28.10.2016 y. Aqidada adashmaylik
(dinda g‘uluvga ketishning salbiy oqibatlari)
بسم الله الرحمن الرحيم
Muhtaram jamoat! “G‘uluv” arabcha so‘z bo‘lib, “chegarani buzmoq, haddan oshmoq” degan ma’nolarni bildiradi. Shariatda esa, din ishlarida e’tibor qilingan miqdordan haddan tashqari oshirib yuborishdir.
Dindagi g‘uluvga ketishning eng yomon turi – yetarli ilmi bo‘lmasa ham Qur’onni o‘zicha talqin qilishdir. Bundan tashqari, Sunnatga o‘zicha amal qilish va to‘rt mazhabdan birortasiga qat’iy ergashmaslikdir. O‘rni kelganda aytib o‘tish lozimki, dindagi g‘uluv ko‘p hollarda dinni yaxshi tushinib yetmaslikdan bo‘ladi.
Alloh taolo ogohlantirib bunday deydi:
لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ
ya’ni: “Diningizda haddan oshmangiz” va oldindan adashgan va ko‘plarni adashtirgan hamda to‘g‘ri yo‘ldan chalg‘iganlarning havoyi nafslariga ergashmangiz!” (Moida, 77).
Dinda chuqur ketmaslik va qattiqlik qilmaslik haqida Rasululloh alayhissalom shunday dedilar:
قال رسول الله r: "هَلَكَ المُتَنَطِّعُونَ، هَلَكَ المُتَنَطِّعُونَ هَلَكَ المُتَنَطِّعُونَ
ya’ni: "Alloh taolo shariatida haddan tashqari chuqur ketuvchilar halok bo‘ldilar" deb uch marta aytdilar.
Qadrli namozxonlar! Dinda g‘uluvga ketish haqida so‘z yuritilganda aqidaparast oqimlarning aqidaviy masalalarda g‘uluvga ketganlari va ularning xatolari hamda bu e’tiqodlari sof islomiy ta’limotlarga naqadar zid ekanini eslamasdan iloji yo‘q. Zero, ulardagi “takfir” (o‘zlariga ergashmagan yoki diniy ahkomlarni to‘liq bajarmaganlarni kofirga chiqarish), “jihod” va “hijrat” kabi masalalarda g‘uluvga ketib musulmonlarning pokiza nomiga dog‘ tushirmoqdalar.
Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) vidolashuv hajida bunday nasihat qilganlar:
قال رسول الله r: " إياَّكم وَالغُلوَّ في الدينِ، َ فإنها أَهْلَكَ مَنْ كان قَبلَكم الغلوُّ في الدين
ya’ni: “Dinda g‘uluvga ketishdan saqlaninglar. Chunki sizdan oldingilar dinda g‘uluvga ketishi sababli halokatga uchradi” (Imom Nasaiy rivoyati).
Muhtaram namozxonlar! Tarixdan ma’lum, g‘uluv katta fojialarga sabab bo‘lgan. Hozirda g‘uluvga ketganlar ham musulmonlarni kufrda ayblagan xavorijlar toifasiga o‘xshab ketmoqda. Musulmonlarni mazkur takfir bilan ayblash musulmon jamiyatlarida yaqinda paydo bo‘lgan holat emas. Bunday ayanchli amaliyot Hazrat Ali (r.a.) davrlarining so‘ngida yuzaga kelgan xorijiylar faoliyatida avjiga chiqqan edi. Bu toifa vakillari insonlar o‘rtasida fitna kelib chiqishiga sabab bo‘luvchi turli savollar bilan musulmonlarga murojaat etar, o‘zlari uchun maqbul javobni bermaganlarni «kofir» deya e’lon qilishardi.
Shuningdek, ular gunoh sodir etgan yoki diniy amallarni bajarishda kamchiliklarga yo‘l qo‘ygan musulmonni kufrda ayblab, uning qonini halol, ya’ni o‘ldirishni muboh sanashgan edi. Xavorij yoki xorijiy nomi ayni shu buzg‘unchi oqimga nisbatan aytilsa-da, ko‘plab din ulamolari bugungi kundagi ilmi oz bo‘lsa-da o‘zini dono sanab, o‘zidan boshqa musulmonning imoniga shubha bilan qaraydigan ayrim toifalarni ham «zamonamiz xorijiylari», deb atamoqdalar.
O‘zidan boshqalarni kofirlikda ayblash islom dini ta’limotiga zid ekani haqida Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisda keltirilgan. Payg‘ambarimiz (s.a.v.) shunday deydilar: «Agar bir kishi o‘z birodariga: «Ey kofir» desa, ikkisidan biri o‘shanday (ya’ni kofir) bo‘ladi».
