Hadislarda samoviy dinlar talqini
Bugungi globallashuv jarayoni, irqi, millati, dini va urf-odatlari turlicha bo‘lgan kishilarning muayyan manfaatlar yuzasidan hamkor va hamjihat bo‘lishi zarurligini taqozo etmoqda. Turli din vakillarining bir jamiyatda tinch-totuv hayot kechirishlari hamda dinlar bilan bog‘liq nizo va kelishmovchiliklarning yuzaga kelmasligi uchun diniy ta’limotlarning asl mohiyatini chuqur mulohaza qilish zarur. Haqiqiy diniy ta’limotlar asrlar davomida insoniyatni faqatgina ezgu maqsad va g‘oyalar atrofida birlashtirib, o‘zaro hamjihatlikka, tinchlik va farovonlikka undab kelayotgani barchamizga ma’lum. Dinning mohiyatini to‘g‘ri anglamaslik natijasida, bir dinga e’tiqod qiluvchilarning boshqa din vakillariga nisbatan toqatsizlik, ularni kamsitish va tahqirlash, ularga hurmatsizlik bilan qarash kabi illatlar yuzaga kelishi mumkin. Bular o‘z navbatida, jamiyat kishilarining birdamligiga raxna soluvchi zararli oqibatlarga olib kelishiga sabab bo‘ladi.
Bir necha din vakillari orasidagi muomala va munosabatlarni hammaga ma’qul bo‘ladigan tarzda yo‘lga qo‘yish maqsadida, “Diniy bag‘rikenglik”, “Dinlararo muloqot”, “Tolerantlik” kabi bir qancha masalalar o‘rtaga tashlandi. Turli din vakillari bilan muomala va munosabatlarni yo‘lga qo‘yishda zarur bo‘ladigan diniy tamoyillarni o‘rganish maqsadida, XIX asrdan boshlab G‘arbda “Dinshunoslik” sohasi mustaqil fan sifatida o‘rganila boshlandi (Bu fan bizning diyorlarimizda Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino va boshqa buyuk daholar davridanoq boshlanib hayotga tadbiq etilgan edi). Shu zaylda, “Qiyosiy dinshunoslik”, “Dinlar tarixi”, “Din fenomenologiyasi”, “Din antropologiyasi”, “Din falsafasi” kabi bir qator mustaqil sohalar yuzaga keldi. Bu jarayon bugungi kunda ham izchillik bilan rivojlantirib borilyapti.
Aslida, birlamchi va sof manbalar orqali dinlar tarixini ilmiy nuqtayi nazardan o‘rganilishi, ular haqida paydo bo‘lgan asossiz va uydirma mulohazalardan holi bo‘lish imkonini beradi. Dinlar tarixi, ilmining asl mohiyatidan bexabar bo‘lgan ayrim kimsalarning yuzaki ma’lumotlariga aldanib qolishdan saqlaydi. Ayniqsa, hozirda islom dinini insonlarga yomon ko‘rsatish maqsadida paydo bo‘layotgan turli oqimlar va ularning g‘oyalaridan yiroq bo‘lishga yordam beradi.
Ma’lumki, samoviy dinlar haqida Qur’oni karimning bir necha oyatlarida zikr qilingan. Islom dinidan oldingi dinlar haqidagi oyatlar mazmunini, nozil bo‘lish sababini va ularning ma’nolarini o‘rganish, anglab yetishda, Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning sunnat va hadislari eng muhim manba bo‘lib hizmat qiladi.
Shu o‘rinda, Alloh taoloning bashariyat uchun joriy qilgan dinlarida o‘zaro aloqadorliklar mavjudligini alohida qayd etish lozim. Muhammad (s.a.v.) so‘nggi payg‘ambar qilib yuborilishlari haqidagi xabar, oldingi muqaddas kitoblar orqali yahudiy va nasroniy olimlariga yaxshi ma’lum bo‘lgan. Mashhur tarixchi olim Ibn Hishomning ma’lumotiga ko‘ra, Shomlik (Suriya) rohib Buhayro, Xadicha binti Huvaylid (roziyallohu anho)ning qarindoshlari Varaqa ibn Navfal, ulug‘ sahobalardan hisoblangan Salmon Forsiyning ustozlari, muqaddas kitoblar orqali payg‘ambar kelishining xabarini bilgan kishilar bo‘lishgan. Bu esa mazkur shaxslarning yangi keladigan din haqida oldingi kitoblar vositasida muayyan nazariy bilimlarga ega bo‘lganlaridan dalolat beradi. Shuningdek, u zotning kelishlari o‘zlaridan oldingi samoviy dinlarni yo‘qqa chiqarish, payg‘ambarlarini inkor etish, ularga nozil bo‘lgan kitoblar va shari’atlarini rad etish uchun emas, balki Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) ularga ham ishonib, tasdiqlash, ularga ham samimiy munosabatda bo‘lishga chorlovchi, ular haqida aniq ma’lumotlarni xabarini beruvchi, o‘tgan payg‘ambarlarning xatokor ummatlarini xatolaridan ogoh etib, xatolarni takrorlamaslikka, noshukr bo‘lmaslikka chorlovchi, yaxshilikni xush xabarini beruvchi, bo‘lib kelgandirlar.
