Taomlanish odobi
Ma’lumki, namoz o‘qish uchun avvalo, tahorat qilmoqlik, toza kiyim-bosh, pokiza joy kabi shartlar mavjud bo‘lgani kabi, mo‘min-musulmon kishining taom iste’mol qilishi uchun ham rioya qilishi lozim bo‘lgan ba’zi bir odoblar borki, biz quyida o‘sha amallarni zikr qilishga va dasturxon atrofida musulmon odam o‘zini qanday tutishidan boshlab to turib ketgunga qadar qilinishi lozim bo‘lgan amallar to‘g‘risida qisqacha ma’lumot berishga harakat qilamiz.
Birinchidan, musulmon kishi ota-onasi, o‘zi, ahli ayoli va farzandlarini halol rizq bilan taomlantirishga e’tibor berishi zarur. Zero, Allox taolo Qur’oni karimda:
وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ
(سورة ﺍلمائدة/88)
ya’ni: “Alloh sizlarga rizq qilib bergan narsalarning halol va poklarini tanovul qilingiz va o‘zlaringiz imon keltirgan Allohdan qo‘rqingiz!” – deb marhamat qiladi.
Demak, birovni aldab yoki xiyonat qilib yo zulm qilgan holda boylik orttirmang, deyilmoqda.
Haqiqatan, hayot tajribasi ham yaqqol ko‘rsatayotirki, mana shunday yo‘llar bilan boylik orttirgan kimsalar, shu dunyoning o‘zidayoq jazosini olayotganini ko‘ramiz. Aniqroq qilib aytadigan bo‘lsak, ularning na oilasida halovat bor va na boqib voyaga yetkazgan farzandlaridan ro‘shnolik ko‘rayotir. Peshona teri va halol yo‘llar bilan boylik orttirish esa shar’an ruxsat etilgan ishlardan hisoblanadi.
Ikkinchisi. Taomdan oldin qo‘lini yuvmoqlik. Rasuli akram (s.a.v.) marhamat qiladilarki:
" اَلْوُضُوءُ قَبْلَ الطَّعَامِ حَسَنَةٌ وَ بَعْدَ الطَّعَامِ حَسَنَتَانِ "
(رواه الحاكم)
ya’ni: “Taomlanishdan oldin qo‘lni yuvmoqlikda bir savob bo‘lsa, taomlanib bo‘lgach yuvmoqlikda, ikki hissa savob bor”.
Shu mazmundagi boshqa bir hadisda esa:
" اَلْوُضُوءُ قَبْلَ الطَّعَامِ وَ بَعْدَهُ يَنْفىِ الْفَقْرَ وَهُوَ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلِينَ "
(رواه الطبرانى)
ya’ni: “Taomlanishdan oldin va undan keyin qo‘l yuvishlik faqirlikni ketkazadi va bu amal payg‘ambarlarning sunnatidir”.
Uchinchisi. Dasturxon atrofida qulay holatda o‘tirib olib, to turib ketgunga qadar bir asnoda, ya’ni yotib olmay yoki yonboshlab ovqatlanish kabi ishlarni qilmaslik.
Zero, payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) bunday ishlarni qat’iyan man qilganlar. Abu Juhayfa (rz.)dan rivoyat qilinadi, Rasul Akram (s.a.v.): “Men yonboshlagan holimda taom yemayman” – dedilar (Buxoriy va Termiziy rivoyati).
Bunday holatlar nafaqat beodobchilik ko‘rinishi bilan, balki, sog‘liqqa zarari borligini hozirgi tibbiy olimlarning chuqur izlanishlaridan so‘ng ma’lum bo‘lmoqda.
Misol uchun, yapon olimlari inson tik turgan holda ovqatlanishga yoki suyuqlik ichishga odat qilgan bo‘lsa, u albatta, hayoti davomida ko‘r ichak kasaliga mubtalo bo‘lishi aniq, deb xulosa berishgan. Chunki, inson tik turgan holatida ko‘r ichak og‘zi tepaga, ya’ni, ovqat kelish yo‘liga qarab ochilib tursa, o‘tirgan holatda ichaklar to‘planib, ko‘r ichak pastga qarab turar ekan va natijada unga hech narsa tushmay, inson u kasaldan o‘zini-o‘zi saqlar ekan.