Go‘yoki barcha musulmonlar hozir qurolli to‘qnashuvlar ketayotgan mamlakatlarga “hijrat” qilishlari va qo‘lida qurol bilan “jihod” qilishlari farz emish. Bunday soxta da’volarning puch ekanini tasdiqlash va aholini xususan, yoshlarni ulardan asrash maqsadida ushbu tushunchalarga izoh berib o‘tsak.
Yurtini, ota-onani tashlab, o‘zga ellarda sarson-sargardon yurish, o‘zi kabi manqurt shaxslar bilan birlashib, kindik qoni to‘kilgan yurtiga qarshi qurol ko‘tarish Islom ta’limotiga zid ish hisoblanadi. Vatanni himoya qilish naqadar ulug‘ savob, har bir musulmonning zimmasidagi farzi hisoblansa, unga xiyonat qilish, qurol bilan bostirib kelish shu qadar katta gunoh, eng oliy jazoga loyiq jinoyat hisoblanadi.
“Hijrat” so‘zi lug‘atda biror narsadan ajrash, shariatda esa, Muhammad payg‘ambarimiz (sallallohu alayhi vasalam)ning Makkani tark etib, Madinaga ko‘chib o‘tishlaridir. Ammo buzg‘unchi oqimlar yetakchilari tinch davlatda yashab kelayotgan yoshlarni xorijdagi jangarilarning lagerlariga jo‘natib, “hijrat qilmagan dindan chiqadi, hijrat uchun musulmonga ota-onaning ruxsati shart emas”, kabi soxta iddaolar bilan aldamoqda.
Abdulloh ibn Umardan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinadi:
(جاء رجل الى النبي وقال: "أبايِعُكَ على الهجرةِ وتركتُ اَبَوَيَّ يَبْكِيانِ، فقال إرجِع إليهما فَأَضْحِكْهما كما أَبْكَيْتَهما" (رواه أبو داود
ya’ni: Rasulullohning (sollallohu alayhi va sallam) huzurlariga bir kishi kelib: “Yo Rasululloh, men ota-onamni yig‘lagan holida tashlab, hijrat qilish uchun sizning huzuringizga keldim”, deydi. U zot esa: “Ota-onangning oldiga qaytib, ularni qanday yig‘latgan bo‘lsang, shunday xursand qilgin”, deb javob beradilar (Abu Dovud rivoyati).
Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisda: Rasululloh sallallohu alayhi vasalam aytganlar: “Qo‘li va tili bilan o‘zgalarga ozor bermagan kishi musulmondir. Alloh taolo man etgan narsalardan qaytgan kishi Xudo yo‘lida hijrat qilgan kishidir”, deyiladi. Shuningdek, Abu Usmon Mujoshi’ ibn Ma’sud rivoyat qilgan hadisda shunday deyiladi: Rasululloh sallallohu alayhi vasalam: “Makka fathidan keyin hijrat yo‘q...”, dedilar.
Vaholanki, o‘z yurtini tashlab, o‘zga yurtlarda sarson-sargardon yurish, manqurt shaxslar bilan birlashib, kindik qoni to‘kilgan yurtiga qarshi qurol ko‘tarish ayni islom ta’limotiga zid ishdir. Insonlarni tinch va osoyishta diyordan din nomidan qotilliklar oshkora qilinayotgan fitna makonlariga chorlashdek qabih ishlar hech qachon “hijrat” bo‘la olmaydi.
Qadrli namozxonlar! Buzg‘unchi kuchlar bugungi kunda “Odnoklassniki”, “Facebook”, “Vkontakte”, “Moy mir”, “Twitter” kabilardan foydalanishadi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar internetga kiruvchilarning o‘zaro muloqot qilish va ma’lumot almashishlari uchun juda qulay vositadir.
Bu kuchlar taassubga berilgan shaxslarni dunyoning notinchlik hukm surayotgan va o‘zlari qo‘nim topgan mintaqalariga jamlash va shu orqali rejalashtirilgan geosiyosiy maqsadlarni amalga oshirishga intilishyapti. Xususan, ular ilm va ma’rifatdan yiroq johil yoshlarni Islom diyori bo‘lgan, azon aytiladigan, juma va hayit namozlari o‘qiladigan, xullas, Islomning besh arkoni emin-erkin ado etiladigan, musulmonlar tinchlik-xotirjamlikda hayot kechirayotgan Vatanni tark etishga targ‘ib qilmoqdalar. Vaholanki, ona yurtini tashlab, o‘zga ellarda sarson-sargardon yurish, o‘zi kabi manqurt shaxslar bilan birlashib, kindik qoni to‘kilgan yurtiga qarshi qurol ko‘tarish Islom ta’limotiga zid ekani barchaga ma’lum.
