qadimdan buyuk allomalar, ulug‘ mutafakkirlar yurti sifatida e’zozlanadi, qadrlanadi. Tarixda yurtimiz allomalari butun dunyoga ustozlik qilgan, jahon ilm-fani rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan.
2024 yil 15-16 oktyabr kunlari Toshkent va Xiva shaharlarida “Islom — tinchlik va ezgulik dini” mavzusida o‘tkazilgan xalqaro konferensiyada ishtirok etgan Shayx Muhammad Avvoma hafizahulloh “Yurtingizning har qadamida ulug‘ allomalarning xoki bor. Bu zamin ilm va ulamolar yurtidir. Endi sizlarning vazifangiz ana shu buyuk merosni qayta tiriltirish va dunyoga tanitishdir”, degan edi. Haqiqatan, Birinchi va Ikkinchi Renessans davrida butun dunyo O‘zbekistonga, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Abu Rayhon Beruniy, Muhammad al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiylarga qanday talpingan bo‘lsa, bugun ham Uchinchi Renessans poydevori qo‘yilayotgan yurtimizga dunyo afkor ommasining qiziqishi tobora ortib boryapti.
Xalqimizda “Tarix takrorlanib turadi”, “Oqqan daryo oqaveradi” kabi ajoyib maqollar, naqllar bor. Chindan ham IX-XII hamda XIV-XV asrlarda yuksak aqlu zakovati, teran tafakkuri, boy ma’naviy-ma’rifiy salohiyati bilan butun dunyoni zabt etgan buyuk ajdodlarimiz singari bugun yangi O‘zbekistonda tahsil olayotgan yoshlar ham bobolarimizning munosib izdoshi sifatida tarixni takrorlashga astoydil kirishgan. Ular orasida Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti magistratura yo‘nalishini tamomlagan o‘n nafar iqtidorli bitiruvchi ham bor. Ularni O‘zbekistonning yetuk mutaxassislari, Prezident kadrlari deya baralla ayta olamiz. Kelgusidagi faoliyatlariga Alloh taolodan ulkan muvaffaqiyatlar tilaymiz.
Salohiddin ShЕRXONOV,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi bo‘lim boshlig‘i
"Yangi O‘zbekiston" gazetasining 2026 yil 6 avgust sonidan
