Yuksak fazilatlar talqini
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallamning muborak hadislarida jamiyat hayotining eng daqiq nuqtalarigacha qamrab olingan Ana shunday hadislardan birida inson tabiatidagi illatlardan bo‘lgan baxillik va badxulqlikdir. Abu Said Xudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilingan: “Ikki xislat mo‘minda jam bo‘lmaydi: baxillik va badxulqlik”, deyilgan hadisni Imom Termiziy “Sunan”ida keltirgan. Bu bejiz emas, albatta.
Haqiqatan, bu ikki illat mo‘minning tabiatiga yot. Zero, Qur’oni karim oyatlarida ham, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallamning hadisi shariflarida ham mo‘minlarning g‘oyat saxiyligi hamda xushxulqligi qayta-qayta ta’kidlangan. Mutafakkir bobomiz Nizomiddin Mir Alisher “Arba’in” (“Qirq hadis”) asarida mazkur hadisni sharhlagan:
Mo‘min ersang, qilib durringni nisor,
El bila ravshan o‘l nechukkim sham’.
Negakim, Tengri hech mo‘minda,
Buxlu badxo‘yluqni qilmadi jam’.
Navoiy hazratlari birinchi misrada mo‘minga xos fazilat haqida so‘z yuritar ekan, saxiylikni dur sochish deb atagan. Shoir saxiylik va yaxshilikka shamni misol keltirib, “Sen ham shamdek elga ravshanlik tarat”, degan. Keyingi misralarda esa Tangri hech bir mo‘minda baxillik va yomon xulqlikni jamlamadi, deya yuqoridagi hadis mazmunini keltirgan. Demak, Alisher Navoiy mazkur hadisni “Arbain”ga kiritish jarayonida Imom Termiziyning “Sunan”idan foydalangan va undagi hadisni badiiylashtirib, mumtoz adabiyotimizdagi go‘zal qit’alardan birini yaratishga muvaffaq bo‘lgan.
“Sunani Termiziy”ga kiritilgan hadislardan yana biri shukr mavzusiga bag‘ishlangan. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam o‘z ummatlarini hamisha shukrga chorlaganlar va uning qanday amalga oshishi haqida ham chiroyli o‘gitlar berganlar. Shunday o‘gitlaridan birida shukr, eng avvalo, insonning insonga bo‘lgan munosabatida vujudga kelishini ta’kidlab, “Kim odamlarga shukr qilmasa, Alloh azza va jallaga ham shukr qilmabdi”, deganlar.
Darhaqiqat, bandaning bir-biriga nisbatan shukr maqomida bo‘lishi, uning Yaratuvchiga nisbatan shukrini anglatadi. Masalan, bir yostiqqa bosh qo‘ygan er va xotinning bir-biriga shukri o‘ziga shunday juftni ato etgan Allohga bo‘lgan shukrini anglatadi va bunday oilada fayzu baraka, tinchlik-osoyishtalik qaror topadi. Shuningdek, qo‘ni-qo‘shnilar, rahbar va xodimlar, turli millat vakillari, mamlakatlar o‘rtasidagi o‘zaro shukr ham ahillikni, tinch-totuv yashashni, birdamlikni, to‘kin-sochinlik va farovonlikni, bag‘rikenglikni, taraqqiyotni vujudga keltiradi.
Zero, yurtboshimiz Shavkat Mirziyoyev “Imom Termiziy tavalludining 1200 yilligini keng nishonlash to‘g‘risida”gi qarorida ta’kidlaganidek: “...yosh avlodning ma’naviy-ruhiy olamini boyitish, ularning qalbida milliy iftixor, Vatanga muhabbat va sadoqat tuyg‘usini yanada kuchaytirish”ga qaratilgan mazmun mujassam. Shuning uchun tabiatan shokirlardan bo‘lgan Alisher Navoiy hazratlari bu hadisga ham e’tibor qaratgan va uni ham she’riy yo‘lda juda chiroyli talqin etishga muvaffaq bo‘lgan:
Ulki xoliqg‘a shukr der, avval
Shokir o‘lmoq kerak xaloyiqdin.
Kimki, maxluq shukrini demagay,
Demagay dag‘i shukr xoliqdin.
Shoir ta’kidlashicha, Xoliqqa (Allohga) shukr qiluvchi, avvalo xaloyiqqa shukr qilmog‘i kerak. Zero, maxluq (yaratilganlar)ning shukrini qilmaganlar, Xoliqning shukrini ham qilmaydilar.
Biz mazkur maqolada ulug‘ alloma Imom Termiziy tafakkuri ummonidan arzimas bir qatra haqida so‘z yuritdik va bahonada yana bir ulug‘ ajdodimiz Alisher Navoiy tafakkuri xazinasiga ham birrov ko‘z tashlab o‘tdik, ammo bu qatra va bu injulardan olam-olam ma’no uqdikki, ularning hammasi butun olamlarga rahmat bo‘lib kelgan ulug‘ Zot – Payg‘ambarimiz Muhammad sollalohu alayhi va sallamning hadisi muboraklari sharofatidandir. Biz yoshlarimiz ongiga mazkur hadislar mazmunini, haqiqiy mo‘minlik sifatlarini qancha chuqur singdirsak, ularning tafakkuri shunchalar teranlashadi, dunyoqarashi kengayadi, Vatanga, elu yurtga, qolaversa, butun insoniyatga bo‘lgan mehru muhabbati ortadi. Bunda, albatta, Imom Termiziydek ulug‘ allomalarimizning bebaho durdonalari biz uchun juda katta ahamiyat kasb etadi.