Afsuski, bugungi kunda din niqobi ostida begunoh odamlarning qonini to‘kishlar, obod shahar-qishloqlarni vayron qilishlar davom etayapti. Eng achinarlisi, aksariyat holatlarda bu urushlarga diniy tus berilyapti. Jangarilar o‘zlariga ergashmagan barcha musulmonlarni qatl qilib, ayollar va bolalarni esa qul sifatida sotish kabi qabig‘ ishlarga qul urayotgani guvohi bo‘lmoqdamiz.
Hurmatli namozxonlar! Tinchlik qaror topgan yurtda xotirjamlik hukm suradi, farzandlar emin-erkin kamolga erishadi, oqibatda, jamiyatda har tomonlama yuksalish va rivojlanish ro‘y beradi. Demak, dunyoda hayotning bir maromda davom etishi, xalqning Haq taolo buyurgan ishlarini mukammal va xotirjam ado etishlari uchun tinchlik va osoyishtalik lozim. Yaratgan Parvardigor Qur’oni karimda ana shu tinchlikni saqlash va qadrlash vazifasini inson zimmasiga yuklab, Islom dini tinchlikka targ‘ib qilishini, shaytoniy yo‘llarga ergashmaslik lozimligini ta’kidlab, shunday deydi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ
ya’ni: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga itoatga kirishingiz va shaytonning izidan ergashmangiz! Albatta, u sizlarga aniq dushmandir” (Baqara, 208).
Shuning uchun dunyoda bo‘layotgan voqea va hodisalardan hamisha ogoh bo‘lish, ona-Vatanimizdagi tinch, osoyishta va farovon hayotning qadriga yetish, shu farovon, osuda hayotni yanada mustahkamlash uchun har bir inson o‘z hissasini qo‘shmog‘i darkor. Ayniqsa, bu ta’limotni yoshlarimiz, farzandu nabiralarimizning qalbiga mustahkam joylash barchamizning ham qonuniy, ham shar’iy vazifamizdir.
Shunday ekan bugungi tinch va osoyishta kunlarning qadriga yetaylik. Xalqimizning iborasi bilan aytganda, Alloh bergan nasibamizni terib yuribmizmi, shu onlarning qadriga yetaylik, tinmay buning shukrini qilaylik. Yaratgandan bir-birimizga imon mustahkamligi, tinchlik-omonlik, osoyishta hayot va xotirjamlik tilaylik!
Alloh taolo barchalarimizni turli fitna, g‘alimislik va ixtiloflardan uzoq qilib, O‘zining rushdu hidoyatidan aslo ayirmasin. Omin.
Islomiy banklar likvidligi ham Markaziy bank tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi
O‘zbekiston bank tizimida islomiy moliya institutlarini rivojlantirishga qaratilgan yana bir muhim qadam tashlandi. Endi Markaziy bank tijorat banklari bilan bir qatorda islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi banklar hamda mikromoliya banklarining likvidligini favqulodda holatlarda islomiy moliya vositalari orqali qo‘llab-quvvatlashi mumkin.
Bu tartib Markaziy bank tomonidan tijorat banklarining likvidliligini favqulodda qo‘llab-quvvatlash uchun moliyalashtirish ajratish mexanizmiga kiritilgan o‘zgartish va qo‘shimchalarda nazarda tutilgan, xabar bermoqda O‘zA.
Tegishli qaror Adliya vazirligida 2026 yil 3 sentyabrda 3581-2-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan. Hujjat rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran uch oy o‘tgach, ya’ni 2026 yil 5 dekabrdan kuchga kirishi belgilangan. Bank tizimi uchun likvidlik — moliyaviy barqarorlikning eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri. Bankda vaqtincha pul mablag‘lari yetishmovchiligi yuzaga kelgan taqdirda, uning mijozlar oldidagi majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarishi qiyinlashishi mumkin.
Shu bois Markaziy bank tijorat banklarining likvidligini favqulodda qo‘llab-quvvatlash mexanizmidan foydalanib keladi. Yangi o‘zgarish esa mazkur tizimni islomiy moliya tamoyillari asosida faoliyat yurituvchi bank va moliya institutlariga ham moslashtirmoqda.
Ya’ni, islomiy bank faoliyati bilan shug‘ullanuvchi muassasalar likvidlik muammosiga duch kelgan holatlarda an’anaviy foizli kredit mexanizmlaridan emas, balki islomiy moliya standartlariga mos keluvchi vositalar orqali qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, mamlakatda islomiy moliya tizimi uchun alohida moliyaviy infratuzilma shakllanib borayotganini anglatadi. Yangi tartibning muhim jihatlaridan biri — moliyalashtirish shartlarining islomiy moliya tamoyillariga mos ravishda belgilanishidir. Jumladan, bunday moliyalashtirishda an’anaviy kreditlarga xos foiz stavkasi o‘rniga ustama yoki foydadan olinadigan ulush kabi mexanizmlar qo‘llanilishi mumkin.