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning payg‘ambar sifatida yuborilishlari, dinlar tarixida yangi, o‘ziga xos sahifaning ochilishiga sabab bo‘lganini, doktor Muhammad Xalifa Hasan shunday zikr qiladi: “U payg‘ambarlarning so‘nggisi bo‘lib, undan keyin nabiy ham rasul ham yo‘q”. Ushbu ma’lumot va shunga o‘xshash xabarlarning o‘zi dinlar tarixini yana bir nodir axborot bilan boyitadi va to‘ldiradi. Chunki dinlarga oid bilimlarni o‘rganishda, yahudiylar Odam (a.s.)dan Muso (a.s.)gacha, nasroniylar esa Odam (a.s.)dan Iso (a.s.)gacha bo‘lgan davrdagi payg‘ambarlarni, ularning hayotlari, ularga nozil bo‘lgan shariatlari, tarixi, boshidan kechirgan hodisalari va shu kabilarni o‘rganadilar. Islom dinida esa avval aytib o‘tganimizdek, barcha payg‘ambarlar birday ko‘riladi. Biri boshqasidan ustun tutilishi hisobiga boshqasi kamsitilmaydi. Islom dinida, bu e’tiqod masalasi bilan bog‘liq bo‘lib, islom vakilining (mo‘min-musulmon) e’tiqodi busiz mukammal bo‘lmaydi. Bu haqda Alloh taolo Qur’oni Karimda shunday degan:
آَمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آَمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ
Ya’ni: “Payg‘ambar (Muhammad) o‘ziga Parvardigoridan nozil qilingan narsaga (oyatlarga) imon keltirdi va mo‘minlar ham. (Ularning) har biri Allohga, farishtalariga, kitoblariga va payg‘ambarlariga birortasini ajratmasdan (hammasiga) imon keltirdi[i].
Mazkur oyatda, Payg‘ambar (s.a.v.) o‘zlariga nozil qilingan kitob – Qur’oni Karimga imon keltirishi bilan birga Alloh taologa, farishtalarga, Alloh taolo tomonidan oldin ham samoviy kitoblar (Zabur, Tavrot, Injil) nozil qilinganiga, bashariyatga ogohlantiruvchi va hushxabar beruvchi payg‘ambarlar yuborilganiga imon keltirgani va boshqa musulmonlar ham bu ishda unga ergashganlari ma’lum bo‘ladi. Payg‘ambarlarning biridan boshqasini (boshqalarini kamsitish evaziga) ustun qo‘ymaslik, (Alloh tomonidan ayrim payg‘ambarlarga berilgan ba’zi fazilatlarni e’tirof etgan holda) hammasini birday Allohning payg‘ambarlari sifatida ko‘rish islom manbalarida tavsiya qilingan eng mo‘tadil va eng mahbub yo‘ldir.
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) umrlarining oxirigacha, insonlarni ana shu mavqe (e’tiqodda)da bo‘lib, boshqalarni ham shunga undaganlari borasida sunnat va hadislarda ko‘plab misollar uchraydi. Xususan, Qur’oni Karimning “Kahf” surasida Muso (a.s.) ilm olish uchun hamroh bo‘lgan solih kishining qissasi keltirilganligi islom ummatiga ma’lum va mashhurdir. Ushbu qissa nozil bo‘lganda, Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.): “Birodarim Musoga Allohning rahmati bo‘lsin, sabr qilganida, Alloh bizga ularning qissalarini aytib berar edi. U (Muso) o‘z sherigi bilan turganida, ajoyibotlarni ko‘rar edi” – deb marhamat qilganlar.
