Qayg‘uga botganingizda sevimli mashg‘ulotingiz bormi?
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Ulug‘ sahobalar ham Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan qalblarini taftish etishni, bu dunyoda o‘zlari yoqtirgan, kelajakka umid baxsh etadigan, amal va ehsonga undaydigan va shu bilan birga, g‘am-tashvishlarni aritadigan narsalarni aniqlab olishni o‘rgandilar.
Umar ibn Xattob roziyallohu anhu: «Yaxshiyamki (bu dunyoda) Alloh yo‘lida uchqur otlarni choptirish, kechalari qoim bo‘lish va insonlar xurmoning eng shirinini tanlab yeganidek, eng totli so‘zlarni tanlab so‘zlaydigan insonlar bilan hamsuhbat bo‘lish bor!» deganlar.
Demak, Umar roziyallohu anhu uchun uch narsa suyukli bo‘lgan ekan: uchqur otlarni choptirish, tunni ibodat bilan bedor o‘tkazish va yaxshi so‘zlarni so‘zlaydigan solihlar bilan hammajlis bo‘lish. Ular bilan birga o‘tirish yaxshilikni ziyoda qiladi, qalblarga sokinlik olib kiradi.
Muoz ibn Jabal roziyallohu anhu bemor bo‘lganlarida Alloh taologa shunday nido qilganlar: «Allohim, O‘zing bilasan, men oqib turgan anhorlar uchun, soya-salqin bog‘larda o‘tirish uchun, ayollar bilan birga bo‘lish uchun yashashni xohlayotganim yo‘q! Men jazirama issiqda ro‘za tutish uchun, tunda qiynalib qoim bo‘lish uchun, zikr davralarida ulamolar ko‘pligidan izdihomlarda o‘tirish uchungina yashashni istayapman!».
Muoz ibn Jabal roziyallohu anhuning ilmga muhabbatlari, ilm olishdagi g‘ayratlari qanday meva berganini bilasizmi?
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Muoz ibn Jabal Qiyomat kuni ulamolarning imomi bo‘ladi», deganlar.
Muoz roziyallohu anhuning martabalari, sharaflari, o‘zlariga xos xislatlari ana shunday bo‘lgan. Endi esa u dunyoda bu zot ulamolar jamoasining sayyidi bo‘lar ekanlar. Vaholanki, bunday sharafga ega bo‘lish uchun u kishi ko‘p vaqt sarflamaganlar. Muoz ibn Jabal roziyallohu anhu Shom yurtida tarqalgan o‘lat sababli hijriy 18 yilda, 33 yoshlarida (boshqa qavlga ko‘ra 38 yoshda) vafot etganlar. Alloh u kishidan rozi bo‘lsin.
Endi mana shu savolga javob bering: “Qayg‘uga cho‘mgan paytingizda siz yaxshi ko‘radigan, qilishga shoshiladigan qanday sevimli mashg‘ulotlaringiz bor?”.
Bir qiz aytadi: “Bu dunyoda yoqtiradigan ishlarimdan biri – ro‘za tutish. Ko‘pincha qayg‘ularimga qarshi ro‘za bilan kurashaman. Qachon g‘amga botsam, muammolarim ko‘paysa, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning quyidagi so‘zlariga ishonib, Alloh yo‘lida bir kun ro‘za tutaman: «Ro‘zador uchun ikki xursandchilik bor: biri iftor qilganida, biri Robbiga yetishganida» (Imom Buxoriy rivoyat qilgan).
Men ro‘za qayg‘ularimni yengillatayotganini, qalbimga o‘zgacha surur olib kirayotganini ko‘rdim. Og‘iz ochish paytida har qanday dunyo qayg‘ularini yo‘q qila oladigan ulkan saodatni his qilaman, chunki bu saodat – Payg‘ambarimiz alayhissalom va’da qilgan rabboniy xursandchilikdir! Allohdan ko‘pincha so‘raydigan o‘tinchim shuki, dunyoda ro‘za tutish xursandchiligi bilan siylaganidek, oxirat shodligidan ham mahrum etmasin”.