Hadisi sharifda Sarvari olam:
" إِنَّمَا أَناَ عَبْدٌ آكُلُ كَماَ يَأْكُلُ الْعَبْدُ ، وَ أَجْلِسُ كَماَ يَجْلِسُ الْعَبْدُ "
(الجامع الكبير للسيوطى)
ya’ni: “Albatta, men ham oddiy bir bandaman. Bandadek ovqatlanaman va bandadek o‘tiraman” – deb marhamat qiladilar.
To‘rtinchisi. Ovqatlanish ekan deb tomog‘iga yetguncha to‘yib yeyish ham xunuk odat hisoblanadi. Zero, inson qancha to‘q bo‘lsa, uni dangasaligi kuchayadi. Xoh ibodat masalasida bo‘lsin, xoh riyozat ishi bo‘lsin. Vaholanki, qorinning uchdan bir qismi ovqat uchun, bir qismi suyuqlik uchun va yana bir qismi nafas olish uchun kerak, shu qoidaga amal qiluvchi kishilar tabibga murojaat qilishlariga hojat qolmaydi. Qolaversa Payg‘ambarimiz (s.a.v.) hech qachon to‘yib ovqat yemaganlar.
“As-Siyar al-Halabiya” kitobining sohibi hazrati Umardan rivoyat qilib aytadi, Rasul Akram (s.a.v.) shunday degan ekanlar:
" نَحْنُ قَوْمٌ لاَ نَأْكُلُ حَتىَّ نَجُوعَ وَ إِذَا أَكَلْنَا لَمْ نَشْبَعْ "
(الجامع الكبير للسيوطى)
ya’ni: “Biz shunday qavmdirmizki, ochlikni his qilmaguncha taomlanmaymiz, taomlanganda ham to‘yib yemaymiz!”
Beshinchidan. Oilada hamma jam’ul-jam bo‘lib ovqatlansa maqsadga muvofiq bo‘ladi. Baraka bo‘ladi. Har kim o‘z holicha beuzr o‘z uyiga kirib yesa, unday holatlar oqibati yaxshilikka olib kelmaydi.
Anas ibn Molik aytadilarki: “Rasululloh (s.a.v.) hech yolg‘iz ovqatlanmas edilar”.
Shu ma’noda bir hadisi shariflarida:
" خَيْرُ الطَّعَامِ ماَ كَثُرَتْ عَلَيْهِ الْأَيْدِى "
ya’ni: “Taomning yaxshisi ko‘pchilik bilan baham ko‘rilganidir” – deb marhamat qiladilar.
Albatta, musulmon kishi har bir ishni bolashdan avval “bismilloh” bilan boshlagani kabi, taomga qo‘l cho‘zish barobarida “bismillahir rohmanir rohim” deb boshlamog‘i kerak.
Oisha (rz.)dan rivoyat qilinadi, Rasululloh (s.a.v.): “Qaysi biringiz taom yesa, Alohning ismini zikr qilsin. Agar avvalida Allohning ismini zikr qilishni unutib qo‘ysa, “Bismillahi avvalahu va oxirahu” desin” – dedilar (Abu Dovud va Termiziy rivoyati).
Oisha (rz.)dan rivoyat qilingan boshqa bir hadisda, Payg‘ambarimiz (s.a.v.) o‘zlarining oltita sahobalari bilan taom yemoqda edilar. Bir a’robiy kelib, ikki marta olib hammasini yeb qo‘ydi. Shunda u zot alayhis salom: “Ammo, u “bismilloh”ni tasmiya aytganida, hammangizga yetar edi” – dedilar (Termiziy rivoyati).