Abu Hurayra (r.a.)dan rivoyat qilinadi: “Ikki kishi: yahudiylardan bir kishi va musulmonlardan bir kishi so‘kishib qoldi. Shunda musulmon: Muhammad (s.a.v.)ni tanlab olgan zot ila qasam!” – dedi. Yahudiy esa: “Muso (a.s.)ni olamlar ustidan tanlab olgan zot ila qasam” – dedi. Ana shu paytda musulmon qo‘lini ko‘tarib, yahudiyning yuziga shapaloq tushirdi. Shunda yahudiy Rasululloh (s.a.v.) huzurlariga borib, o‘zi bilan musulmon orasida bo‘lib o‘tgan ish haqida xabar berdi. Rasululloh (s.a.v.): “Meni Musodan yaxshi qilmanglar. Odamlar hushlaridan ketganda birinchi bo‘lib o‘ziga kelgan men bo‘laman. Qarasam, Muso Arshning bir tomonini ushlab turgan bo‘ladi. Bilmayman, u ham hushidan ketib mendan oldin o‘ziga kelganmi yoki istisno qilinganlardan bo‘lganmi” – dedilar”.
Islom dini tarixida ma’lum va mashhur bo‘lgan voqe’alardan biri bu “Isro’ va Me’roj” voqe’asidir. Ushbu kechada Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning Muso (a.s.) bilan gaplashganlari va kunlik namoz vaqtlari haqida maslahatlar berganliklari islom tarixida muhrlangan ayni haqiqatdir.
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) o‘zlaridan oldin kelgan barcha payg‘ambarlarning shari’atlari, islom dini shari’atiga zid bo‘lmasa, unga amal qilganliklari hamda o‘z ummatlarini ham unga targ‘ib qilib, o‘zlari o‘rnak va namuna bo‘lganlari kitoblarda zikr qilingan. Jumladan: “Ibn Abbos (r.a.)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh (s.a.v.) Madinaga hijrat qilib borganlarida “Ashuro” kuni yahudiylarning ro‘za tutayotganlarini ko‘rib: “Sizlar ro‘za tutadigan qanaqa kun bu?” – deb so‘radilar. Shunda yahudiylar: “Bu ulug‘ kundir! Bu kunda Alloh taolo Muso (a.s.) va uning qavmiga najot berdi, fir’avn va uning qavmini g‘arq qildi. Uning shukronasiga Muso (a.s.) ro‘za tutdilar, (shunga ko‘ra) biz ham ro‘za tutmoqdamiz” - dedilar. Shunda Rasululloh (s.a.v.): “Biz Musoga sizdan ko‘ra haqliroq va (yaxshiroqmiz)” - dedilar va o‘zlari ro‘za tutib boshqalarni ham shunga buyurdilar”. Shuningdek, quyidagi hadisi sharifda ham ushbu mazmunga uyg‘un ma’nolarni uchratamiz: “Abu Hurayra (r.a.)dan rivoyat qilinadi: “Payg‘ambar (s.a.v.): “Men odamlar ichida bu dunyoda ham, oxiratda ham Iso ibn Maryamga eng haqlisiman” - dedilar. Shunda: “Qanday qilib, ey Allohning Rasuli?” – deyishdi. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.): “Payg‘ambarlar og‘a-inilardir. Onalari turlicha. Dinlari bir.”, dedilar”.
Mo‘min-musulmonlar ham bir necha asrdan buyon, har yili “Ashuro” kunini e’zozlab, ro‘za tutib, savobidan va ajridan umidvor bo‘ladilar. Shuningdek, ushbu kunda yaxshi niyat bilan ro‘zg‘or qiladilar.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: "مَنْ وَسَّعَ عَلَى عِيَالِهِ وَأَهْلِهِ يَوْمَ عَاشُورَاءَ وَسَّعَ اللهُ عَلَيْهِ سَائِرَ سَنَتِهِ"
(رواه البيهقى في شعب الإيمان)
Abu Hurayra (r.a.)dan rivoyat qilinadi: “Rasululloh (s.a.v.): “Kim Ashuro kunida ahli-ayoliga kenglik qilsa, Alloh taolo unga yilning qolganini keng qiladi” dedilar”. (Imom Bayhaqiy “Shuabul-iymon” kitobida rivoyat qilgan).
Yan bir rivoyatda esa,
عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ: "مَنْ وَسَّعَ عَلَى عِيَالِهِ فِي النَّفَقَةِ يَوْمَ عَاشُورَاءَ وَسَّعَ اللهُ عَلَيْهِ سَائِرَ سَنَتِهِ"
(رَوَاهُ رَزِين)
Abdulloh ibn Mas’ud (r.a.)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh (s.a.v.): “Kim Ashuro kuni ahli-ayoliga nafaqada kengchilik qilsa, Alloh unga yilning qolganini keng qiladi” – dedilar. (Imom Roziyn rivoyat qilgan).
