Ummu Kulsum binti Uqba
Bu fazilatli sahobiyaning to‘liq ismlari Ummu Kulsum binti Uqba ibn Abu Muayt Abon ibn Zakvon ibn Umayya ibn Abdushshams ibn Abdumanof ibn Qusay al-Umaviy raziyallohu anhodirlar.
Alloh taolo O‘z kalomida o‘likdan tirikni chiqarishini, tirikdan esa o‘likni chiqarishini va’da qilgan. Ya’ni, goho noqobil ota-onadan solih farzandlar, goho esa solih ota-onadan noqobil farzandlar dunyoga keladi. Ne saodatkim, Ummu Kulsum raziyallohu anho dunyoda imon lazzatini totmay yashagan Uqba ibn Abu Muaytning soliha qizi edilar.
Uqba ibn Abu Muaytning ismi hech qachon yaxshi so‘zlar va maqtovlar bilan eslanmaydi. Buning sababi bor. U Allohning diniga va Payg‘ambariga qarshi chiquvchi, imkon topdi deguncha oyoqosti qilishga urinuvchi kimsa edi. Ayniqsa Rosululloh sollallohu alayhi vasallamga ozori qattiq kishilardan biri edi. U Sarvari koinot Ka’ba oldida sajda qilayotganlarida muborak bo‘yinlarini bosib turgan, boshqa safar namoz o‘qiyotganlarida to‘satdan kelib kiyimi bilan bo‘g‘gan, tuyaning qog‘anoqini (ichki a’zosi) yelkalarining o‘rtasiga tashlab, hamtovoqlari bilan miriqib kulgan badbaxt – Uqba ibn Abu Muayt edi. Lekin Allohning irodasi ila Uqbaning honadonida, tarbiyasida katta bo‘lgan qizaloq katta bo‘lgan sari otasiga o‘xshamas, uning badxulqini esa sira hazm qilolmas edi. Dili yorug‘lik tomon intilar, hamma qilgan ishni qilgisi kelmas, turli “olihalar”dan bezor bo‘lgan edi. U misoli tubanlik sahrosida unib-o‘sgan muattar gulga o‘xshardi...
Ummu Kulsum qalbi izlab yurgan osoyishtalik lahzalari yetib keldi. U imon halovatini, lazzatini tuydi. O‘zini eng baxtli inson deya his qildi. Shukronalar aytib Yaratganga bosh egdi...
Kunlar kelib musulmonlar Makkani tark etib, Madina sari ketar bo‘lganlarida Ummu Kulsum ular bilan yo‘lga chiqolmadi, to‘g‘rirog‘i chiqa olmasdi. Uni qattiqqo‘l akalari bor edi. Lekin, Islom ne’matini qadrlagan va dinning sharafi ostida o‘z qadrini ham bilgan bu fidokor ayol yolg‘iz o‘zi safar tadorigini ko‘rdi. Uyidagilariga Madinaga ketayotganini sezdirmaslik uchun yaqin bir yerga ketayotgandek tutdi o‘zini. Alloh va Rosulining muhabbatini eng yaxshi hamroh bilib, Madina sari qadamini tezlatdi. Yo‘lda xuzoalik bir kishi kimligini, qayerga ketayotgani so‘radi. Ummu Kulsum raziyallohu anho Rasululloh sallallohu alayhi vasallam huzurlariga borishni juda-juda istayotganini, biroq yo‘lni bilmasligini aytganda haligi xuzoalik: “Men seni kuzatib qo‘yaman!” dedi. So‘ng bir tuya keltirib, Ummu Kulsumni mindirdi-da, yo‘l boshlab ketdi. Yo‘l bo‘yi bir og‘iz gapirmas, indamay ketar edi. Qachon tuyani cho‘ktirsa, bir chetga borib turar, Ummu Kulsum raziyallohu anho pastga tushar edilar. U esa uzoqroqdagi daraxt soyasida dam olardi. Yana tuyaga minsalar, yuzini chetga burib turar, o‘girilib qaramasdi. Shu tarzda Madinaga ham yetib keldilar. Ummu Kulsum bu xuzoalikning yaxshiligini sira unutmadilar. Haqqiga duo qildilar.
Madina... Ha, bu Madina! Payg‘ambar qo‘nim topgan, do‘stlari kelib tushgan diyor. Yetti yil deganda Rasulullohni ko‘radi. Yetti yil deganda firoq oloviga suv sepadi. Sarosima xayollarni, dildagi alamlarni quvib chiqaradi... Mayli yetti yil keyin ularga yetishgan bo‘lsada, endi ortga qaytmaydi. Garchi “Hudaybiyya” sulhi tuzilgan bo‘lsa ham, garchi Makkadan kelgan musulmonlar Madinadan yana Makkaga qaytarilib yuborilayotgan bo‘lsa ham, Madinada qoladi. Qattiq iltimos qiladi. Zaifligini, alamlarga sabri dosh berolmasligini tushuntiradi... keyin Mumtahana surasidagi quyidagi oyatlar nozil bo‘ldi:
“Ey, mo‘minlar! Qachonki, sizlarga (Makka kofirlari tomonidan) mo‘mina ayollar hijrat qilib kelsalar, ularni imtihon qilib ko‘ringiz! Alloh ularning imonlarini (bor yoki yo‘qligini) yaxshiroq biluvchidir. Bas, agar ularning (haqiqatan) mo‘mina ayollar ekanini bilsangiz, u holda ularni kofirlarga qaytarmangiz! Bular (ular) uchun halol emas va ular bular uchun halol emasdir.” (Mumtahana, 10)
Bu qanday bir baxt. O‘zi haqida oyat tushsa-ya!