O‘ng qo‘li bilan ovqatlanish ham sunnat amallardandir. Ibn Umar (rz.)dan rivoyat qilinadi. Rasululloh (s.a.v.): “Qaysi biringiz taom yesa, o‘ng qo‘li bilan yesin. Suv ichsa, o‘ng qo‘li bilan ichsin. Chunki, shayton chap qo‘li bilan yeb, chap qo‘li bilan ichadi” – dedilar (Imom Muslim, Abu Dovud va Termiziy rivoyati).
Yana muhim narsalardan biri taomni hech qachon kamsitmaslik. Zero Payg‘ambarimiz (s.a.v.) biron marta ovqatni ayblamas edilar. Mabodo ovqat ko‘ngillaridek bo‘lmasa, yemay qo‘yardilar. Ammo ovqat yaxshi bo‘lmabdi yoki bu ovqatni men xush ko‘rmayman, kabi so‘zlarni aslo aytmasdilar.
Bir hadisi shariflarida Rasul akram (s.a.v.):
أَكْرِمُوا الْخُبْزَ فَإِنَّ اللهَ أَنْزَلَهُ مِنْ بَرَكَاتِ السَّمَاءِ وَاَخْرَجَهُ مِنْ بَرَكَاتِ الْأَرْضِ
رواه الحاكم
ya’ni: “Nonni e’zozlanglar, chunki u Alloh taoloning osmon barakotlaridan bo‘lishi bilan birga, yerning barakotli ne’matlaridan ham hisoblanadi” – deb marhamat qilgan ekanlar.
Qolaversa, ovqatlanishning yana bir odoblaridan biri, ovqatni o‘ta issiq holda yemaslik va ovqatlanish davomida ko‘p suyuqlik ichmaslik ham tavsiya etiladi. Chunki oshqozon uchun bu qiyinchilikni hosil qiladi.
Taomdan so‘ng esa duo qilishlik ham sunnat amallaridan hisoblanadi. Abu Umoma (rz.)dan rivoyat qilinadi, Payg‘ambarimiz (s.a.v.) qachon dasturxonlari yig‘ishtirilsa: “Allohga ko‘p, pok, muborak hamd bo‘lsin. Undan o‘zga kifoyachi yo‘q. U tark qilingan ham emas. Undan behojat ham bo‘linmas. Rabbimiz” – der edilar (Termiziy rivoyati).
Sunan sohiblarining rivoyatida esa, Rasululloh (s.a.v.) qachon o‘z taomlaridan forig‘ bo‘lsalar: “Bizni taomlantirgan, seroblantirgan va musulmonlardan qilgan Allohga hamd bo‘lsin”, der edilar” – deyilgan.
Musulmon kishi har doim isrofgarchilikni oldini olishga harakat qiladi. Zero, isrofni va isrofgarni Alloh taolo aslo do‘st tutmaydi. Bu haqda Qur’oni karimda voridkim:
...كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ
(سورة الآعراف/31)
ya’ni: “...yeb-ichingiz, (lekin) isrof qilmangiz! Zero, U isrof qiluvchilarni sevmagay”.
Ushbu oyati karima mazmunidan kelib chiqqan holda, to‘y-hasham va turli marosim-ma’rakalarda imkon boricha isrofgarchilikka yo‘l qo‘ymaslikka harakat qilmog‘imiz lozim.
Alloh taboraka va taolo barchalarimizni halol yo‘llar bilan rizq-ro‘ziy topishga, halol rizqlar bilan taomlanishga, halol yurib, halol turishga nasib aylab, zikr qilingan oyati karima va hadislar ma’no-mazmuniga amal qilib, saodat ahlidan bo‘lishimizga muvaffaq aylasin! Omin.
Fatvo bo‘limi xodimi
Sobirjon ARZIQULOV
Kamerada nafaqat tarix, balki Buxoroning bugungi qiyofasi ham aks etmoqda
Ba’zi shaharlarni kitobdan o‘qib tanimaysiz — ularni ko‘rish, his qilish, ko‘hna devorlariga boqish, tor ko‘chalaridagi tarix nafasini tuyish kerak. Buxoro dunyodagi ana shunday betakror, g‘aroyib shaharlardan biri hisoblanadi.
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