Alisher NAIMOV,
Farg‘ona viloyati bosh imom-xatibi o‘rinbosari,
Quvasoy shahar bosh imom-xatibi
“Solombo Times”: O‘zbekistonda “Uchinchi Renessans” g‘oyasini amalga oshirish davlat siyosatiga aylangan
Shri-Lankaning “Solombo Times” nashrida “O‘zbekistonda Yangi uyg‘onish davri: kelajak texnologiyalari yordamida buyuk o‘tmishni qayta tiklash” sarlavhali tahliliy maqola e’lon qilindi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Shri-Lankalik taniqli jurnalist Fazan Navaz tomonidan yozilgan ushbu materialda so‘nggi o‘n yilda O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan Yangi O‘zbekistonni bunyod etish, “Uchinchi Renessans” g‘oyasini amalga oshirishga qaratilgan islohotlar va ularning samarali natijalari xususida so‘z yuritilgan.
Muallifning yozishicha, Markaziy Osiyo markazida sokin, ammo ulkan ahamiyatga ega inqilob yuz bermoqda. Bu kurash qurol-yarog‘ bilan emas, balki qo‘lyozmalar, muzeylar va mikrochiplar yordamida amalga oshirilmoqda.
Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida O‘zbekiston Samarqand va Buxoro kabi shaharlar jahon ilm-fani, she’riyati va falsafasining yetakchi markazlari bo‘lgan O‘rta asrlardagi “Oltin asr” shon-shuhratini qayta tiklashga intilmoqda.
Bu jarayonning o‘ziga xos jihati shundaki, O‘zbekiston ming yildan ziyod tarixga ega madaniy merosni asrash, qayta tiklash va keng ommaga yetkazish uchun sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan faol foydalanmoqda.
Nashrda O‘zbekistonning boy madaniy va tarixiy merosi hamda uni saqlash bo‘yicha islohotlarga to‘xtalib o‘tilgan. Qayd etilganidek, bu zamin insoniyat tarixidagi eng buyuk allomalarga beshik bo‘lgan. Astronom va davlat arbobi Mirzo Ulug‘bek Samarqandda yulduzlarni hayratlanarli darajada aniq kuzatish imkonini bergan rasadxona barpo etgan. Xorazmdagi Ma’mun akademiyasi olimlari esa Yevropada Renessans boshlanishidan ancha avval matematika va tibbiyot sohalarida yuksak yutuqlarga erishgan edi.
O‘zbekiston yetakchisi bu tarixiy merosni tez-tez tilga olib, Mirzo Ulug‘bekni nafaqat buyuk olim, balki ilm-fanni eng yuksak qadriyat deb bilgan davlat arbobi sifatida ta’riflaydi. Davlat rahbari bugungi yangilanish jarayonini “Uchinchi Renessans” deb atab, uni O‘zbekistonning ilmu ma’rifat va madaniyat markazi sifatidagi mavqeini qayta tiklashga qaratilgan umummilliy loyiha sifatida baholaydi. Tarixchilar ta’biri bilan aytganda – bu atama mintaqada avval mavjud bo‘lgan ikki buyuk yuksalish davridan keyingi navbatdagi uyg‘onish bosqichini anglatadi.
Muallifning fikricha, O‘zbekistonda Uchinchi Renessans g‘oyasini amalga oshirish shunchaki gap emas, balki davlat siyosatiga aylangan.
“Bu ulkan maqsadning eng yorqin ramzi joriy yil Toshkentda qad rostlagan Islom sivilizatsiyasi markazidir. 2026 yil mart oyida 40 mamlakatdan tashrif buyurgan 1500 dan ortiq mutaxassis ishtirokida qurib bitkazilgan mazkur markaz o‘z bag‘rida islom olamining eng noyob yodgorliklaridan biri – VII asrga mansub Usmon Mus'hafini saqlaydi. Shuningdek, bu yerda ilmiy laboratoriyalar, restavratsiya ustaxonalari va arxivlar faoliyat yuritadi. Markaz allaqachon dunyodagi eng chiroyli yangi muzeylardan biri sifatida e’tirof etilgan”, – deya qayd etgan jurnalist.
Materialda ta’kidlanishicha, O‘zbekiston yondashuvining boshqalardan ajratib turadigan muhim jihati – bu sun’iy intellektdan iqtisodiy taraqqiyot vositasi sifatidagina emas, balki madaniy merosni muhofaza qilish vositasi sifatida ham foydalayotganidadir.
Sun’iy intellekt turizm sohasini ham tubdan o‘zgartirmoqda. Bu tashabbus 2026 yilda mamlakatga 12 million sayyohni jalb qilish rejasining bir qismi hisoblanadi.
Fazan Navaz o‘z maqolasini “Uchinchi Renessans” o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarga to‘liq erishadimi-yo‘qmi, buni vaqt ko‘rsatadi. Biroq bugunning o‘zidayoq O‘zbekiston qanday yo‘ldan odimlab borayotgani aniq ko‘rinib turibdi”, – degan so‘zlar bilan yakunlagan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati