03.02.2017 y. Cavdoda halollik mezoni
بسم الله الرحمن الرحيم
Muhtaram jamoat! Islom dini insonga saodatli hayot yo‘lini bayon qilib bergan. Ma’lumki, inson doim jamiyat bilan uzviy bog‘langan holda hayot kechiradi. Inson hayot ekan, yashash uchun zarur bo‘lgan oziq-ovqat, kiyim-bosh, turar-joy kabi ta’minotlarga ehtiyoj sezishi tabiiydir. Bu narsalar o‘z-o‘zidan qo‘lga kiritilmaydi. Odamlar esa har doim ham o‘z mol-mulkini unga evazsiz beravermaydi. Bunday narsalarga erishish uchun esa uning badaliga munosib biror narsa berishi lozim bo‘ladi. Alloh taolo odamlar orasida savdo-sotiq muomalasini joriy qilishining hikmatlaridan biri ham shuning uchundir. Chunki bu ishlar oldi-berdi muomalasi qilinmasdan amalga oshirilsa, har xil urush-janjallar kelib chiqadi. Savdoning insonlar o‘rtasida joriy bo‘lishi esa hech qanday zarar va qiyinchiliksiz ehtiyojni qondirishga hamda odamlarning roziligi bilan ularning mol-mulkidan foydalanishga imkon yaratib beradi. Bu bilan o‘g‘irlik, xiyonat, talon-taroj kabi jinoyatlarning oldi olinadi hamda nizolashish alangasi o‘chirilib, insoniyat hayoti tartib-intizomda kechadi.
Islom dini insonlarni savdo sotiq va tadbirkorlik bilan shug‘ullanishga targ‘ib qilar ekan, ularga bu sohada to‘g‘ri va halol faoliyat olib borishga buyurgandir. Alloh taolo Qur’oni karimda shunday marhmat qilgan:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (النساء: 29
Ya’ni, “Ey, imon keltirganlar! Mol-mulklaringizni o‘rtada nohaq (yo‘llar) bilan yemangiz! O‘zaro rozilik asosidagi tijorat bo‘lsa, u bundan mustasno. Shuningdek, o‘zlaringizni (bir-biringizni nohaq) o‘ldirmangiz! Albatta, Alloh sizlarga rahm-shafqatlidir”.( Niso surasi, 29-oyat)
Ushbu oyatdagi “O‘zlaringizni o‘ldirmangiz!” so‘zi oyatning avvaliga bevosita bog‘liqdir. Ya’ni, mollarni nohaq yo‘l bilan yeyish odati bor jamiyatlar, oxir-oqibat o‘zini o‘zi halokatga olib boradi.
Muhtaram jamoat! Tijorat bilan shug‘ullanish fazilatli kasb hisoblanadi. Bu haqida habibimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam ushbu hadis rivoyat qilingan:
عنْ أبي سَعِيدٍ، عنِ النبيّ صلى الله عليه وسلم قَالَ "التّاجِرُ الصّدُوقُ الأمِينُ، مَعَ النّبِيّينَ والصّدّيِقينَ والشّهَداءِ".(رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ
Ya’ni, Abu Said roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Nabiy alayhissalom: “Rostgo‘y, omonatdor tijoratchi nabiylar, siddiqlar va shahidlar bilan birgadir”, – dedilar. Termiziy rivoyat qilgan.
Musulmon kishi mana shunday ulug‘ maqomga erishishi uchun ushbu kasbning shar’iy qoidalariga amal qilishi lozim bo‘ladi.
Musulmon kishining ado qilayotgan namoz, ro‘za, zakot va haj va shu kabi amallari ibodat bo‘lganidek, uning tijorati ham ibodat maqomidadir.
Mazkur ibodatlarning rukn, shart, sunnatlari, hamda ularni buzadigan holatlari bo‘lgani kabi tijorat kasbining ham rukn va shartlari, shuningdek, ta’qiqlari ham bordir.
Namozxon kishi namoz, ro‘za yoki haj ibodatlarini ado qilish uchun bularga bog‘liq bo‘lgan ilmlarni o‘rganishi lozim bo‘lganidek, tijoratchi ham tijorat sohasiga bog‘liq bo‘lgan ilmlarni o‘rganishi lozim bo‘ladi.
Muhtaram jamoat! Biror kimsa tijorat kasbi bilan shug‘ullanishni boshlar ekan, ilk qiladigan ishi bu ishni yaxshi niyat bilan boshlashdir. Ya’ni: “Alloh taolo biz bandalarni kasb qilishga buyurgan, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham tijorat bilan shug‘ullanganlar”, degan niyatda kasbga kirishsa, unday kishi farzga ham, sunnatga ham amal qilgan bo‘ladi. Shuningdek, ushbu ulug‘ amallarning savobini qo‘lga kiritish uchun esa savdoning shar’iy qoidalariga rioya qilishi lozim bo‘ladi. Tijoratchi o‘z kasbidan doim taqvoni muqaddam qo‘yishi kerak. Agar shu bilan mol-dunyo topsa, Allohga hamd aytsinki, dinida ham, dunyosida ham yaxshi foyda ko‘ribdi. Agar mol-dunyo topmasa ham, hamd aytsinki, taqvosi sababli, dinini asrabdi.