Moliyalashtirishning aniq shartlari, jumladan, ustama miqdori, foydadan olinadigan ulush, moliyalashtirishning maksimal hajmi, boshqa asosiy talablar Markaziy bank Boshqaruvi qarori bilan belgilanadi. Bu yondashuv islomiy banklar uchun favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini ularning faoliyat modeliga moslashtirish imkonini beradi.
Islomiy moliya vositalari orqali mablag‘ ajratishda garov ta’minotiga ham alohida e’tibor qaratiladi. Ya’ni, Markaziy bank tomonidan moliyalashtirish ajratilganda garov predmeti sifatida qabul qilinadigan aktivlar islomiy moliya standartlari talablariga hamda Markaziy bankning belgilangan talablariga muvofiq bo‘lishi lozim. Bu talab islomiy moliya operatsiyalarining butun jarayoni — mablag‘ ajratishdan tortib, uning to‘liq so‘ndirilishiga qadar belgilangan standartlarga muvofiq amalga oshirilishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Hujjatda favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlashini so‘rab murojaat qilgan banklarning arizalarini ko‘rib chiqish tartibi ham belgilangan. Unga ko‘ra, murojaatlar Markaziy bank tomonidan uch bank ish kuni ichida ko‘rib chiqiladi va ular bo‘yicha ijobiy yoki rad etish to‘g‘risida qaror qabul qilinadi. Bunda bankning moliyaviy holati, likvidlik bilan bog‘liq vaziyat, taqdim etilayotgan ta’minot hamda ajratiladigan mablag‘larning moliya tizimi va pul-kredit siyosatiga ehtimoliy ta’siri baholanadi. Yangi tartibda islomiy moliya standartlariga rioya etilishini ta’minlash bo‘yicha banklarning ichki mas’uliyati ham aniq belgilangan.
Islomiy moliya vositalari orqali mablag‘ ajratilgan hollarda bankning ijroiya organi va Islomiy moliya kengashi moliyalashtirish to‘liq so‘ndirilguniga qadar amalga oshirilayotgan operatsiyalarning belgilangan islomiy moliya standartlariga muvofiqligini ta’minlashi va doimiy nazorat qilishi lozim. Bu talab nafaqat huquqiy, balki moliyaviy operatsiyalarning islomiy moliya tamoyillariga mosligini ta’minlash nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda islomiy moliya tizimi bosqichma-bosqich shakllanib bormoqda. Islomiy moliya xizmatlarini joriy etish uchun faqatgina bank mahsulotlarini ishlab chiqish yetarli emas. Shu bilan birga, ularning barqaror faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan likvidlik, garov, nazorat va favqulodda moliyalashtirish mexanizmlari ham yaratilishi talab etiladi. Markaziy bank tomonidan islomiy moliya vositalari orqali favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining joriy qilinishi ana shu infratuzilmani shakllantirishdagi muhim qadam hisoblanadi.
Chunki islomiy bank yoki islomiy moliya xizmatlarini ko‘rsatuvchi muassasa uchun likvidlik muammosini an’anaviy foizli kredit orqali hal qilish uning faoliyat tamoyillariga zid kelishi mumkin. Yangi mexanizm esa bunday muassasalarga o‘z faoliyat standartlarini buzmagan holda Markaziy bankning favqulodda qo‘llab-quvvatlash tizimidan foydalanish imkonini yaratadi.
Xulosa o‘rnida aytish joiz, Markaziy bankning yangi qarori O‘zbekistonda islomiy moliya tizimi uchun huquqiy va institutsional asoslarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Eng muhimi, endilikda islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi banklar va mikromoliya banklari ham likvidlik bilan bog‘liq favqulodda vaziyatlarda islomiy moliya tamoyillariga mos mexanizmlar asosida qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. Bu esa kelgusida mamlakatda islomiy banklar, islomiy moliya mahsulotlari va ushbu sohadagi xizmatlar bozorining kengayishi uchun muhim moliyaviy kafolatlardan biri bo‘lishi mumkin.
Sodda qilib aytganda, islomiy moliya tizimining barqaror ishlashi uchun zarur bo‘lgan navbatdagi muhim bo‘g‘in shakllanmoqda. Endi islomiy banklar nafaqat o‘z mahsulotlarini, balki favqulodda likvidlikni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini ham islomiy moliya tamoyillari asosida tashkil etish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
