«Zalolatga yul yoxud ISHID fitnasi»
Bugungi kunda dunyoda va Islom olamida nima bo‘layotganidan hamma xabardor bo‘lsada, afsuski, XXI asrda tashkil topgan ayrim ekstremistik va radikal guruhlarni g‘arb OAVlari «islom» va «musulmon» nomi bilan yoritib borishmoqda. Zero, ushbu radikal guruhlar haq va muborak «La ilaha illalloh» so‘zini til o‘yiniga aylantirishgan hamda xalifalikni qaytadan joriy etish iddaosini qilishmoqda. Vaholanki, ularning shiorlarini chekkaga surib qo‘yib, ularning fikrlari, so‘zlari va amallariga e’tibor qaratsak, Islom va diniy ahkomdan biron nishona topolmaysiz.
Bunga hozirda Suriya va Irok davlatlarida «xalifalik» davlatini tashkil etganini jar solayotgan «ISHID» terroristik tashkilotini yaqqol misol keltirish mumkin va ushbu terrorchi tashkilot Islom diniga bo‘lgan qarashlarni chalg‘ituvchi bir omilga aylantirgan xamda bir hovuch «jixodchilar» va «salafiylar» diniy ekstremistik oqimlarining nokonuniy diniy g‘oyalari tasirida vujudga kelgan.
Aytish lozimki, ruhiyatni chalg‘ituvchi salafiylar garb OAVining diqqatini o‘ziga jalb etib va ushbu OAV lari jahon hamjiyatiga «ISHID» kabi radikal guruhlarni «Islom» dini bilan bir qatorda qo‘ygan holda qabul qildirishga urinishmoqda. Holbuki, «salafiylar» va boshqa takfiriy guruhlar asl Islom ta’limotidan juda uzoqdalar (ushbu mavzuga quyida to‘xtalib o‘tamiz). Aynan bu kabi guruhlar Islom chehrasini dunyoda qora qilib ko‘rsatishmoqda.
Suriya va Iroq mamlakatlarida terroristik amaliyotlarni amalga oshirishni, qon to‘kish, qotilliklar, aholi yashaydigan uy-joylarni vayronalarga va xarobalarga aylantirishni o‘z oldiga maqsad qilib oldi. Hozirda ushbu fojeali va qo‘rqinchli amaliyotlarni vahshiylarcha amalga oshirishmoqda. «ISHID» nomi «Iroq va Shom islomiy davlati»ning qisqartirilgan shaklidir. «ISHID» qurollangan terroristik guruh bo‘lib, bu guruh «salafiylik» jihodi, ya’ni ekstremistik g‘oyalar va qarashlar bilan yo‘rg‘ilgandir. «ISHID» guruhi asoschilarining maqsadlari «Islomiy xalifalik va shariat ijrosi» nomini qaytadan tiklashdir.
«ISHID»ning paydo bo‘lishi va uning faoliyatlari haqida bugungi kunda dunyodagi mashhur siyosatchilar, davlat rahbarlari va dunyoning taniqli ulamolari o‘zlarining salbiy munosabatlarini bildirmoqdalar.
O‘zbekiston musulmonlar idorasi raisi, muftiy Usmonxon Alimov Iroq va Suriyadagi jangarilarining harakatlarini gunoh deb aytib o‘tdi. «Qonuniy davlat rahbariga qarshi «fitna», isyon, g‘alayonda ishtirok etish Islom dinidagi eng og‘ir gunohlardan biri hisoblanadi. Noqonuniy davlatni tan olishni xohlamagani uchun kechagina ittifoqchi bo‘lgan insonlarni qatl qilish, birgalikda isyon ko‘targan qalloblar tomonidan saylanib, faqat shugina asos bilan o‘zini xalifa deb hisoblash-bu katta gunoh»-dedi O‘zbekiston musulmonlar idorasi raisi.
Taniqli marhum ulamo Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf: «Odamlar menga tez-tez shunday savol berishadi: Iroqdagi voqealarni qanday tushunmoq kerak? Men shunday tushuntiraman: qandaydir bir «Bag‘dodiy» o‘zini «xalifa» deb e’lon qilibdi va barcha musulmonlar nomidan gapirishim mumkin, deb hisoblayapti. Biroq bu faqat uning xayolidagina shunday. Xalqaro musulmonlar ittifoqi rasman e’lon qildi: o‘zini xalifalik deb e’lon qilgan tashkilot shariatga mos kelmaydi va musulmonlar ularga quloq solmasliklari kerak.» - degan edi marhum shayx o‘z ma’ruzalaridan birida.
Ona Vatani O‘zbekistonga xiyonat qilib, hozirgi kunda o‘zlarini «O‘zbekiston Islom harakati» deb nom qo‘yib olgan bir to‘da xiyonatchilarni hozirgi rahbari «Usmon G‘oziy» «Iroq va Shom Islom davlati» nomli terroristik guruhning ta’sis etilishini qo‘llab-quvvatlashini e’lon qilib, bu terroristlar bilan bir safda ekanligini aytdi.