Umar roziyallohu anhuning bir so‘zlari ham juda mashhurdir:
قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: لاَ يَتَّجِرُ فِي سُوقِنَا إِلاَّ مَنْ فَقِهَ ، وَإِلاَّ أَكَل الرِّبَا
أخرجه الترمذي بسند حسن
Ya’ni, “Bozorimizda faqat (tijorat ilmini) yaxshi bilgan kishigina tijorat qilsin, aks holda, sudxo‘rlik qilib qo‘yadi”.
Ali roziyallohu anhudan ham ushbu ma’noda quyidagi so‘z naql qilingan:
قَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: مَنِ اتَّجَرَ قَبْل أَنْ يَتَفَقَّهَ ارْتَطَمَ فِي الرِّبَا ثُمَّ ارْتَطَمَ ثُمَّ ارْتَطَمَ
في كتاب نهج البلاغة
Ali roziyallohu anhu aytgan: “Kim (tijorat ilmini) yaxshi o‘rganmay turib, tijorat qilsa, u sudxo‘rlikka aralashib qoladi, so‘ngra, yana aralashib qoladi, so‘ngra, yana aralashib qoladi”.
Muhtaram jamoat! Savdoning ilmidan bexabar kishilar o‘zlari bilmagan holda, riboga aralashib qolishi hech gap emas. Natijada mol-dunyosiga talofat yetishi, kasbidan esa baraka ko‘tarilishi kabi noxushliklarga duch keladi.
Alloh taolo oyati karimada tijoratni halol, sudxo‘rlikni esa harom ekanining xabarini bergan:
(...وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا...*( سورة البقرة/275
Ya’ni, “Holbuki, Alloh tijoratni halol, sudxo‘rlikni (esa) harom qilgan” (Baqara surasi, 275-oyat)
Muhtaram jamoat! Alloh taolo boshqa bir oyatda savdogarlarni o‘lchab berish yoki tarozida tortib berishda xaridor haqidan urib qolmaslikka chaqirib, tojirlarning bu qilmishlari do‘zaxda azoblanishlariga sabab bo‘lishidan ogohlantiradi:
وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ * الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ * أَلَا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ * لِيَوْمٍ عَظِيمٍ **يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ
سورة المطففين:6
Ya’ni, “(Savdo-sotiqda o‘lchov va tarozidan) urib qoluvchi kimsalar holiga voy! Ular odamlardan (biror narsani) o‘lchab olgan vaqtlarida to‘la qilib oladigan, ularga o‘lchab yoki tortib bergan vaqtlarida esa urib qoladigan kimsalardir. Ular (o‘lgandan keyin) qayta tiriluvchi ekanlarini o‘ylamaydilarmi Ulug‘ kunda (qiyomatda) – odamlar (butun) olamlar Parvardigori huzurida (hisob-kitob berish uchun) tik turadigan kunda?!” (Mutoffifin surasi, 1-6 oyatlari).
Mazkur oyatlarda kishilar haqidan urib qoluvchi firibgarlar haqida so‘z yuritilgan. Ular tarozimi, litrmi yoki boshqacha o‘lchovmi, o‘zlari olayotganlarida to‘liq va ortiqcha oladilar, ammo xaridorlarga o‘lchab berayotganda esa, kam beradilar. Ularning bu qilmishlari Allohdan, Qiyomat kunidan qo‘rqmaslik alomatidir. Lekin, ushbu oyatda ular oxiratda bu qilmishlari uchun hisob-kitobga tortilishi aniq ekani haqida ogohlantirilmoqda.
Ushbu oyatdagi “Vayl” so‘zining ikki xil ma’nosi bor bo‘lib: biri – “holiga voy, halokat” ma’nosi bo‘lsa, ikkinchisi esa – do‘zax vodiylaridan birining nomidir.
Imom Roziy rahmatullohi alayh shunday degan: Alloh taolo ushbu oyatlarda o‘lchovdan urib qoladiganlarga bir necha tahdidlarni jamlagan:
- Ularga vayl bo‘lsin, deyildi. (Ya’ni, ularning holiga voy bo‘lsin, ularga do‘zaxning Vayl vodiysi bo‘lsin!)
- 2. Qayta tirilishni o‘ylamaydilarmi?, deb, savol tariqasida qayta tirilganda so‘roq-savolga tutilishini eslatib qo‘yildi.
- Ulug‘ kunda, deb Qiyomat kuni bilan ogohlantirildi. Alloh taoloning O‘zi u kunni ulug‘ kuni deyishi bu katta ogohlantirishdir.
- Tik turadigan kunda, deb, “hali tik turib javob berasan”, deyildi.
- Olamlarning Robbisi huzurida javob berasan deyildi. Ha, oddiy odamlarga emas, Olamlar Rabbisiga javob berasan, deyildi.
Bundan ortiq tahdid bormi???
Shuningdek, Qur’oni karimda ikki suragina “vayl” bilan qo‘rqitib boshlangan:
( وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ (سورة المطففين:1
“(Savdo-sotiqda o‘lchov va tarozidan) urib qoluvchi kimsalar holiga voy!”. Mutoffifin surasi, 1-oyat
( وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ (سورة الهمزة:1
Ya’ni, “(Kishilar ortidan) g‘iybat qiluvchi, (oldida) masxara qiluvchi har bir kimsaning holiga voy!”. (Humaza surasi,1-oyat)
Bularning biri – insonlarning mol-mulki muhofazasi haqida bo‘lsa, ikkinchisi – insonlarning obro‘si muhofazasi haqidadir.
