Afv fazilati
“Afv” kalimasining lug‘aviy ma’nosi- “kechirmoq”, “tuzatmoq”, “o‘chirmoq”, “davolamoq”, “ozod qilmoq”, “qutqarmoq”, “afv etmoq”- degan ma’nolarni ifodalaydi. Ulamolar nazdida esa, “ uqubat va zarar yetkazishga qodir bo‘laturib, uni tark qilish”, avf deyiladi.
Arab tilida “safah” kalimasi “afv” so‘zning ma’nodoshi bo‘lib, uni ma’nolari- “gunohidan o‘tmoq””, “uzrini qabul qilmoq” va “oliyjanoblik” kabi ma’nolarda keladi. Ikkisini ma’nolari bir-biriga sinonim bo‘lsada, “safah” kalimasi ma’no jihatidan keng qamrovli hisoblanadi.
Afv qilish o‘zaro do‘stlar orasida bo‘lsa, muhabbatni ziyoda qiladi. Arazlashganlar o‘rtasida bo‘lsa, ulfat va bir-birlarini yaqinlashtiradi. Dushman va makrli kishilarga qilinsa, yomonliklaridan omonda bo‘lib, mushkillarni oson, tugun bo‘lib turgan ishlarni yechilishiga sabab bo‘ladi. Bundan boshqa unda yana juda ham ko‘plab foyda va manfaatlar mujassamdir. Inshaalloh.
Afv go‘zal va maqtalgan axloqlardan bo‘lib, Alloh taolo payg‘ambari va mo‘min-musulmon bandalariga shu sifat bilan ziynatlanishlikka amr etgan. Qur’oni karimda shunday marhamat qiladi:
خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ
Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring! (A’rof surasi, 199 oyat).
Oyatdagi “afv” so‘zining tafsiri – bag‘rikenglik bilan o‘zgalarning uzrini qabul qilish, og‘irlikni o‘ziga olib, boshqalarga yengillik baxsh etish deganlar. Shu oyat nozil bo‘lgach, Muhammad sollallohu alayhi vasallam Jabroil alayhissalomdan uni sharhlab berishni so‘ragan ekanlar. Ul zot jumladan: “Alloh taolo Sizga buyurib aytmoqdaki, Sizga zulm qilgan kishini Siz afv eting, Sizga bermagan kishiga Siz bering, Sizdan uzilib ketgan kishiga Siz yaqinlashing!” – degan ekanlar (Tabariy tafsiridan).
Boshqa oyati karimada:
...وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ...
...Agar dag‘al va toshbag‘ir bo‘lganingizda, albatta, (ular) atrofingizdan tarqalib ketgan bo‘lur edilar. Bas, ularni afv eting... (Oli Imron surasi, 159 oyat).
Yana boshqa oyatda esa,
فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ
Bas, (Ey, Muhammad!) Ulardan yuz o‘giring va “Salomatlik bo‘lsin” deng! Bas, ular yaqinda (haqiqatni) bilib olajaklar. (Zuhruf surasi, 89-oyat).
Oysha onamiz to‘g‘risida bo‘hton to‘qiganlarga qo‘shilib ketganlardan biri Abu Bakr roziyallohu anhuning xolavachchasi Mustah ibn Asasa roziyallohu anhu edi. U Badr jangida qatnashgan bo‘lib, o‘zi miskinlikda yashardi. Abu Bakr roziyallohu anhu uning bu ishidan keyin zinhor moddiy yordam bermaslikka qasam ichadi. Shunda kuydagi oyat Abu Bakr roziyallohu anhu xususida nozil bo‘ladi:
وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ
Sizlardan fazilat va keng mol-mulk egalari qarindoshlarga, miskinlarga va muhojirlarga Alloh yo‘lida ehson qilmaslikka qasam ichmasin, balki ularni afv qilib, kechirsinlar! Alloh sizlarni mag‘firat qilishini istamaysizmi?! Alloh mag‘firatli va rahmlidir (Nur surasi, 22 oyat).
Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Uyayna ibn Hisr degan kishi Umar ibn Xattob roziyallohu anhu huzurlariga kirib: “Ey, Xattobning o‘g‘li! Alloh nomi ila qasam ichib aytamanki, bundan ko‘proq bermaysanmi, sen bizning o‘rtamizda adolat bilan hukm chiqarmayapsan”-dedi. Shunda, Umarning g‘azabi chiqdi, hatto endi bir kor-xol bo‘ladi, deb atrofdagilar qayg‘uga tushib qolishdi. Shu payt bir kishi: Ey, amiral mo‘minin! Alloh taolo o‘z payg‘ambariga
خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ
Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring! (A’rof surasi, 199 oyat) –deb buyurmaganmidi, bu o‘sha johil odamlardan ekan” -dedi. Umar roziyallohu anhu Qur’on oyati tilovatini eshitishi bilanoq, g‘azab otidan tushdi, hamda Allohning kitobiga muvofiq ish tutdi (Buxoriy rivoyati).
