Zakotning hikmati
Quroni karim zakotning farzligini Madinada nozil qilingan suralar orqali ochiq-oydin bayon qildi. Jumladan, Baqara surasida aytiladi: “Namozni barkamol o‘qingiz va zakotni beringiz...” (Baqara, 110-oyat). Qur’oni karimda ko‘plab ana shunday namoz bilan zakotni bir-biridan ajratmasdan kelgan oyatlar uchraydi. Payg‘ambar (s.a.v.) ham o‘z hadislari orqali zakotning farzligini va uning Islom dinidagi mavqeini belgilab berdilar. Jabroil (a)ni din ahkomlarini o‘rgatish maqsadida kelishliklari bilan bog‘liq mashhur hadis va boshqalarda Islomni beshta rukn ustiga bino qilinganligi bayon etildi. Lekin bulardan tashqari bir qator hadislar borki, ularda Payg‘ambar (a.s.) mazkur ruknlarning ba’zi-birlarini aytishlik bilan cheklanganlar. Biroq namoz va zakot har doim ular buyurgan ishlarning muqaddimasida zikr qilinavergan. Ana shulardan biri Payg‘ambar (a.s.) Muoz ibn Jabalni Yamanga yuborishlari rivoyat qilingan hadisdir. Unda Payg‘ambar (a.s.) jumladan bunday deganlar: “Sen ahli kitoblardan bo‘lgan qavm huzuriga borasan. Ularni Allohdan o‘zga iloh yo‘q va Meni Rasululloh, deb guvohlik keltirishga chaqirasan. Agar ular bu borada senga itoat qilsalar, Alloh taolo bir kecha-kunduzda ularga besh vaqt namoz o‘qishni farz qilganini o‘rgat. Agar ular senga bunda ham itoat qilsalar, Alloh taolo ularning zimmasiga boylaridan olib kambag‘allariga qaytariladigan sadaqa (zakotni)ni farz qilganini o‘rgat. Agar ular senga bu borada ham itoat qilsalar, mollarining sarasini olishdan saqlan hamda mazlumning duosi (qarg‘ishi)dan ehtiyot bo‘l. Chunki u (qarg‘ish) bilan Alloh o‘rtasida to‘siq yo‘qdir”. Bu hadisni tasdiqlovchi oyat ham Tavba surasida keladi: “agar ular (arab mushriklari butlarga sig‘inishdan) tavba qilib, namozni qoim qilsalar va zakotni bersalar, birodarlaringiz dindadir”. (Tavba surasi). Ko‘rinib turibdiki, zakot Islomning eng asosiy ruknlaridan biri ekan. Chunki ushbu oyat va yuqoridagi hadisda dinning eng ahamiyatli farzlarigina tilga olindi va zakot ibodati ro‘za va haj kabi tushirib qoldirilmadi. Albatta, bu gapimizdan ro‘za va hajning Islom ruknlaridan ekanligi masalasiga aslo xalal yetmaydi, chunki ro‘za va haj ibodatlari dinga yangi chaqirilayotgan kishilarga eng zarur bo‘lgan narsalar aytib o‘tilgan o‘rinlardagina tushib qolgan xolos.
Yana bir guruh hadislar keladiki, ularda Rasululloh (s.a.v.) zakot berishdan bosh tortganlarni oxiratdagi qattiq azobdan ogohlantiradilar. Imom Muslim rivoyat qilgan hadisda Payg‘ambar (s.a.v.) aytadi: “Kimniki oltin va kumushlari bo‘lib, ular haqqini ado etmasa, qiyomat kunida oltin-kumushlari eritilib, tunukalar etib quyiladi. So‘ng ularni jahannam o‘tida qizdirilib, miqdori ellik ming yilga teng bo‘lgan kunda egasining yonboshiga, peshonasiga va beliga bosiladi. Bu hol Alloh taolo barcha insonlar orasini to‘la hukm qilib bo‘lguncha davom etadi. Qaysi bir mol va qo‘y egasi borki, u mollari haqqini ado etmasa, qiyomat kuni uni keltirilib, o‘z hayvonlaring tuyoqlari bilan ezdiriladi va shohlari ila suzdiriladi. Qachon oxirgisi tugaganda, avvalgisi qaytariladi. Bu ish muddati ellik ming yilga teng bo‘lgan kunda Alloh bandalar orasini hukm qilib tugatgunga qadar davom etadi. So‘ng uni jannatga yoki do‘zaxga olib boradigan o‘z yo‘liga solib qo‘yiladi”. Mazkur hadisdan zakotni bermaslikning jazosi og‘ir bo‘lishligi bilan birga, zakotni Islom dinidagi ado etilishi zarur bo‘lgan eng asosiy farzlardan ekanligi kelib chiqmoqda.