Demak, insonlarning mol-mulklari va obro‘lari borasida juda ham ehtiyot bo‘lishimiz lozim ekan. Chunki insonlarning moli yoki obro‘sini nohaq poymol qilgan kishiga “vayl” va’da qilinmoqdi. Alloh O‘zi asrasin!
Hadisi sharifda shunday deyilgan:
عن رفاعة بن رافع رضي الله عنه قال: خرجتُ مع رسولِ الله صلى الله عليه وسلم إلى المصلى، فرأى الناس يَتبايَعُونَ، فقال: «يا مَعْشرَ التُّجَّار»، فاستجابوا، ورفَعُوا أعناقَهم و أبصارهم إليه، فقال: «إنَّ التُّجَّارَ يُبْعَثُونَ يوم القيامة فُجَّارًا إلا مَنِ اتَّقَى اللهَ، وبَرَّ وصَدَقَ
أخرجه الترمذي
Ya’ni, Rifo’a ibn Rofi’ roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan namozgohga chiqdim. Shunda u zot savdo qilayotgan odamlarni ko‘rib: “Ey tojirlar jamoasi!” dedilar. Ular boshlarini ko‘tarib, chaqiriqqa javoban u zotga qarashdi. Shunda u zot: “Tojirlar qiyomat kuni fojirlardan bo‘lib qayta tiriltirilurlar. Allohga taqvo qilgan, yaxshilik va rostgo‘ylik qilganlar (tojirlar)gina bundan mustasnodir”, dedilar”. (Termiziy rivoyat qilgan)
Yana bir hadisda savdogarlar molini o‘tkazish uchun ko‘p qasam ichaverishdan qaytarib shunday deyilgan:
عن أبي قتادة قال : قال رسول الله صلى الله عليه وسلم " إيَّاكُمْ وكَثْرَةَ الحَلِفِ في البَيْعِ فإنَّهُ يُنْفِقُ ثُمَّ يَمْحَقُ. (رواه مسلم
Ya’ni, Abu Qatoda roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Savdoda ko‘p qasam ichishdan saqlaning, chukni u savdoni yurishtiradi, so‘ngra, barakani ketkazadi” – dedilar”. Imom Muslim rivoyat qilgan.
Savdosi yurishi uchun sotuvchining qasam ichishi garchi savdosiga rivoj bersa-da, lekin barakaning ko‘tarilib ketishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun bo‘lar-bo‘lmas ishlarga qasam ichaverish mumkin emasdir. Ayniqsa, molini o‘tkazish va dunyo topish maqsadida yolg‘on qasam ichish sababli, oxiratini kuydirib yuboradi. Aslida, baraka rostgo‘ylikda emasmi?!.
Agar savdo molining aybi bo‘lsa, sotuvchi uni aytib sotishi lozimdir. Xaridorni aldab sotishi harom hisoblandi:
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ. أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى صُبْرَةِ طَعَامٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِيهَا فَنَالَتْ أَصَابِعُهُ بَلَلاً فَقَالَ «مَا هَذَا يَا صَاحِبَ الطَّعَامِ». قَالَ أَصَابَتْهُ السَّمَاءُ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ «أَفَلاَ جَعَلْتَهُ فَوْقَ الطَّعَامِ كَىْ يَرَاهُ النَّاسُ مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنِّى» (رواه مُسْلم
Ya’ni, Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bir uyum bug‘doyning oldidan o‘tayotib, uning ichiga qo‘llarini tiqqan edilar, u zotning barmoqlari ho‘l bug‘doyga tegdi: Shunda u zot: “Ey, bug‘doy egasi bu nima?” – dedilar. U (sotuvchi): “Ey, Allohning rasuli, bunga yomg‘ir tekkan edi” – dedi. U zot: “Buni odamlar ko‘rib-bilishi uchun bug‘doyning ustiga qo‘ymaysanmi?!, kim aldasa, mendan emas!” - dedilar. Imom Muslim rivoyat qilgan.
Shunga ko‘ra, sotuvchi xaridorga savdo molidagi ayblarni aytib sotishi vojibdir. Aytmasligi esa xiyonatdir.
Muhtaram jamoat! Savdo-sotiq va tijorat jamiyat a’zolarining dunyo hayotida bir-birlari bilan o‘zaro muomala va munosabat qilishlarida asosiy omillardan biri hisoblanadi. Agar u tartibga solinib, to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmasa, jamiyatning ijtimoiy hayoti izdan chiqib ketadi.
Qur’oni karim oyatlari va hadisi shariflarda birovning molini nohaq yo‘l bilan yeyishdan qaytarilgan. O‘zganing molini nohaq yeyishga ribo, qimor, poraxo‘rlik, aldamchilik, narxni sun’iy ravishda ko‘tarish, o‘g‘rilik, qimorbozlik, tovlamachilik va boshqalar kiradi. Agar bu narsalarda adolat buzilib, insofsizlik vujudga kelsa, har xil kelishmovchilik va ixtiloflar yuzaga chiqadi.
Chunki tojirlar tijoratlari orqali o‘zlari foyda ko‘rishlaridan tashqari, ko‘pchilikning og‘irini yengil qilib, jamiyatga ham katta foyda keltiradi.