Hadislarda boshqa dinlar haqidagi ma’lumotlarni nazariy jihatdan o‘rganishda, o‘sha dinlarning vakillari tomonidan keltirilgan ma’lumotlarni uzil-kesil yolg‘onga chiqarmaslik, shu bilan birga faqat shuning o‘zi bilangina kifoyalanib qolmaslikka chaqiriladi (“Ashuro” kuni haqida kelgan hadis so‘zimizga misol bo‘ladi). Chunki boshqalar tomonidan keltirilgan ma’lumotlar biz uchun asos sifatida qaraladigan manbalarda qanday bayon qilingani hamda ularning Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) va olimlarimiz qanday tushuntirishganini bilish va shunga ko‘ra yo‘l tutish muhimdir.
Yahudiylar bilan qilingan munozaralardan birida, Mahsur ibn Subhon ismli kishining Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)dan “Qur’on Alloh tomonidan nozil qilingan kitob ekaniga nima dalil bo‘la oladi?” – deb so‘raganda, Alloh taolo payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ga quyidagi oyatni nozil qilgan:
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآَنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا
Ya’ni: “Qur’on (oyatlarining ma’nolari) haqida (chuqurroq) fikr yuritmaydilarmi?! Agar (u) Allohdan o‘zganing huzuridan (kelgan) bo‘lsa edi, unda ko‘pgina qarama-qarshi gaplarni topgan bo‘lur edilar”.
Tarixchilar va siyrat olimlari tomonidan o‘rganilgan ma’lumotlarga asoslanib, bo‘lib o‘tgan mazkur ilmiy bahslarda ko‘pincha e’tiqod, nubuvvat, Qur’oni karim va kabi kabi mavzular atrofida kechganini ko‘rishimiz mumkin. Bu ilmiy bahslar o‘z yechimini topganda, islom naqadar bag‘rikeng, xalqparvar va millatparvar din ekani ma’lum bo‘lgan.
Xulosa qilib aytganda, shu kabi ko‘plab ma’lumotlar bilan tanishar ekanmiz, turli dinlar bilan bog‘liq xabarlarni ilmiy-nazariy jihatdan tadqiq etish, islom dinining ilk davridanoq “Qur’oni karim” va “Sunnat”ga tayangan jarayon ekanining guvohi bo‘lamiz. Mana shu mustahkam tayanch keyingi asrlardan tortib, to bugungi kungacha, dinlar tarixini o‘rganishda olimlarga va bashariyatga asosiy manba vazifasini o‘tab kelmoqda.
Isomiddin AXROROV,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Toshkent shahar vakilligi xodimi,
“Oqilon” jome masjidi imom-xatibi
Mayda ko‘ringan salafiylikning oqibati og‘ir bo‘ladigan ta’siri
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Bugungi globallashuv sharoitida barcha sohalar kabi din bilan bog‘liq jarayonlar ham jadallashib bormoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda diniy arkonlarni noto‘g‘ri talqin qilish holatlari tobora avj olmoqda. Bunday vaziyatda har bir kishi bilim va axborot iste’moli madaniyatiga juda muhtoj bo‘ladi. Dinini sof saqlamoqchi bo‘lgan inson to‘g‘rini noto‘g‘ridan ajratib olishi uchun yetarlicha salohiyatga ega bo‘lishi davrimizning eng dolzarb talablaridan bo‘lib qoldi.
Hozirgi kunda oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilib, odamlarni o‘z buzg‘unchi g‘oyalariga undayotgan oqimlardan biri salafiylik toifasi bo‘lib, u Markaziy Osiyo mintaqasiga ham o‘zining salbiy ta’sirini o‘tkazmoqda.
Avvalo “salafiylik” iborasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, u arab tilidagi “سلف” [salaf] so‘zidan olingan bo‘lib, “ajdodlar”, “avval yashab o‘tganlar” ma’nolarini anglatadi. Hadislarga ko‘ra, “salaflar” yo “salafi solihlar” deganda, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamdan keyingi ikki davrda yashagan musulmonlar tushuniladi. Ya’ni, bular – sahoba, tobein va tabaa tobeinlar. Ulardan keyingi davrlarda yashab o‘tgan odamlarga nisbatan “salaf” atamasi ishlatilmagan.
Keyingi yillarda “salafi solihlarga ergashish” shiori ostida soxta salafiylar jamoasi paydo bo‘ldi. Ularning aqidaviy asosi Ibn Taymiya (1263/1328) ismli shaxsga borib taqaladi. U fiqhiy-aqidaviy masalalarda ixtilof qilgani sababli ahli sunna ulamolari tomonidan qattiq tanqid qilingan va keskin raddiyalarga uchragan. Shunday bo‘lsa-da, uning g‘oyalari turli mutaassib toifalarga asos bo‘lib xizmat qilishda davom etyapti.