Boshqa hadislarda zakot bermaslik ba’zi dunyoviy uqubatlarga sababchi bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatiladi. Payg‘ambar (s.a.v.) aytadi: “Qaysi bir qavm zakotni bermas ekan, Alloh ularni qahatchilikka giriftor qiladi”. Yana bir hadislarida: “Qachon sadaqa (zakot) molga aralashsa, albatta, uni buzadi”, degan bo‘lsalar, boshqasida: “Mol quruqlikdami yoki dengizdami faqat zakot bermaslik sababidangina halok bo‘ladi”, deb aytganlar. Demak, Allohning haqqi borasidagi baxillik ba’zi bir dunyoviy ofat-balolarning ham sababchisi bo‘lishi mumkin ekan.
Xullas, zakot Madina davriga kelib Islomning eng asosiy ruknlaridan biriga aylandi. Uning shartlari, nisobi, beriladigan o‘rinlari, vaqti va boshqa tomonlari tartibga solindi. Zakotda har ikki tomonning, ya’ni, mol egalarining ham kambag‘allarning ham manfaatlari hisobga olindi. Molni ishlab topishdagi mashaqqatga qarab chiqariladigan molning miqdori belgilandi. Agar molga hech qanday mashaqqatsiz erishilsa (xazina topish), uni 1/5 ni, bir oz mehnat qilib topilsa (lalmikor yerda dehqonchilik), 1/10 ni, xarajatlar orqali sug‘oriladigan yerga ekin eksa, 1/20 ni va yana ham ko‘proq mehnat-mashaqqat bilan topsa (tijorat mollari), 1/40 ni zakot sifatida chiqarish belgilangan.
Chorva mollari zakotida ham shunday, ya’ni, agar mol va qo‘ylar yilning yarmidan ko‘proq qismida yaylovda o‘tlab yursa, belgilangan tarzda ulardan zakot beriladi. Lekin yilning asosiy qismida pullik yem-hashak bilan boqilsa va ular tijorat uchun bo‘lmasa, zakot berilmasligi tayinlandi. Shuningdek, zakot yig‘uvchi mol egasiga zulm qilib hayvonlarning eng saralarini olishi mumkin emas.
Kambag‘allar holatini e’tiborga olingani esa quyidagilarda ko‘rinadi. Ehtiyojga qarab ikki yoki undan ko‘p yillik zakotni oldindan olib kambag‘allarga sarflash mumkin. Shuningdek, bitta nisob mavjud bo‘lsa, bir necha nisob uchun zakot olish ham mumkin. Bundan tashqari zakot mollarini kambag‘allarga zarur bo‘lgan boshqa mollarga (o‘z qiymatida) almashtirib berish ham mumkin. Yana boshqa bir qator jihatlar ham mavjud bo‘lib, ulardan ma’lum bo‘ladiki, zakot ibodatida muhtojlar ahvoli hech qachon nazardan chetda bo‘lmagan.
Endi mana shunchalik qulaylik bilan farz qilingan ibodatdan kim bosh tortsa, dunyo va oxiratda azobga duchor qilinishi ham adolatdandir.
Toshkent islom instituti katta o‘qituvchisi
Sayyid Jamol
Kamerada nafaqat tarix, balki Buxoroning bugungi qiyofasi ham aks etmoqda
Ba’zi shaharlarni kitobdan o‘qib tanimaysiz — ularni ko‘rish, his qilish, ko‘hna devorlariga boqish, tor ko‘chalaridagi tarix nafasini tuyish kerak. Buxoro dunyodagi ana shunday betakror, g‘aroyib shaharlardan biri hisoblanadi.
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