Ummu Kulsumning hali boshlari ochiq, Makkada oila qurmagan edilar. Birinchilardan bo‘lib Zayd ibn Horisa sovchi qo‘ydilar va nikohlariga oldilar. Oradan bir muddat o‘tib taloq qildilar. So‘ng Abdurrahmon ibn Avf uylandilar. Ular Ibrohim va Hamid ismli ikki o‘g‘il ko‘rdilar. Abdurrahmon ibn Avf vafot etgach, Amr ib Oss raziyallohu anhu o‘z xonadonlariga beka qildilar. Umrlarining oxirigacha Amrning rafiqasi bo‘lib qoldilar. Taqdir hukmi ularni Ali raziyallohu anhu xalifalik qilgan yillarda ayirdi. Amr suyukli umr yo‘ldoshini foniy dunyodan boqiy dunyoga kuzatarkan: “Alvido, Ummu Kulsum...” deya ko‘zlari namlanib qolgan edi.
Xadichai Kubro ayol qizlar o‘rta maxsus
Islom bilim yurti o‘qituvchisi
Saidakbarova Nilufar
So‘z va amal uyg‘un bo‘lsa – nur ustiga nur, aksi bo‘lsa-chi?
Yomonlikdan qaytarish
Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhu Raslulloh sollallohu alayhi vasallamning shaklu shamoyillarini, suratlariyu siyratlarini ta’riflab: «Birinchi bor ko‘rgan kishi u zotdan haybatlanar edi. U zot bilan aralashib, tanigan kishi esa yaxshi ko‘rib qolardi. U zotni sifatlagan kishi: “Undan oldin ham, keyin ham u zotdek biror kishini ko‘rmadim”, deydi, degan» (Imom Termiziy, “Shamoili Muhammadiya”).
Haqiqatan, Rasuli akram sollallohu alayhi vasallamda salobat ham, viqor, marhamatu shafqat ham – xullas, hamma go‘zal sifatlar, fazilatlar jamlangan edi. U zotni ilk marta ko‘rgan har qanday kishi sergak tortar, viqorlaridan, salobatlaridan haybatlanar edi. Lekin Nabiy alayhissalom bilan gaplashgan, suhbatda bo‘lgan odam u zotning halimliklari, go‘zal so‘zlari, mukammal odob va axloqlariga mahliyo bo‘lib qolardi...
Bugun o‘zini Payg‘ambarimiz alayhissalomning ummatiman deb hisoblab, u zotning sunnatlariga mos tarzda do‘ppi kiygan, soqol qo‘ygan ayrim kishilarning, ayniqsa, yoshlarning oldiga borib, ular bilan tanishsangiz, dastlab xursand bo‘lasiz. Biroq biroz o‘tib ularning xatti-haraktalaridan yoqa ushlaysiz.
“Albatta, jasading (tanang)ning ham senda haqqi bor” (Imom Buxoriy rivoyati) hadisiga muvofiq har chorshanba sport bilan shug‘ullanamiz. Maydonga borsak, bizlar bilan bir vaqtda yonimizdagi maydonga ham yigitlar yig‘ilishdi. Soqol qo‘ygan, ayrimlarining boshida do‘ppi ham bor. Salom berishdi, alik oldik.
Chamasi yarim soatlar o‘tib, ulardan biri so‘kina ketdi. Yigitlarga qilgan havasimiz nafratga aylandi. Og‘zidan bodi kirib-shodi chiqavergach, oxiri ularga tanbeh berishga majbur bo‘ldim. Bir-ikki nafari tamaki ham tutata ketdi.
“Yoshlar qiziqqon bo‘ladi-da”, deya ularni oqlashga shoshmasligimiz kerak. Milliy va diniy qadriyatlarimizga putur yetkazadigan, butun bir avlodga salbiy ta’sir qilayotgan illat – yoshlarning soqol qo‘yib, do‘ppi kiyib, tamaki tutatgancha so‘kinayotganini hech ham tushunib bo‘lmaydi.
Yana bir holat. Ertalab ishga shoshib ketayotsam, chamasi 55-60 yoshni qoralab qolgan bir otaxonning ulovini bir yigit mashinasi bilan biroz siqib qo‘ydi. Shunda soqolli, boshida do‘ppisi yarashib turgan kishi ulovining oynasidan haligi yigitni bo‘ralatib so‘kib ketdi.