Mustaqillikdan keyingi yillarda bizning yurtimizda vahhobiylik harakati bo‘y cho‘zdi. Aslida salafiylik bilan vahhobiylik orasida farq yo‘q. Ularning e’tiqod va qarashlari bir xil. Vahhobiylik salafiylikdan kelib chiqqan. Uning asoschisi Muhammad ibn Abdulvahhob (1703-1791) Ibn Taymiyaning fikrlariga qo‘shilishga chaqirgan.
Salafiylikning faoliyatiga e’tibor berilsa, ular ahli sunnaning aqida bo‘yicha ash’ariylik va moturidiylik ta’limotlarini, to‘rt fiqhiy mazhab va tasavvufni inkor etadi. Fiqhiy mazhablar o‘rtasidagi juz’iy ixtilofli masalalarni tanqid qilib, ularni ayblaydi va mazhabsizlikka undaydi. Fiqhiy-aqidaviy ixtiloflar keltirib chiqaribgina qolmay, ijtimoiy-siyosiy holatlarni tanqid ostiga olib, o‘z buzuq g‘oyalarini singdirishga urinadi. Ularning targ‘iboti zamirida jihod va xalifalik g‘oyalari yotadi.
Hozirgi vaqtda salafiylik g‘oyalarining tarqalishi keng tus olmoqda. Mamlakatimiz misolida ko‘radigan bo‘lsak, xorijda turib, o‘zini shayx, haq da’vatchi va islomning asl mohiyatini to‘g‘ri ochib beruvchi qilib ko‘rsatayotgan ba’zi salafiy da’vatchilar mazhablarni ixtilofda ayblab, Qur’on va sunnatga ergashish da’vosi bilan salafiylikka, mazhabsizlikka da’vat qilmoqda. Ijtimoiy-siyosiy vaziyatga doir ayrim holatlarni tanqid qilib, o‘z ta’sirini oshirishga urinmoqda.
Salafiy da’vatchilar ijtimoiy tarmoqlardagi “va’z”larida fiqhiy-aqidaviy mazhablarni tugatish va tasavvufni inkor qilishga qattiq urg‘u bermoqda. Da’volari juda jimjimador. Go‘yo ular Qur’on va sunnatga ergashayapti-yu, ixtiloflarni mazhablar keltirib chiqarayotganday.
Tarixdan ma’lumki, barcha davrlarda o‘z maqsadi yo‘lida islom aqidasi va arkonlarini noto‘g‘ri talqin qilib, odamlarni haq yo‘ldan ozdirishga harakat qiladigan toifalar chiqib turgan. Salafiylar ham shulardan biri. Chuqurroq tahlil qilinadigan bo‘lsa, ularning g‘oyalari tarixdagi mo‘tazila, mushabbiha, mujassima, karromiya kabi botil toifalarning qarashlariga o‘xshashi yaqqol ko‘rinadi. Quyida ulardan ba’zilarini sanab o‘tamiz.
Salafiylar aqida borasida “Rahmon Arshga istivo qildi” (Toha surasi, 5-oyat), “Yoki sizlar osmondagi Zot (Alloh)dan xotirjammisiz?!” (Mulk surasi, 16-oyat), “Balki Alloh taolo u (Iso alayhissalom)ni O‘ziga ko‘tarib oldi” (Niso surasi, 158-oyat) kabi ba’zi mutashobih (birini-biridan ajratish qiyin bo‘lgan va bir necha ma’nolarni anglatadigan) oyatlarni zohiriga (yuzaki ma’’nosiga) qarab, Alloh taologa makon nisbat beradi va U Zotni osmonda, deb da’vo qiladi.