Muhtaram jamoat! Tijorat bilan shug‘ullanuvchi kishilar go‘zal axloqli bo‘lsalar, Alloh taoloning mag‘firatiga sazovor bo‘lishadi:
(عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: «غَفَرَ اللَّهُ لِرَجُلٍ كَانَ قَبْلَكُمْ كَانَ سَهْلاً إِذَا بَاعَ سَهْلاً إِذَا اشْتَرَى سَهْلاً إِذَا قَضَى سَهْلاً إِذَا اقْتَضَى». (رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ
Ya’ni, Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Sizlardan avval o‘tgan bir kishini Alloh taolo mag‘firat qildi. U biron narsa sotganda muloyim edi, sotib olayotganda ham muloyim edi, qarzini to‘lashda ham muloyim edi, qarzini undirishda ham muloyim edi”, dedilar”. (Bayhaqiy rivoyat qilgan).
Aziz birodarlar! Allohga shukrki yurtimizda tijoratchilar uchun keng imkoniyatlar yaratib qo‘yilgan, Ayniqsa, so‘nggi oylarda tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlovchi qator Qonuniy hujjatlar qabul qilindi. Shunday ekan, tijoratchilarimiz faoliyat asosidagi qonun-qoidalarni puxta bilishlari va ularga qat’iy itoat qilishlari, davlat va jamiyatga zarar yetkazuvchi qonunbuzarliklarga yo‘l qo‘ymasliklari lozim.
Qadrli namozxonlar! Shuni ham unutmasligimiz lozimki, tijoratimiz oxirat ishlaridan bizni mashg‘ul qilib qo‘ymasin. Dunyo tijoratimiz oxirat tijoratimizdan ustun bo‘lib ketmasin! Faqatgina moddiy manfaatni nazarda tutib, ma’naviy va ruhiy manfaatdan ko‘z yumib, g‘aflatda qolish – zulmdir. Chunki inson modda va ruhdan tashkil topgan. Bularning ikkisi ham yetarlicha ozuqa bilan ta’minlanmas ekan, inson hech qachon kamol topa olmaydi.
Muhtaram jamoat! Kunni tunga, tunni esa kunga ulab, Vatan ravnaqi, xalq farovonligi yo‘lida o‘zining mehnati, bilimi va tajribasi bilan turli sohalarda tadbirkorlik ishlarini olib borayotgan imonli, insofli, muruvvatli mulkdorlar, tijoratchilar, ziroatchilarning olib borayotgan xayrli ishlariga Alloh taolo O‘zi baraka bersin!
Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining o‘ttiz besh yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi
(2026 yil 28 avgust, Toshkent sh.)
Assalomu alaykum, qadrli vatandoshlar!
Hurmatli mehmonlar!
Bugun muqaddas Vatanimiz mustaqilligining qutlug‘ o‘ttiz besh yillik bayramini katta iftixor va tantana bilan nishonlayapmiz.
Aziz xalqimiz, jumladan, muhtaram nuroniylarimiz, shijoatli yoshlarimiz, mo‘tabar ayollarimizni, yurtimizdagi barcha millat va elat vakillarini, xorijdagi vatandoshlarimizni ushbu ayyom bilan chin yurakdan samimiy tabriklayman.
Eng ulug‘ bayramimiz Yangi Toshkentda o‘tkazilayotgani tantana shukuhini yanada oshirmoqda.
Kelgusida ilm-fan, ta’lim va madaniyat markazi bo‘ladigan ushbu hududda kuni kecha Yangi O‘zbekiston universiteti, Nizomiy Ganjaviy nomidagi O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti, O‘zbekiston milliy kutubxonasining muhtasham binolarini ishga tushirdik.
Bugun sizlarning ishtirokingizda ochiladigan favvora dunyodagi eng baland musiqali favvora sifatida Ginnesning rekordlar kitobidan joy olgani ham bayram kayfiyatiga yanada baland ruh bag‘ishlaydi.
Bir necha yuz yillik orzular ro‘yobga chiqayotgan bu betakror makonda butun xalqimiz bilan hali yana ko‘plab quvonchli va tarixiy voqealarga guvoh bo‘lamiz.
Aminmanki, Yangi Toshkent poytaxtimizning ko‘rkiga ko‘rk qo‘shib, biz barpo etayotgan Yangi O‘zbekistonning kuch-qudratini namoyon etadigan chinakam taraqqiyot markaziga aylanadi!
Qadrli do‘stlar!
Biz 1991 yilda xalqimizning xohish-irodasi va qat’iyati bilan o‘z davlat mustaqilligimizni qo‘lga kiritdik. Aslida buyuk istiqlolimiz ildizlari uch ming yildan ziyod bo‘lgan davlatchilik an’analarimiz va qadimiy sivilizatsiyamiz tarixiga borib taqaladi.
Birinchi va Ikkinchi Renessans davrida Muhammad Xorazmiy, Ahmad Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Mir Alisher Navoiy kabi buyuk allomalarimiz bashariyat tafakkuri xazinasini boyitgan.
Sohibqiron Amir Temur bobomiz barpo etgan davlat esa adolat va bunyodkorlik timsoli sifatida tarix zarvaraqlaridan munosib o‘rin olgan.
Vatan ozodligi va milliy istiqlol yo‘lida jonini fido qilgan Behbudiy, Munavvarqori, Fitrat, Qodiriy, Cho‘lpon kabi jadid bobolarimizning hurriyat haqidagi orzu-niyatlari bugun Yangi O‘zbekistonda to‘liq ro‘yobga chiqmoqda.
Mustaqillik, eng avvalo, bizga shonu sharafimizni, muqaddas dinimizni, ona tilimizni, unutilayotgan milliy qadriyatlarimizni qaytarib berdi.