Yana bir qiz aytadi:
«Qachon tushkunlikka tushsam, onamning oldiga borib, biror ishiga yordamlashaman: uyni yig‘ishtiraman, singilchamni o‘ynatib, kuldirib o‘tiraman, otamga o‘zi yaxshi ko‘radigan qahva tayyorlab beraman, dugonamga yoqadigan nimadir o‘ylab topaman va hokazo. Bu ishlarni qilar ekanman, o‘zgalarni xursand qilganimdek, Robbim ham menga yordam berishiga, dardlarimni aritishiga ishonchim komil edi. Allohga hamdlar bo‘lsinki, shunday bo‘lardi ham. Boshqalarga yordam berganim uchun Robbimning izni ila qayg‘ularimga qarshi tura oldim. Qayg‘ularim o‘z o‘rnini shodlik va baxtga bo‘shatib berdi. Shu bilan birga, yaqinlarim ham, dugonalarim ham meni yaxshi ko‘rishar edi. Zero, bu ishlarning barchasini suyukli Payg‘ambarimizning mana shu so‘zlariga ishonchim tufayli qilganman:
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
“Kim bir mo‘mindan dunyo tashvishlaridan birini aritsa, Alloh undan Qiyomat kunining tashvishlaridan birini aritadi. Kim bir qiynalgan odamga yengillik qilsa, Alloh unga dunyoyu oxiratda yengillik qilib beradi. Kim bir musulmonning aybini yashirsa, Alloh uning aybini dunyoyu oxiratda yashiradi. Modomiki banda birodarining yordamida ekan, Alloh ham uning yordamida bo‘ladi” (Imom Muslim rivoyat qilgan).
Bir ayol aytadi:
«Eng yaxshi ko‘radigan ishim kitob o‘qish, masjidlarda ilmiy-ma’rifiy darslarga qatnashish edi. Shu ikki ish hayot dovonlaridan oshib o‘tishimda katta rol o‘ynagan. Buni qarangki, ayni mana shu yoqtirgan ishlarimni qilishda katta qiyinchiliklarga duch kelardim. Endi kitobni ochib, o‘qiy boshlasam, onam: «Buning o‘rniga darslaringni qilsangchi, badiiy kitobdan nima foyda? Undan ko‘ra idish-tovoqni yuvib qo‘ysangchi?» deb, dashnom berishni boshlar edilar. Ilm majlislariga borish undan ham mashaqqatli bo‘lardi, chunki bu majlislarni oilamizda faqat men yoqtirardim, ilm majlisidan qaytishim bilan ota-onamdan qattiq dakki eshitardim. Lekin dakki eshitsam ham, masjidda o‘zgacha halovat tuyardim. U yerga borishimga ruxsat so‘rab, onamga rosa yolvorardim. Yo‘lda ketayotib, imtihonlardan eson-omon o‘tib olishni Allohdan tinmay iltijo qilib so‘rardim.
Ming afsuslar bo‘lsinki, onam ba’zida meni tushunishga harakat qilsa-da, otam mutlaqo tushunmas, institut tolibasi bo‘lishimga qaramay, meni haqoratlar, hatto urar edi. Bularning bariga chidardim, otamga nisbatan muloyim bo‘lishga, xizmatlariga shay turishga intilardim. Bundan tashqari, ilm majlislaridan olayotgan foydalarimni ko‘rishsin deb, darslarimda ham ilg‘or bo‘lishga urinardim. Afsuski, baribir natija kutilgandek bo‘lmasdi.
Shu zaylda yillar ketidan yillar o‘tib boraverdi. Magistr darajasiga erishdim. Alloh menga oliyjanob umr yo‘ldoshni nasib etdi. U meni ilm majlislariga yanada ko‘proq borishga chorlar, ilm olishdan ilm tarqatish bosqichiga o‘tishimni istar edi. Uning yordami bilan hatto doktorlik dissertatsiyasini ham yoqladim. Oradan yillar o‘tib, ota-onamning faxriga aylandim, aka-singillarimdan ko‘ra ularga mehribonroq bo‘ldim. Shunga qaramay, Alloh ularni kechirsin-u, menga bergan ozorlarini hech unuta olmadim…».
“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA
Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.
“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.
Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:
﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾
“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).
Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.
Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:
ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ: الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.
«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).
Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.
Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.
“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).
Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.
«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).
Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.
Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.
Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.
Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.
Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.
Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.
Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:
وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.
“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.
Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.
Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:
قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ
فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.
Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).
Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.
Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar
﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾
“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.
Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.
Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.
Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.
Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