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, Alloh taolo makondan oliy va behojat Zotdir. Ulamolarimiz aqidaviy masalalarda, ayniqsa, Alloh taolo borasida, U Zotni nuqson va kamchiliklardan poklashda o‘ta ehtiyotkordir. Eng nozik nuktalarni ham e’tibordan chetda qoldirmay, masalaning asl mohiyatini ochib berishga bor kuch-quvvatini sarflagan. Alloh taologa makon nisbat berish U Zotni maxluqotlarga o‘xshatishdir. U Zot azza va jalla Qur’oni karimda: “Albatta, Alloh barcha olamlardan behojatdir” (Ankabut surasi, 6-oyat), degan. Ya’ni, Arsh, yer va osmonlar kabi narsalar Alloh yaratgan maxluqotlar bo‘lib, olam jumlasiga kiradi. Olam esa azaliy emas, Alloh taolo azaliydir. Azalda esa Allohdan o‘zga hech kim va hech narsa mavjud bo‘lmagan. U Zot azaldan makon va zamon ehtiyojidan xoli bo‘lgan va bundan buyon ham shunday bo‘ladi. Demak, Alloh taolo olamlardan behojat, ya’ni ularga ehtiyoji tushmaydigan Zotdir. Boshqa bir oyatda: “Unga o‘xshash biror narsa yo‘q” (Sho‘ro surasi, 11-oyat), deydi. Ya’ni, Alloh taolo biror narsaga o‘xshamaydi va O‘zi yaratgan narsalarga o‘xshab biror makonga muhtoj emas.
Bundan tashqari, salafiylarning tavhid, qabrlarni ziyorat qilish, mavlidni nishonlash, namozdan keyin jamoat bo‘lib duo qilish va yana ko‘plab aqidaviy masalarda ixtiloflari mavjud. Ularning barcha da’volariga ahli sunna olimlari kuchli dalillar asosida javob bergan va berib kelmoqda.
Hozir ba’zi salafiylar Oli Imron surasining 103-oyatidagi “Allohning arqonini mahkam tuting” so‘zlarini keltiradi va “Allohning arqonini birgalikda ushlash va ixtilofga bormaslik kerak. Biz ixtilofga borsak, qalblarimiz ixtilofga boradi. Ayrimlar o‘zicha: “Biz islomda odamlarni tarbiyalayapmiz. O‘z mazhabiga amal qilsa, nima bo‘pti, deyapmiz”, deb o‘ylashi mumkin. Lekin bu hech qachon odamlarni birlikka olib bormaydi. Balki ixtilofga, bo‘linishga olib boradi” deb, mazhabga ergashish ixtilofga sabab ekanini da’vo qiladi. Shunday da’vo bilan mazhablarni islomdan ayrodek tasavvur qildirishga urinmoqda. Vaholanki, islom dini shu to‘rt mazhab asosida asrlar osha davom barqaror qolib kelmoqda. Bugun ham qanchadan-qancha odamlar shu mazhablar asosida dinga amal qilib keladi. Ya’ni, aqidada – Moturidiy va Ash’ariy ta’limotlariga, fiqhda – Abu Hanifa, Imom Molik, Imom Shofeiy va Ahmad ibn Hanbal mazhablariga amal qilib kelmoqda. Xuddi Payg‘ambarimiz aytganlaridek, savodul a’zam – ulkan jamoatni lozim tutib kelmoqda. Asrlar davomida shu to‘rt mazhabning mujtahid olimlari islomning asl mohiyatini Qur’on va sunnat asosida musulmonlarga bayon qilib kelgan. Salafiylar esa, tarixda ham, hozir ham ummat ichida ixtilof va tafriqaga (bo‘linishga), diniy va ijtimoiy-siyosiy notinchlikka sabab bo‘lgan, xolos.
Salafiylarning g‘alati bir jihati shundaki, haq yo‘ldaligini aytib, da’vatida o‘ziga ergashishni targ‘ib qiladi. Vaholanki, musulmonlar shundoq ham ulardan olimroq, Qur’on va sunnatni ulardan ko‘ra chuqur biluvchiroq bo‘lib, Payg‘ambarimiz alayhissalomga ulardan yaqinroq davrda yashagan mazhab mujtahidlariga ergashadi. Demak, yaqinda chiqib, o‘ziga ergashishga chaqirayotgan bunday toifalarning etagini tutishga hech qanday hojat yo‘q. Chunki mazhab mujtahidlari ergashishga ulardan ko‘ra loyiqroq zotlardir. Shunday ekan, dinini sof saqlamoqchi bo‘lgan har bir musulmon kecha paydo bo‘lgan toifaga emas, ahli sunna val jamoa mazhabiga ergashishi maqsadga muvofiq. Axir, biz osmon-falakka ko‘tarilib, uzog‘imizni yaqin qiladigan samolyotlarni, koinot kengliklarini zabt etadigan raketalarni tashlab, yaqinda velosipedni kashf qilgan va noto‘g‘ri yasagan odamning ikki qadam masofadan keyin ag‘anab tushadigan ixtirosiga o‘zimizni ursak, bu biror mantiqqa ham to‘g‘ri kelmaydi-da.