Istiqlol tufayli biz o‘zligimizni angladik, nomi hamisha e’zozda bo‘lgan ota-bobolarimizning munosib vorislari ekanimizni butun dunyoga namoyon etdik.
Ushbu hayajonli daqiqalarda bugungi erkin hayot uchun jonini fido qilgan ulug‘ ajdodlarimiz, jadidlar xotirasiga ta’zim bajo keltiramiz.
Mana shu tarixiy sanada o‘tgan 35 yil davomida mustaqilligimizni mustahkamlashga munosib hissa qo‘shgan barcha marhum yurtdoshlarimizning fidokorona mehnati va jasoratini yana bir bor e’tirof etishni joiz, deb bilamiz.
Birinchi Prezidentimiz, atoqli davlat va siyosat arbobi Islom Abdug‘aniyevich Karimovning yorqin xotirasini ehtirom bilan yod etamiz.
Hurmatli bayram ishtirokchilari!
Mustaqillikning buyuk ahamiyati, avvalo, inson qadri va erkin hayotida namoyon bo‘ladi. Shu bois, biz islohotlarni boshlagan birinchi kunlardanoq xalqning qalbiga quloq soldik, aholining dardiga darmon bo‘lishni maqsad qildik. “Inson qadri uchun!” degan g‘oyani davlat siyosatining markaziga olib chiqdik. Birinchi galda “paxta qulligi”, “majburiy mehnat va bolalar mehnati”, “konvertatsiya cheklovi”, “propiska” kabi odamlarni yillar davomida qiynab kelgan muammolarga barham berdik.
Eng asosiysi, fuqarolarimiz yuragidagi qo‘rquv va hadik o‘rnini ishonch va xotirjamlik egalladi. Har bir inson erkin va farovon yashaydigan jamiyat barpo etish uchun keyingi o‘n yilda tinimsiz izlandik, qattiq mehnat qildik.
Katta siyosiy iroda ko‘rsatib, O‘zbekistonni dunyoga keng ochdik. Xususan, chegara muammolari hal qilindi, qo‘shnilarimiz bilan do‘stlik va hamkorlik mustahkamlandi. Valyuta, soliq, bojxona va investitsiya siyosatida tub o‘zgarishlar amalga oshirildi. Natijada “Iqtisodiy erkinlik indeksi”dagi o‘rnimizni 80 pog‘ona yaxshilab, “iqtisodiyoti mo‘tadil erkin” davlatlar qatoridan joy oldik.
Ilgari iqtisodiyotimizga yiliga 2-3 milliard dollar xorijiy investitsiya olib kelingan bo‘lsa, hozirgi paytda 40-50 milliard dollar chet el sarmoyasi jalb qilinmoqda. Yurtimizga investitsiyalar bilan birga ilg‘or texnologiyalar, zamonaviy bilim va yangi iqtisodiy imkoniyatlar kirib kelmoqda.
Biz uch yil oldin 2030 yilda yalpi ichki mahsulot hajmini 160 milliard dollarga yetkazishni reja qilgan edik. Global logistikadagi uzilishlar, dunyodagi notinch vaziyatga qaramasdan, bu vazifani shu yilning o‘zida ortig‘i bilan amalga oshiramiz va daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan davlatlar qatoriga kiramiz.
E’tiborli jihati – biz bunday yuksak natijalarga xalqimizning fidokorona mehnati, intellektual salohiyati hamda millat va davlat birdamligi tufayli erishyapmiz. Ijobiy o‘zgarishlarni har bir inson, har bir oila o‘z hayotida chuqur his etyapti, desam, fikrimga qo‘shilasiz, albatta.
Yangi davrda zamonaviy uy-joyga ega bo‘lgan 650 mingdan ziyod oilaning quvonchini so‘z bilan ta’riflab bo‘ladimi?
Minglab mahallalarimizga Yangi O‘zbekiston qiyofasi kirib bormoqda.
Kambag‘allik masalasini ochiq tan olib, uni keskin qisqartirish bo‘yicha Yangi O‘zbekiston tajribasini yaratdik. Ehtiyojmand oilalarning daromadi, kasbi, salomatligi, farzandlarining ta’lim olishi va yashash sharoitini yaxshilash bo‘yicha “mahallabay” ishlash tizimini yo‘lga qo‘ydik.
Izchil sa’y-harakatlarimiz tufayli bugungi kunda kambag‘allik darajasini 2017 yildagi 35 foizdan 4 foizga tushirishga erishdik. Ushbu raqamlar zamirida ro‘zg‘origa baraka kirib, turmush sifati yaxshilangan 10 million insonning quvonchi va shukronalik tuyg‘ulari mujassam.
Muhtaram yurtdoshlar!
Dunyo hamjamiyatida munosib o‘rin egallashimiz uchun bizga bilimli, kelajak kasblarini puxta egallagan, mustaqil fikriga ega bo‘lgan yangi avlod mutaxassislari kerak. Shu bois, ta’limga sifat va mazmun olib kiryapmiz. Muallimning obro‘-e’tiborini tiklab, daromadini oshirib boryapmiz.
O‘tgan o‘n yilda, aholimiz 8 millionga ko‘paygan sharoitda ham bog‘cha qamrovini 78 foizga yetkazdik. Maktablarda 1,5 million qo‘shimcha o‘quvchi o‘rni yaratildi. Prezident, ijod va ixtisoslashgan maktablar tashkil etilgani farzandlarimizga yetakchi xorijiy ta’lim maskanlaridan kam bo‘lmagan darajada chuqur bilim egallash uchun keng imkoniyatlar eshigini ochdi.