«ISHID»ni xalifalik e’lon qilgani, «Hizb ut-Tahrir»ni keskin munosabatiga sabab bo‘ldi. «Hizb ut-Tahrir»ni hozirgi rahnamosi «Ato ibn Xalil Abu Rashta» ayni masalaga oid javobida umuman bu xalifalikni tan olmasligini ta’kidlab o‘tgan. «Ato ibn Xalil Abu Rashta»ni «Bag‘dodiy»ga murojatida: ««Xalifalik» e’lon qilmoqchi bo‘lsa, bu tashkilotning o‘sha joyda ochiq hukumronligi (hokimiyati) bo‘lishi, bu hukmronligi uning ichi va tashqi jihatdan havfsizligini himoya qilishi «xalifalik» e’lon qilinadigan mintaqada davlat tayanchlari bor bo‘lishi zarur. Ammo «xalifalik»ni e’lon qilgan «ISHID» tashkiloti na Suriyada na Iroqda saltanat (xokimiyat)ga ega emas. Ular faqat o‘zlaridagi ichki xissiyotlarni qondirishgan, xolos... Bu e’lon bema’ni e’lon bo‘lib, bu tashkilot «xalifalik» e’lon qilishdan oldin ham bir qurolli tashkilot bo‘lgan, undan keyin ham bir qurolli tashkilot bo‘lib qoladi».
Bu ikki tashkilotni maqsadlari saxrodagi sarobga o‘xshab ko‘ringan narsaga intilish kabidir. «Abu Rashta»ni davlat va jihod orqali xalifalik tashkil qilamiz demoqda, bu maqsadi yo‘lida hech narsadan qaytmasligi, ya’ni, «islom dini» asoslaridan, insonparvarlik tuyg‘ularidan va har qanday hunrezliklardan qaytmasdan maqsadiga yetish uchun harakat qilishga ishoradir. E’tibor qilinsa bir-birini qurolli to‘da deb atamoqdalar. Bir-birlarini kirdikorlarini ochib tashlamoqdalar. Bu bilan asl maqsadlari namoyon qilgan.
«ISHID»ni qurolli tashkilot deb atamoqda, ammo o‘zlarining «Hizb ut-Tahrir» nomli kitobida: «Hizb ut-Tahrir» ruhiy uyushma ham, ilmiy uyushma ham, ta’lim-tarbiya bilan shug‘ullanadigan uyushma ham emas, balki, u islomiy fikrat asosiga qurilgan siyosiy uyushmadir»- deyilgan.
«Hizb ut-Tahrir»ni hozirgi rahnamosi «Ato ibn Xalil Abu Rashta»ni g‘azabi va nafrati bejiz emas chunki, xalifalikni ulardan oldin «ISHID» e’lon qilib qo‘ydi. Bu albatta o‘zlaricha kelajakda orzu qilib yurgan «xalifalik»ka soya soldi. Agar bular ham xalifalik e’lon qilsalar musulmonlarni bu masalada ikkilanishiga va shubhalanishga olib kelishidan qo‘rqmoqda.
«Hizb ut-Tahrir» va «ISHID» kabi terrorchi tashkilotlar go‘yoki dinga xizmat qilishdek, sharafli ishni amalga oshirayotganlarini da’vo qilsalarda, aslida hukumatga va Islomga qarshi harakat qilayotganlari hozirgi kunda isbotini topmoqda.
Zero, Alloh taolo «Qur’oni karim»da marhamat qilganidek: «Ularga: «Yer yuzida buzg‘unchilik qilmanglar», deyilsa, «Biz isloh qiluvchilarmiz», deydilar. Ogoh bo‘lingizkim, ular albatta buzg‘unchilardir, lekin o‘zlari buni sezmaydilar». (Baqara, 11-12).
Hozir dunyoda va islom olamida bo‘layotgan vaziyatni e’tiborga olib yoshlarimizni mazkur xavf-xatarlardan muhofaza qilish, diniy ekstremizm bilan bog‘liq tahdidlarni anglab yetishi va bundan ogoh bo‘lishi uchun o‘quv muassassalari, tashkilotlar, diniy xodimlar, mahalla fuqarolari yig‘inlari va profilaktika nozirlari hamkorlikda yoshlarni ilmli, dunyoqarashi keng vatanparvar shaxs qilib tayyorlashga va befarqlikni salbiy oqibatlariga urg‘u berish, diniy ekstremistik oqimlar tarafdorlari tarqatayotgan g‘oyalarning aslida Islom ta’limotiga zid ekani va siyosiy maqsadlarga yo‘naltirilganini aniq dalillar bilan isbotlab berish, milliy-diniy qadriyatlar, ajdodlarimiz merosini va vatanparvarlik hissini singdirib borishga qaratilgan ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni doimiy ravishda o‘tkazib borish lozim.
Zaynilobiddinxon Qudratov,
Toshkent viloyati Piskent tumani
“Mulla Bo‘ta Qozi” jome masjidi imom-xatibi
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