Salafiylikning tarixiy ildizlariga e’tibor berilsa, Markaziy Osiyo mintaqasi bunday oqimlarga makon bo‘lmagan. Ammo doimiy tarzda bu yerdagi o‘lkalarga botil g‘oyalarni singdirishga urinishlar bo‘lib turgan va hozir ham davom etmoqda. Lekin har davrda ahli sunna val jamoa ulamolari ularning g‘oyalariga qarshi o‘z fiqhiy-aqidaviy mazhablarini mahkam tutgan holda qattiq kurashib kelgan.
Tarixan bizning xalqimiz aqidada moturidiylikni, fiqhda hanafiylikni asrlar osha mahkam tutib kelgan. Urf odatlarimiz va milliy onggimizda ushbu fiqhiy-aqidaviy mazhab asosiy o‘rin tutadi. Yaqinda chiqib, “haqiqiy to‘g‘ri yo‘l”ni ko‘rsatmoqchi bo‘layotganlar asrlar osha muayyan tartib-qoidalar asosida dinga amal qilib kelgan bu xalq, dunyoga qanchadan-qancha ulug‘ olimlarni yetishtirib bergan bu diyor odamlari islomga noto‘g‘ri amal qilib kelganini da’vo qilmoqda. Tashvishlanarli va achinarli tomoni bo‘lmaganda, bu juda kulgili bo‘lardi. Salafiylar Qur’on va sunnatga amal qilayotganini iddao qilib, mazhablarni inkor etmoqda. Rasululloh alayhissalom va sahobalar davrida hech qanday mazhab bo‘lmaganini dalil qilib keltirmoqda. Bu juda ham noto‘g‘ri va soxta da’vo ekani kundek ravshan. Bunga hujjat-dalillar yetarli darajada ko‘p. Tarixda ham, hozir ham ahli sunna olimlari ularning yo‘li noto‘g‘ri ekanini bot-bot isbotlagan.
Chetdan qaraganda, bir tabiiy xulosa yaqqol namoyon bo‘ladi. Biz Qur’oni karimning har bir oyati qachon, qanday vaziyatda nozil bo‘lganini aniq biladigan, uning turli tafsir va ta’villaridan boxabar bo‘lgan, yuz minglab hadislarni yod olgan mujtahidlarning yo‘lini tutganimiz to‘g‘rimi yo kechagina duyoga kelgan, ilmining tayini bo‘lmagan, biror ulug‘ asar yozib ulamolar e’tirofini qozonmagan, ijtihodga mutlaqo yaramaydigan, peshvolari o‘rgatganini takrorlab, mustaqil fikr bildirishga qodir bo‘lmaganlarga ergashishimiz durustmi? Asrlar davomida muayyan mazhabni mahkam tutgan ota-bobolarimiz haqmi yo anavilar ulardan aqlliroq chiqib qoldimi? Internet orqali tinmay “sayrayotgan” bu salafiylarning birortasi, deylik, Abu Hanifa yo Imom Shofeiy yo ularning mujtahid izdoshlari bilganini biladimi?
Tashvishga soladigan jihati shuki, salafiylikning mamlakatimiz hayotiga salbiy ta’siri yo‘q emas. Mamlakatimiz aholisi ahli sunnaning fiqhiy-aqidaviy mazhablarini mahkam tutgan va hayot tarziga tasavvuf g‘oyalarini singdirgan xalqdir. Salafiylik esa aynan mazhablar va tasavvufni qoralaydi. Shu sababli salafiylik g‘oyalarining kirib kelishi va kimlarning ularning domiga tushishi oqibatida xalq orasida ixtilof va bo‘linishlar ehtimoli yuzaga keladi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida kuzatilgan vahhobiylik xurujlari bunga yorqin misoldir. Salafiylik ham diniy, ham ijtimoiy-siyosiy beqarorlikka sabab bo‘ladi. Chunki bu toifaning asl maqsadlari zamirida hijrat va xalifalikni tiklash kabi g‘oyalar yotadi. Vaholanki, musulmonlarning yagona xalifalik hukmronligi ostida yashashi haqida buyruq yoki ko‘rsatma na oyat va na hadisda mavjud. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam xalifalik borasida: “Mendan so‘ng xalifalik o‘ttiz yildir. Undan keyin podshohliklar bo‘ladi”, deganlar. Hijrat xususida esa: “Fathdan (Makka musulmonlar tomonidan zabt etilganidan) keyin hijrat yo‘q”, deb aytganlar. Ulamolar “bu hadis umumiy bo‘lib, o‘zidan oldin kelgan hijratga dalolat bo‘luvchi rivoyatlarni nasx (bekor) qiluvchi” ekanini aytgan. Shu bilan birga, Nabiy sollallohu alayhi vasallam islomni qabul qilganlarga o‘zlari tomon hijrat qilishni amr etmaganlar va o‘z yurtida yashashini inkor ham etmaganlar.