Yoshlarga xorijiy tillar va kasb-hunar o‘rganishlari uchun munosib sharoitlar yaratdik.
Oliygohlarda o‘qish uchun qulay sharoitlarni kengaytirganimiz hisobiga hozirgi kunda talabalar soni 1 million 600 ming nafarga yetdi. Quvonarlisi, yoshlarda bilim olishga ishtiyoq kuchaydi. Ota-onalar uchun farzandini oliy ma’lumotli qilish faqat orzu emas, erishsa bo‘ladigan maqsadga aylandi.
Ayniqsa, talabalarning yarmidan ko‘pini xotin-qizlar tashkil etayotgani – Uchinchi Renessansning o‘ziga xos qiyofasi, desak, to‘g‘ri bo‘ladi. Chunki, bilimli qizlar – bilimli oila, bilimli avlod va ma’rifatli jamiyat deganidir.
Biz ta’lim bilan bir qatorda ilm-fan, zamonaviy texnologiya va innovatsiyalarni ham taraqqiyotimizning hal qiluvchi omili, deb bilamiz.
Shu bilan birga, IT, sun’iy intellekt, kreativ iqtisodiyot kabi yo‘nalishlar rivojiga yangi ruh berib, juda katta harakatni boshlab yubordik. Bu orqali 10 million yoshlarimizni raqamli industriya va kelajak kasblariga olib kiramiz.
Istiqlol bayramimiz arafasida xitoylik hamkorlarimiz bilan “Samarqand – 2028” sun’iy yo‘ldoshini fazoga uchirganimiz bizga alohida g‘urur bag‘ishlaydi.
Mening niyatim: O‘zbekiston texnologiya sohalarida jahonga ilg‘or tashabbuslarni taklif qiladigan markazga aylanishi zarur.
O‘zbek tili – raqamli dunyoda ilm va texnologiya yaratiladigan til bo‘lishi lozim.
Aziz vatandoshlar!
Inson qadri haqida so‘z yuritganda, aholimizning sog‘lig‘i masalasiga alohida e’tibor qaratishimiz tabiiy. So‘nggi yillarda ushbu sohaga ajratilayotgan mablag‘ni 8 karradan ziyod oshirdik. Eng muhimi, sifatli tibbiy xizmat olish imkoniyati nafaqat markazda, balki hududlarda ham yaratildi.
O‘tgan davrda yurtimizda 652 ta yangi tibbiyot muassasasi barpo etilgani, xususiy sektorga keng imkoniyat berilgani tufayli tibbiy xizmatlar hajmi 3 karra oshdi. Yuqori malakali shifokorlar tayyorlashni yo‘lga qo‘yib, ularga sharoit yaratganimiz
o‘z natijasini beryapti. Ilgari xorijda amalga oshirilgan 100 dan ziyod murakkab diagnostika va davolash usullari bugun yurtimizda ham mukammal bajarilmoqda.
Umuman, aholining o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 1991 yildagi 66,4 yoshdan 2025 yilda 75,4 yoshga yetgani, go‘daklar va onalar o‘limi ko‘rsatkichi 4 barobar kamaygani sohadagi islohotlarimizning eng muhim natijasidir.
Qadrli do‘stlar!
Jonajon Vatanimiz azaldan ulug‘ mutafakkirlar, aziz avliyolar, buyuk allomalar yurti bo‘lib kelgan. Biz mana shunday bebaho merosga munosib ravishda Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Burhoniddin Marg‘inoniy yodgorlik majmualari kabi betakror ilmiy-ma’rifiy dargohlarni barpo etdik.
Bu muhtasham va tabarruk maskanlar bugun nafaqat yurtimiz va islom olami, balki butun jahon ahlining haqli e’tirofiga sazovor bo‘lmoqda. Biz bunday bunyodkorlik ishlarini jadal davom ettiramiz.
Hurmatli bayram ishtirokchilari!
Bizning eng katta boyligimiz – ertangi kunimizning hal qiluvchi kuchi bo‘lgan Yangi O‘zbekiston yoshlaridir. Intiluvchan va tirishqoq o‘g‘il-qizlarimizni qo‘llab-quvvatlash, ularga keng imkoniyatlar ochish uchun har yili 20-25 trillion so‘m ajratilmoqda.
Bugungi kunda O‘zbekistondagi biznes vakillarining 35 foizini yosh tadbirkorlar tashkil etyapti.
Tokio va Parij Olimpiya hamda Paralimpiya o‘yinlarida, dunyo maydonlarida yosh sportchilarimiz erishgan tarixiy yutuqlar xalqimizga cheksiz iftixor bag‘ishladi.
Futbolchilarimiz ilk bor jahon chempionatida ishtirok etib, o‘zbek sporti tarixida yangi sahifa ochdi. Ular boshlagan yo‘l albatta davomli va zafarli bo‘ladi, deb ishonamiz.
Yaqin kunlarda Samarqandda katta sport anjumani – Jahon shaxmat olimpiadasi boshlanadi. Noyabr oyida esa mashhur grossmeysterimiz Javohir Sindorov jahon shaxmat toji uchun kurashga kirishadi.
Ushbu musobaqalarda shaxmatchi o‘g‘il-qizlarimga ulkan zafarlar tilayman!