Abu Umoma Bohiliy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:”O‘ch olishga haqli bo‘laturib, kechirib yuborgan kishi uchun, Men jannatning o‘rtasidan bir qasr berilishiga kafilman”-deganlar (Abu Dovud rivoyati).
فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ...
Bas, (shunday ekan, johillarning aziyatlariga sabr qiling va ularni) chiroyli yuz o‘girish bilan tark eting! (Hijr surasi, 85-oyat).
Bu ulug‘ oliyjanoblik sifatiga ega bo‘lgan kishi bu dunyoda insonlarning mehr-muhabbatiga, olqishiga, maqtoviga sabab bo‘lsa, o‘ziga ulardan kelishi mumkin bo‘lgan yomonliklaridan salomat bo‘ladi, oxiratda jannat deya sifatlangan ulug‘ ne’matga ega bo‘lish va butun olamlar Rabbisi bo‘lgan Buyuk Allohning roziligiga erishadi.
Kuni kecha O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining yigirma to‘rt yilligi munosabati bilan amnistiya to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti vazifasini bajaruvchisining taqdimnomasiga muvofiq insonparvarlik tamoyiliga amal qilib, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Qarori e’lon qilinishi yuqorida zikr qilingan ulug‘ oliyjanoblik, insonparvarlik ishlardan biri sifatida xalqimiz juda xursandchilik va mamnuniyat ila qarshi oldi.
Alloh taolodan alohida ta’kidlab, duo qilib so‘raladigan fazilatlardan biri ham afvdir. Oysha roziyallohu anho onamiz janobimiz Muhammad mustafo sollallohu alayhi vasallamdan: Ey, Allohning Rosuli! Agar men ramazon oyining qadr kechasini topsam, Allohdan nimani so‘ray?-dedilar. On hazrat: “Allohumma innaka Afvvun Karimun tuhibbul afva fafuanniy” (ya’ni, Parvardigoro, Sen Afv (shafqatli, rahmli, kechirimli), Karim (iltifotli, oliyjanob, marhamatli) Zotsan. Kechirishni yaxshi ko‘rasan. Meni gunohlarimni kechirgin)-deb duo qilgin dedilar (Buxoriy rivoyati).
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash lozimki, muqaddas dinimiz ta’limotlari, asrlar osha sayqallangan milliy an’analarimizdan biri bo‘lgan afv fazilati aynan Yaratganning kalomi bo‘lmish Qur’oni karim va Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam hadislarida alohida qayd etilgan va ulug‘langan. Alloh taolo hayotimizga avf qilish fazilati va odobini tadbiq qilishga muvaffaq qilsin!
JALOLIDDIN Hamroqulov
TII “Tahfizul Qur’on” kafedrasi mudiri,
“Novza” jome masjidi imom xatibi
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining xalqaro nufuzi yana bir bor yuksak e’tirof etildi
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi nomiga xorijiy davlatlar rahbarlari, nufuzli xalqaro tashkilotlar, ilmiy muassasalar hamda xalqaro anjumanlar ishtirokchilari tomonidan yo‘llanayotgan minnatdorlik va hamkorlik maktublari Markazning xalqaro maydondagi yuksak nufuzi tobora mustahkamlanib borayotganidan dalolat bermoqda.
Xususan, Malayziya Qirolichasi Raja Zarit Sofiya Zoti Oliyalari O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori Firdavs Abduxoliqov nomiga yo‘llagan minnatdorlik maktubida O‘zbekistonga amalga oshirgan rasmiy tashrifi davomida ko‘rsatilgan yuksak mehmondo‘stlik va samimiy qabul uchun chuqur minnatdorlik bildirgan. Shuningdek, Qirolicha O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markaziga tashrif unda unutilmas taassurot qoldirganini ta’kidlab, Markaz ekspozitsiyalari Markaziy Osiyoning boy tarixi, madaniy merosi hamda Islom sivilizatsiyasi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk allomalarning ilmiy-ma’naviy merosini zamonaviy muzey yechimlari orqali keng va ta’sirchan tarzda namoyon etayotganini yuqori baholagan. Ayniqsa, Qur’on zalidagi ma’naviy muhit va noyob meros namunalari unda katta hurmat va hayrat tuyg‘ularini uyg‘otgani qayd etilgan.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi hamda 2026 yil 7–11 iyul kunlari Toshkent, Samarqand va Termiz shaharlarida bo‘lib o‘tgan I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi yuksak xalqaro e’tirofga sazovor bo‘lmoqda. Forum yakunlaridan so‘ng nufuzli xalqaro tashkilotlar, ilmiy muassasalar va jamoat arboblari tomonidan minnatdorlik hamda hamkorlikni rivojlantirishga oid qator maktublar kelib tushdi.