Shu voqeani ko‘rib, soqol qo‘yib, do‘ppi kiyib olgan, biroq og‘zidan bodi kirib-shodi chiqayotgan yoshlar osmondan tushmaganiga, ular ham bizning oramizda, o‘zbek oilalarida yashab ulg‘ayayotganiga amin bo‘ldim.
Yoshlarning aynib ketayotganiga internet va ijtimoiy tarmoqlarga soqolli blogerlar, do‘ppi kiyib olgan vaynerlar va yana allakimlar joylayotgan bema’ni, tuturuqsiz lavhalar ham sabab bo‘layapti. Yoshlar taqlidga o‘ch bo‘ladi. Shu bois ular oilada, ko‘cha-ko‘yda ko‘rgan narsalarini amalda qo‘llashni istaydilar.
Ko‘chada do‘ppi kiyib, soqol qo‘yib yurgan yoshni ko‘rgan odam uni odobli, tarbiyali yoki taqvodor deb o‘ylashi mumkin. Ammo tashqi ko‘rinish insonning ichki dunyosiga kafil bo‘la olmaydi. Insonni kiyimi bilan emas, xulqi bilan tanish kerak. Do‘ppi kiyish yaxshi fazilatlarning o‘rnini bosmaydi, soqol qo‘yish odobning kafolati emas. Agar inson tashqi qiyofasidagi ma’naviy da’voni ichki tarbiyasi bilan uyg‘unlashtirsa, shunda uning ko‘rinishi ham, so‘zi ham, amali ham bir-biriga mos keladi.
Imom Shofe’iy rahimahulloh: “Ikki yil ilm oldim. Odob-axloqni o‘n sakkiz yil o‘rgandim. Qaniydi, yigirma yil ham odob-axloqni o‘rganganimda edi”, deb bejiz aytmagan.
Abdulloh ibn Muborak rahimahulloh: “Odobni o‘ttiz yil o‘rgandim, ilmni yigirma yil o‘rgandim”, degan.
Biz yuqorida tasvirlagan yoshlarda aynan odob-axloq yetishmayapti, deya olamiz. Bunday kimsalarga kiygan do‘ppisi aqlini ishlatishga monelik qilyapti, iyagida soqol o‘sibdi-yu, ammo ongi o‘smabdi, deyish mumkin.
Yoshlik – jo‘shqin davr. Shu bilan birga, bu davrda yoshlar kattalarga taqlid qilib ulg‘ayadilar. Shunday ekan, kattalar ham odob-axloqda barchaga namuna bo‘lsalar, yoshlar ulardan ibrat olib, milliy qa diniy qadriyatlarimizga putur yetkazadigan har xil holatlardan yiroq bo‘ladilar.
Sodiqul masduq zot – Muhammal sollallohu alayhi vasallam Alloh taolo O‘z soyasiga oladigan yetti toifaning ikkinchisi “...Alloh taoloning ibodatida unib-o‘sgan yigit...”, deganlar (Muttafaqun alayh).
Xo‘sh, Alloh taoloning ibodatida unib-o‘sgan yigit kim, u qanday bo‘ladi?
Avvalo, u so‘zi va amali uyg‘un bo‘lgan, Rasulullohning suratlariyu siyratlarini o‘zida mujassam etgan navqiron avlod vakili bo‘ladi. U har bir ishini Alloh uchun qiladi, xatti-harakatlari, muomala-munosabatlari Islomnng zilol chashmasidan sug‘orilgan, milliy qadriyatlarimizda belgilangan mezonlarga asoslanadi.
U o‘ziga Nabiy alayhisalomning: “Qiyomat kuni mo‘minning mezonida husni xulqdan og‘irroq narsa bo‘lmaydi. Alloh fahsh va iflos so‘z aytuvchini yomon ko‘radi” (Imom Termiziy rivoyati), degan muborak hadislarini mezon qilib oladi.
U, hadisi sharifda aytilganidek, dunyosini deb oxiratini, oxiratini deb dunyosini tashlab qo‘ymaydi (Imom Ibn Abu Dunyo rivoyati).
“Alloh taoloning ibodatida unib-o‘sgan yigit” maktabu madrasada Imom Buxoriy, Xorazmiydek “a’lochi”, oliy ta’lim muasssasida Abu Hafs Kabir Buxoriydek tirishqoq, peshqadam, Vatan sarhadlarini qo‘riqlashda Xolid ibn Validdek, Najmiddin Kubrodek mohir askar, tijoratda Abdurahmon ibn Avfdek uddaburon, ziroatda Sa’d ibn Abu Vaqqosdek mirishkor dehqon, tibbiyotda Abu Ali ibn Sinodek hoziq tabib, handasada Ahmad al-Farg‘oniydek kuchli muhandis, xullas, hayotning har jabhasida barchaga ibrat bo‘lishi kerak. Ana shunda unga aytgan gaplari, kiygan kiyimlari, shaklu shamoyili yarashib tushadi. Hamma unga va ota-onasisiga rahmat aytadi.
Tolibjon NIZOM