Xalqaro fan olimpiadalarida, tanlov va festivallarda yuqori o‘rinlarni egallayotgan yoshlarimizni – Yangi O‘zbekiston yulduzlari, kelajak bunyodkorlari, deb bilaman!
Oldinga qarab intilishdan va doimiy izlanishdan hech qachon to‘xtamang, aziz farzandlarim!
Muhtaram yurtdoshlar!
Bugun biz tarixning yanada mas’uliyatli va hal qiluvchi pallasida turibmiz. Mamlakatimiz taraqqiyotning mutlaqo yangi davriga qadam qo‘ymoqda. Kelgusi o‘n yillik – biz uchun milliy yuksalish davri bo‘ladi.
Buni faqat va faqat xalqimizning aql-zakovati, mehnati va birdamligi orqali o‘zimiz bunyod etamiz. Shu maqsadda kelgusi yillarda yurtimizda inson qadrini yanada yuksaltiradigan 7 ta milliy dasturni amalga oshiramiz.
Birinchi milliy dastur bilim va malakani kelgusi taraqqiyotimizning asosiy kapitaliga aylantirishdan iborat bo‘ladi.
Bolalarning 6 yoshli tayyorlov guruhlariga qamrovini qisqa muddatda 100 foizga olib chiqamiz. Xususiy bog‘cha tashkil qilish bo‘yicha mavjud imtiyozlar saqlab qolinadi.
Barcha maktablar xalqaro baholash dasturlari bilan to‘liq qamrab olinadi.
Yurtimizdagi texnikumlarda xalqaro ta’lim standartlarini joriy etamiz. Ularda yoshlarimizni yuqori daromadli kasblarga o‘qitishni yo‘lga qo‘yib, qamrovni 1 millionga yetkazamiz. Bir so‘z bilan aytganda, Yangi O‘zbekistonda kasb egallamagan birorta yigit-qiz qolmaydi.
Biz kelgusi yillarda kamida 10 ta universitetimizni TOP mingtalikka kiritishni katta marra sifatida belgilaymiz.
Ikkinchi milliy dastur xalqimizning sog‘lom bo‘lishi va uzoq umr ko‘rishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Shu maqsadda aholi salomatligi bilan bog‘liq davlat xarajatlarini kelgusi besh yilda yalpi ichki mahsulotga nisbatan 5 foizga yetkazamiz.
Biz tibbiyotda profilaktikani kuchaytirish orqali salomatlikni asrash modeliga o‘tamiz. Davlat tibbiy sug‘urtasi mamlakatning barcha xonadonlariga kirib boradi.
Ixtisoslashgan tibbiyotda raqobat muhitini kuchaytirish maqsadida dunyoning eng nufuzli kamida 5 ta klinikasini olib kelamiz.
Yurtimizni zamonaviy tibbiyot, farmatsevtika, biotexnologiyalar va tibbiy ta’lim taraqqiy etgan maskanga aylantiramiz.
Hurmatli tadbir ishtirokchilari!
Uchinchi milliy dastur – iqtisodiyotimizni yuqori texnologiya va mehnat unumdorligi modeliga o‘tkazish.
Buning uchun kelgusi o‘n yilda 450 milliard dollar xorijiy investitsiya jalb qilamiz. Iqtisodiyotda yuqori o‘sish sur’atini saqlagan holda, 2030 yilgacha yalpi ichki mahsulot hajmi 300 milliard dollarga yetkaziladi, sanoatda 2 millionta yuqori daromadli ish o‘rni yaratiladi.
Yoshlarimizning salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarishda startap, venchur va sun’iy intellektni rivojlantirish ustuvor yo‘nalishga aylanadi.
Shuningdek, kichik biznes – o‘rta biznesga, o‘rta korxonalar esa yirik kompaniya va korporatsiyalarga aylanishi uchun yaxlit ekotizimni yo‘lga qo‘yamiz. Bularning hisobiga kelgusi o‘n yilda jon boshiga yalpi ichki mahsulot hajmi 10 ming dollarlik marradan oshadi.
Aziz do‘stlar!
Global iqlim o‘zgarishi sharoitida suv va ekologiya masalalari yanada dolzarb bo‘lib bormoqda.
Shu bois, to‘rtinchi milliy dastur suv va tabiatga munosabatni tubdan o‘zgartirishga qaratiladi.
Kelgusi besh yilda ekin maydonlarida suv tejaydigan texnologiyalar qamrovini 100 foizga olib chiqamiz. Bu – umummilliy marraga aylanadi.
Tabiatga munosabat – xalqning madaniyati, davlatning mas’uliyati va taraqqiyotning sifat ko‘rsatkichidir. Shuning uchun mamlakatimizda “Yashil makon” umummilliy harakatini yangi sifat bosqichiga olib chiqamiz. Maktab, bog‘cha, shifoxona va ko‘p qavatli uylar atrofidagi yashil hududlar jamiyatning daxlsiz boyligi sifatida muhofaza qilinadi. Yaqin yillarda tuman va shahar markazlarida yashillik ko‘lamini 30 foizga yetkazamiz.
Qadrli yurtdoshlar!
Adolat qaror topgan joyda iqtisodiy o‘sish ham, ijtimoiy ishonch ham yuksaladi.
Bu borada beshinchi milliy dastur – sud mustaqilligini kuchaytirish va qonun ustuvorligini ta’minlashni umumiy qadriyatga aylantirishdan iborat.
