INЕRNЕTDAN FOYDALANISH ODOBLARI
Yigirmanchi asrning eng katta kashfiyotlaridan biri bu – xalqaro tarmoq, ya’ni internet bo‘ldi desak, mubolag‘a emas. Bu tarmoq qisqa yillarda televideniye, radio, gazeta va jurnallarni orqada qoldirdi. Dunyo bo‘yicha son-sanoqsiz odamlar internet xizmatlaridan foydalanadilar, axborot almashadilar, turli masalalarni hal qiladilar.
Internet haqida odamlarning fikri turlicha, ba’zilar uni ijobiy baholashsa, ba’zilar salbiy tomonlarini gapiradi. Bu mavzudagi maqbul qarash shuki, internet ham televideniye, radio kabi bir vosita. Muhimi undan qanday foydalanishda. Uni yaxshilikka ham, yomonlikka ham ishlatish mumkin. Demak, eng muhim vazifamiz, internetdan g‘arazli maqsadda foydalanayotganlarga, ayniqsa, yoshlarga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatish, zararli oqibatlardan ogohlantirishdir.
Quyida dinimiz ta’limotlariga uyg‘un holda internetdan foydalanish odoblarini bayon qilamiz:
- Niyatni yaxshi qilish.
Yaxshi niyat – dinimizdagi eng go‘zal asoslardandir. Hatto bir qaraganda oddiy bo‘lib ko‘ringan ishlar ham yaxshi niyat bilan ibodatga aylanadi. Xuddi shunday internetdan foydalanishda ham dinimiz qoidalariga muvofiq ish qilishni niyat qilgan kishi, ishi bitishi bilan birga savobga ham ega bo‘ladi. Payg‘ambarimiz (alayhissalom) shunday deydilar: “Albatta, amallar niyatlarga bog‘liqdir…” (Imom Buxoriy rivoyati).
- Internetdan olinadigan va tarqatiladigan barcha ma’lumotlar shariatimiz ko‘rsatmasiga mos bo‘lishi darkor.
Internet ham xilvat joy hukmida bo‘lganidan, odamlar orasida qilmaydigan ishlarimizni, yolg‘iz qolganda ham o‘zimizga ravo ko‘rmasligimiz kerak. Alloh taolo bizni doim kuzatib turganini his qilishimiz lozim. Alloh taolo Qur’oni karimda marhamat qiladi: “(Alloh) ko‘zlarning xiyonatini (qarash man etilgan narsaga o‘g‘rincha ko‘z tashlashini) ham, dillar yashiradigan narsalarni (yomon niyatlarni) ham bilur” (G‘ofir surasi, 19-oyat).
- Internetdan foydalanayotganda bolalarni qarovsiz qoldirmaslik lozim.
Internetda bolalarimiz kim bilan muloqot qilmoqda, kimlar bilan do‘stlashmoqda – bu nihoyatda muhim. Chunki hadisi sharifda shunday marhamat qilinadi: “Yaxshi hamroh va yomon hamrohning misoli atir sotuvchi va temirga dam uruvchi kabidir. Atir sotuvchi yo senga xushbo‘ylik surtib qo‘yadi yo undan xushbo‘ylik sotib olasan yo undan kelayotgan xushbo‘y hiddan bahra olasan. Temirga dam uruvchi esa yo kiyimingni bir chetini kuydirib qo‘yishi mumkin yo undan kelayotgan qo‘lansa hid dimog‘ingni achitadi” (Imom Muslim rivoyati).
Internetdan foydalanishda yana bir jihat bor, ya’ni ikki va undan ortiq kishilar orasidagi virtual aloqalar. Bunga chat, forum, feysbuk, telegram, instagram va tvitterlarni misol qilish mumkin. Bugungi kunda mana shu sohadagi xato-kamchiliklarimizni isloh qilishga juda muhtojmiz. Chunki jamiyat, din, oila va shaxsga bo‘layotgan aksariyat tahdidlar mana shu virtual aloqalar orqali ro‘y bermoqda. Quyida bu borada eng muhim bo‘lgan odoblarga to‘xtalamiz:
- Internetdagi o‘zaro aloqalarda ham dinimizdagi umumiy qoidalarga rioya etish, man qilinganlaridan saqlanish kerak.
Ijtimoiy tarmoqlar g‘iybatchilar “javlon” uradigan maydon bo‘lib qolmasin. Bu borada ham bir inson aql bilan fikr yuritishi lozim bo‘ladiki, erta qiyomatda pushaymon bo‘lib qolmasin. Doimo yaxshi gumon, bag‘rikenglik va chiroyli xulqni mahkam tutsin.
Husni xulq haqida hadisi sharifda shunday deyiladi: “Qayerda bo‘lsang ham Allohdan qo‘rqqin, yomonlikka yaxshilikni ergashtirki, yomonlikni yuvib ketadi, odamlarga chiroyli xulq bilan muomala qil” (Imom Termiziy rivoyati).
Ijtimoiy tarmoqlarda bir-birini haqorat qilish holatlari kuzatilmoqda.
HIKOYA. Bir ayol Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlariga keldi, so‘ng chiqib ketdi. Uketganidan keyin Oisha onamiz roziyallohu anho: "Agar bu ayolning bo‘yi past bo‘lmaganida u qanday ham go‘zal va chiroyli bo‘lardi", dedilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Ey oisha, seni uni g‘iybat qilding", dedilar. Oisha onamiz: "Men unda bor (rost) narsani aytdim-ku", dedilar. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Sen unda bor narsani aytganing uchun g‘iybat bo‘ldi, unda yo‘q (yolg‘on) narsani aytsang, bo‘hton qilgan bo‘lar eding", dedilar. Shuning uchun bizlar bunday gap-so‘zlardan ehtiyot bo‘lishimiz darkor.
- Internet orqali o‘zga jins vakillari bilan muloqotda nomahramlik masalasiga juda ehtiyot bo‘lish shart.
Mana shu masalaga beparvolik ko‘plab muammolarga sabab bo‘lmoqda.
Masalan : Erkakka kelgan xatlar xotinning qo‘liga tushib yoki er xotinning begona erkaklar bilan yozishmalarini topib olgan xolatlar yo Oila qurmagan yosh yigit – qizlarning Ijtimoiy tarmoqdagi yozishuvlari sababidan to‘ydan so‘ng oilalarda halovat yo‘qolib, nikohning buzulishigacha bormoqda.
Bugungi kunning talabi – internetning ijobiy jihatlaridan unumli foydalanib, dunyo-oxiratimizni obod qiladigan, xalqimizga manfaat keltiradigan ishlarni amalga oshirishdir. Har bir musulmon hayotda umuminsoniy va diniy qoidalarga amal qilishi lozim bo‘lsa, internetdan foydalanishda ham shu asoslarga rioya etishi shart. Aks holda, turli gunoh ishlarga aralashib qolinadi. Demak, yaqinlarimiz, ayniqsa, yoshlarni ijtimoiy tarmoqning salbiy jihatlari va zararli oqibatlaridan himoya qilish, doimiy tushuntirish ishlarini olib borish burchimizdir.
Manbalar asosida tayyorlandi
Ma’rufxon ALOXODJAYEV,
Namangan shahri “Abdulqodir qori” jome
masjidi imom-xatibi
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