Nafsilamrini aytganda, salafiylik jamiyat ichida diniy asosdagi qarama-qarshilik, ziddiyat va nizolar yuzaga kelish ehtimolini oshiradi. Hozir ko‘p joylarda jamoatchilik osudaligini buzishga urinayotgan, ba’zan buzayotgan bu toifa bizning mamlakatimizga ham ta’sir o‘tkazishga urinmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda o‘zbekzabon ba’zi salafiy da’vatchilar o‘z g‘oyalarini yoyishga qattiq kirishib ketgan. Bu, afsuski, gohida natija ham bermoqda. Turli davlatlarda bo‘lgani kabi O‘zbekistonda ham ularning botil aqidasiga ergashib qolish holatlari yo‘q emas. Bu holat, ayniqsa, internet va ijtimoiy tarmoqlardan faol foydalanadigan yoshlar orasida uchrab turadi. Dinga qiziqqan yoshlar orasida bilib-bilmay salafiylarning ta’sir doirasiga tushib qolish holatlari sodir bo‘lmoqda.
Salafiy da’vatchilarning ijtimoiy tarmoqlar va boshqa platformalardagi faoliyati ancha rivojlangan va takomiliga yetgan. Ularni kuzatib boruvchilar soni ko‘payishda davom etmoqda. Bunga Yaqin Sharqdagi, ayniqsa, Suriya va Falastin yerlaridagi beqarorlikdan foydalanish, shu bilan odamlarning jazavasini qo‘zg‘ash kabi usullar katta turtki bermoqda. Chunki salafiylar o‘zini musulmonlar uchun qayg‘urayotgan jonkuyar insonlar qilib ko‘rsatadi. O‘zi demokratik mamlakatlar hududidan boshpana topganiga qaramay, O‘zbekistondagi demokratik tuzumni “kufr tuzumi” deb atab, yoshlarimizni chalg‘ityapti. Lekin mohiyatan bu mantiqsizlikdan boshqa narsa emas. Shunday esa-da, bir qarashda mayda ko‘rinadigan salafiylikning ta’siri og‘ir kechadigan oqibatlarga olib kelishi mumkin ekan. Ular go‘yo juz’iy diniy masalalarni ko‘tarib chiqqandek bo‘ladi, lekin mayda-mayda qilib, pirovardida tog‘dek g‘oyasini singdirib yuborishi hech gap emas.
Bu buzg‘unchilar nufuzli ilmiy tashkilotlar yoki e’tiborli ulamolar tomonidan e’tirof etilgan emas. Shunday bo‘lsa-da, rivojlanish darajasi qanday ekanidan qat’i nazar, har qanday yurtda uchrashi mumkin bo‘lgan ayrim ijtimoiy muammolarni ko‘tarish uslubi ularning auditoriyasi kengayishiga hissa qo‘shmoqda. Ba’zan kichkina haqiqatni gapira turib, ortidan ulkan nohaqlikni iroda qilayotgani, buni esa din borasida yetuk bilimga ega bo‘lmagan yoshlar anglab yetmayotgani ularga juda asqotmoqda. Ularning bunday ma’ruzalari yoshlar orasida islom dini borasida tushunmovchiliklar keltirib chiqaradi, albatta. Buning oldini olish uchun esa, avvalo, yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash lozim. Adashgan toifalarning da’volari noto‘g‘ri ekanini isbotlovchi raddiya shaklidagi audio-video murojaatlarni, ixcham risolalarni ko‘paytirish va odamlarga yetkazish ham foydadan xoli emas.
Bunday salbiy illatlarning oldini olish maqsadida mamlakatimiz ma’anaviy-ma’rifiy sohasida izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Davlatimiz tomonidan xalq ma’naviyatini yanada boyitish, diniy bilimsizlikni bartaraf etish maqsadida turli institutlar, universitet va ilmiy markazlar, masjid va madrasalar barpo etilib, ko‘plab imkoniyatlar yaratib berilmoqda. Shundan foydalangan holda o‘z ma’naviyatini boyitib, dunyoqarashini kengaytirib, mantiqqa tayanish va tanqidiy fikrlashni o‘rganish, shu tariqa salafiylik kabi toifalarning g‘oyalariga aldanib qolishdan saqlanish kattayu-kichik har bir yurtdoshimizga lozim bo‘ladi.
Ravshan ELMURODOV,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi
ilmiy xodimi