Malayziya Xalqaro Islom universiteti (International Islamic University Malaysia – IIUM) huzuridagi Office of Strategic Institution Transformation rahbari, professor Shukron bin Abd Rahmon o‘z maktubida I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumining xalqaro ahamiyatiga alohida to‘xtalgan. Uning qayd etishicha, 40 dan ortiq mamlakatdan olimlar, davlat arboblari va xalqaro tashkilotlar vakillarini birlashtirgan mazkur anjuman islom sivilizatsiyasining tinchlik, bag‘rikenglik va ma’rifat g‘oyalarini targ‘ib etish, davlatlar o‘rtasidagi ilmiy muloqot va akademik hamkorlikni mustahkamlashda muhim o‘rin tutdi. Shuningdek, forumning yuqori saviyada tashkil etilgani, ishtirokchilar uchun yaratilgan sharoitlar hamda O‘zbekistonning boy ilmiy va ma’naviy merosi xalqaro jamoatchilikka munosib tarzda namoyon etilgani e’tirof etildi.
Rossiyaning “Rossiya – Islom dunyosi” strategik qarash guruhi tomonidan yuborilgan ikki alohida maktubda ham Forum va Markaz faoliyatiga yuksak baho berildi. Xususan, mazkur maktublarda O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining ochilishi XXI asr islom olamidagi eng yirik gumanitar va madaniy-ma’rifiy loyihalardan biri sifatida baholanib, O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ushbu tashabbusni amalga oshirishdagi yetakchi o‘rni va Markazni ilm-fan, tinchlik, ma’rifat, gumanizm hamda bunyodkorlik maskani sifatida shakllantirishga qaratilgan sa’y-harakatlari alohida e’tirof etilgan.
Shu bilan birga, Markazning kelgusida dunyo olimlari, tadqiqotchilari va talabalari uchun nufuzli ilmiy-ma’rifiy markazga aylanishiga ishonch bildirilib, muzeyshunoslik, tarix, arxeologiya, ta’lim, kitobshunoslik va nashriyotchilik sohalarida qo‘shma ilmiy va madaniy loyihalarni amalga oshirishga tayyorlik bildirilgan.
Iordaniya Hoshimiylar Qirolligi Madaniyat vazirligi Bosh kotibi professor Nidal Al-Ahmad ham o‘z maktubida I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi yuksak saviyada tashkil etilganini ta’kidlab, anjuman Islom sivilizatsiyasining insoniyat taraqqiyotiga qo‘shgan ulkan hissasini xalqaro maydonda yana bir bor namoyon etganini qayd etgan. Shuningdek, turli mamlakatlardan tashrif buyurgan olimlar, davlat va din arboblarini bir maydonga jamlagan mazkur forum tinchlik, bag‘rikenglik va ma’rifat g‘oyalarini ilgari surishga xizmat qiluvchi muhim xalqaro muloqot platformasiga aylangani ta’kidlangan.
Markazning xalqaro maydondagi faoliyatiga bildirilayotgan yuksak ishonchning yana bir amaliy ifodasi sifatida ICESCO ning Boku shahridagi mintaqaviy ofisi tomonidan Markaz rahbariyatiga 2026 yil 27–28 iyul kunlari bo‘lib o‘tgan Global Foresight Focal Points Initiative xalqaro tadbirida ishtirok etish uchun rasmiy taklifnoma yuborildi. Taklifda ICESCOga a’zo davlatlarda strategik prognozlash, davlat boshqaruvida innovatsion yondashuvlarni joriy etish va kelajakni rejalashtirish sohalarida hamkorlikni kengaytirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgani qayd etilgan.
Xorijiy davlatlar rahbarlari, nufuzli olimlar va xalqaro tashkilotlar tomonidan bildirilgan mazkur e’tiroflar O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining qisqa vaqt ichida xalqaro ilmiy-ma’rifiy hamkorlikning muhim platformalaridan biriga aylanganini yana bir bor tasdiqlaydi. Bu esa Markaz tomonidan islom sivilizatsiyasining boy ilmiy va madaniy merosini o‘rganish, asrab-avaylash va jahon hamjamiyatiga keng targ‘ib etish borasida amalga oshirilayotgan ishlar xalqaro darajada yuksak baholanayotganining yorqin ifodasidir.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