Buning uchun huquqiy tarbiyani maktabdan boshlab aniq tizim asosida yo‘lga qo‘yamiz. Fuqarolar va tadbirkorlarning qonuniy kafolatlarini kuchaytirish bo‘yicha islohotlarimizni qat’iy davom ettiramiz. Kiberjinoyatchilik, giyohvandlik va odam savdosining oldini olish bo‘yicha choralarni yanada kuchaytiramiz.
“Yashirin iqtisodiyot”, uyushgan jinoyatchilik, ayollar va bolalar huquqini kamsitishga qarshi kurashni yangi bosqichga ko‘taramiz.
Aziz vatandoshlar!
Odamlarimizning kayfiyati, oilalarning farovonligi, yoshlarning orzu-istagi, tadbirkorlarning tashabbuskorligi, eng avvalo, mahallada namoyon bo‘ladi.
Shuning uchun oltinchi milliy dastur mahallani jamiyat taraqqiyotining asosiy buyurtmachisiga aylantirishga yo‘naltiriladi.
Endi davlat dasturlarini ishlab chiqish bo‘yicha yondashuv butkul o‘zgaradi. Tuman budjeti, investitsiya dasturi hamda infratuzilma loyihalari mahalla buyurtmasi asosida ishlab chiqiladi. Bunda fuqarolarning talab va ehtiyoji, mahallaning farovonligi – eng asosiy mezon sifatida belgilanadi.
Hurmatli bayram ishtirokchilari!
Yettinchi milliy dastur – O‘zbekistonning tinchlik va do‘stlik diyori, bag‘rikeng o‘lka sifatidagi nufuzini har tomonlama yuksaltirishdan iborat.
Yurtimizda 130 dan ortiq millat va elat vakillari, 16 ta diniy konfessiya a’zolari bir oila farzandlaridek ahil va inoq yashamoqda.
Bugungi notinch zamonda millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik xalqimizning oltin fondi, bebaho boyligidir.
Bizning ochiq, pragmatik va tinchlikparvar siyosatimiz uzoq muddatli taraqqiyotimizni ta’minlashga qaratilgan.
Markaziy Osiyoda ahil qo‘shnichilik, strategik sheriklik va do‘stlik aloqalarini kengaytirishda tarixiy yutuqlarga erishildi.
Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi, Yevropa Ittifoqi, Amerika, Osiyo-Tinch okeani mintaqasi va arab-musulmon dunyosi davlatlari bilan munosabatlarimiz yanada mustahkamlandi. Sharqiy Yevropa, Afrika va Lotin Amerikasida yangi hamkorlik yo‘nalishlari ochildi.
Mamlakatimiz bilan diplomatik munosabat o‘rnatgan davlatlar soni qariyb 170 taga yetdi.
O‘zbekistonni xalqaro diplomatiyaning muhim markaziga aylantirish uchun ko‘pqirrali, vazmin va muvozanatli tashqi siyosatni davom ettiramiz. Iqtisodiy diplomatiya tashqi siyosatimizning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi.
Mamlakatimiz 2027-2029 yillarda Qo‘shilmaslik harakatiga ilk marotaba raislik qiladi. Dunyodagi 120 dan ortiq davlatni birlashtirgan ushbu global tuzilma samaradorligini oshirishga qaratilgan tashabbuslarni faol ilgari suramiz.
Yon qo‘shnimiz bo‘lgan Afg‘oniston bo‘yicha konstruktiv siyosatimizni qat’iy davom ettiramiz.
Fursatdan foydalanib, bugungi tantanamizda ishtirok etayotgan diplomatik korpus vakillariga, xorijiy ommaviy axborot vositalari xodimlariga, AQSH, Turkiya va Singapurdan kelgan yuqori martabali mehmonlarimizga samarali hamkorlik uchun alohida minnatdorlik bildiraman.
Aziz va muhtaram vatandoshlarim!
Bir fikrni ishonch bilan aytmoqchiman.
Biz bugun kechagidan kuchlimiz. Nasib etsa, ertaga bundan ham kuchli bo‘lamiz.
O‘ttiz besh yillik mustaqil taraqqiyot yo‘limiz bizga bir haqiqatni o‘rgatdi: xalq va davlat yagona maqsad yo‘lida birlashib, astoydil harakat qilsa, zabt etib bo‘lmaydigan marraning o‘zi yo‘q.
Bunday buyuk qudratga ega xalq va davlatni yenga oladigan kuchning o‘zi yo‘q.
Biz yagona Vatan, yagona xalq bo‘lib, yangi hayot va buyuk kelajagimizni birgalikda barpo etamiz!
Ishonchim komil, matonatli, mard va olijanob xalqimiz o‘z oldiga qo‘ygan ulug‘ maqsadlarga albatta yetadi.
Vatanimizning oltin davrini, yangi buyuk tarixini albatta barchamiz birgalikda yaratamiz!
Bizga mustaqillik ne’matini bergan Parvardigorimizga cheksiz shukronalar bo‘lsin!
Istiqlolimiz ijodkori va haqiqiy bunyodkori bo‘lgan xalqimizga shon-sharaflar bo‘lsin!
Sizlarni, sizlar orqali butun xalqimizni bugungi ulug‘ bayram – O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining o‘ttiz besh yilligi bilan yana bir bor tabriklayman.
Yurtimiz tinch, xonadonlarimiz obod va farovon bo‘lsin!
Yashasin O‘zbekiston Respublikasi!
Yashasin O‘zbekiston xalqi!
