Muqallid iymonining e’tiborli ekani
41 - وَإِيْمَانُ الْمُقَلِّدِ ذُو اعْتِبَارٍ بِأَنْوَاعِ الدَّلاَئِلِ كَالنِّصَالِ
Ma’nolar tarjimasi: Muqallidning iymoni qilichning temiridek (yorqin) dalillarning navlari bilan e’tiborlidir.
Nazmiy bayoni:
Muqallid iymoniga bordir e’tibor,
Qilich kabi yorqin dalillar bisyor.
Lug‘atlar izohi:
اِيْمَانُ – mubtado va muzof. Lug‘atda ikki xil ma’noni anglatadi:
1. Ishonch;
2. Omonlik berish.
الْمُقَلِّدِ – muqallid lug‘atda “taqib qo‘yuvchi”, “osib qo‘yuvchi” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa “Ma’sum zot sollallohu alayhi vasallamdan o‘zganing so‘zini dalilsiz qabul qilib oluvchi kishi muqallid deyiladi”.
ذُو – xabar bo‘lgani uchun و harfi bilan e’roblanib turibdi.
اعْتِبَار – muzofun ilayh.
بِ – “sababiya” ma’nosida kelgan jor harfi.
أَنْوَاعِ – bu kalima نَوْعِ ning ko‘plik shaklidir. Nav jinsdan xos bo‘lib haqiqati bir xil narsalarga nisbatan ishlatiladi. Jins esa haqiqati har xil narsalarga nisbatan ishlatiladi. Masalan, hayvon jins, inson navdir. Shunga ko‘ra, bu kalima “haqiqatlari bir xil bo‘lgan dalillar bilan” degan ma’noni anglatadi.
الدَّلاَئِلِ – muzofun ilayh. Dalil lug‘atda “belgi”, “isbot” ma’nolarini anglatadi. Istilohda: “Uni bilish sababli boshqa narsa haqida ilm hosil bo‘ladigan narsa dalil deyiladi”.
كَ – “tashbeh” (o‘xshatish) ma’nosidagi jor harfi.
النِّصَالِ – نَصْلٌ ning ko‘plik shakli bo‘lib, qilich, nayza va pichoq kabi narsalar yasaladigan mustahkam metallga nisbatan ishlatiladi. Ya’ni qilichning mustahkam temiri odatda yarqirab ko‘zga tashlanib turganidek muqallid iymonining mo‘tabarligi haqidagi dalil ham mustahkam va yorqindir.
Matn sharhi:
Kimgadir biror narsani taqish yoki nimagadir biror narsani osib qo‘yishga nisbatan قَلَّدَ fe’li ishlatiladi. Muqallid (taqlid qiluvchi) muqolladning taqlid qilinganning) so‘zini go‘yo o‘zining bo‘yniga taqib olayotgandek bo‘lgani uchun unga muqallid deyiladi. Shu ma’noda ma’sum zot sollallohu alayhi vasallamdan o‘zganing so‘zini dalilsiz qabul qilib olish taqlid, deyiladi. Ya’ni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga aqidada, amalda va umuman barcha ishlarda ergashish taqlid bo‘lmaydi. Chunki Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning so‘zlariga dalil so‘ralmaydi, balki u zotning so‘zlari, qilgan ishlari va “taqrir” (biror ishni qaror toptirish)larining o‘zi musulmon kishi qabul qilishi shart bo‘lgan dalil hujjat hisoblanadi. Zero, u zotga itoat qilish Allohga itoat qilish bo‘ladi.
Demak, umrida Islom haqida umuman eshitmagan kimsaning oldida Alloh taologa iymon keltirish lozimligi aytilib, shahodat kalimasi o‘rgatilsa, u ham aytuvchiga taqlid qilib bu kalimani qaytarsa, shu aytganlarining o‘zi bilan mo‘min hisoblanadimi yoki hisoblanmaydimi? Matnda mana shu savolga javob berildi.
Shunga ko‘ra muqallid deganda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan boshqa kishining so‘zini dalilsiz qabul qiluvchi kishi tushunilishiga ittifoq qilingan. Ammo dalilsiz qabul qiluvchi deganda kim tushunilishi to‘g‘risida ikki xil qarash aytilgan:
1. Odamlardan uzoq olis tog‘ cho‘qqilarida yashovchi bilan odamlar orasida yashovchi orasida farq yo‘q, barcha insonlar muqallid bo‘lishlari mumkin
2. Odamlardan uzoq olis tog‘ cho‘qqilarida yashovchi iymonu Islom haqida umuman eshitmagan kishigina muqallid bo‘ladi. Odamlar orasida yashovchilar esa barchalari fikr yurituvchi va dalil izlovchi kishilar bo‘ladi.
Mana shu ikkinchi qarash Imom Moturidiy rahmatullohi alayhning mazhabi hisoblanadi.
Muqallidlarni ham ulamolar ikki qismga ajratganlar:
1. O‘zganing so‘zini qabul qilib, bu so‘zda qat’iy turuvchi. Ya’ni unga bu gapni aytgan kishi o‘sha gapidan qaytsa ham, qaytmasdan tura oladigan kishi;
2. O‘zganing so‘zini qabul qilgan, ammo bu so‘zda qat’iy jazm qilmagan kishi. Ya’ni unga bu gapni aytgan kishi o‘sha gapidan qaytsa, bu ham, albatta, qaytadigan kishi.
Muqallidning iymoni e’tiborli ekani haqidagi bahs birinchi qismga tegishlidir. Ikkinchi qismning esa iymoni e’tiborli emasligi bilittifoqdir. Chunki shak va taraddud aslo iymon hisoblanmaydi.
Muqallidning iymonini e’tiborsiz hisoblaydiganlar quyidagi ma’nodagi so‘zlarni aytadilar: Dinning asosida taqlid qilish joiz bo‘lmaydi. Chunki bizlar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ergashishga buyurilganmiz, u zot esa dinning asosini bilishga buyurilganlar:
﴿فَٱعۡلَمۡ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ ﴾
“Bas, (ey Muhammad!) Allohdan o‘zga iloh yo‘q ekanini biling”[1].
Har bir mo‘min banda dinning asosi bo‘lgan e’tiqod masalalarini bilishi lozim. E’tiqod masalalarida ixtilof kam bo‘lgani e’tiboridan ularning asosiylarini bilib olish qiyin ham emas. Qolaversa, har bir sog‘lom tabiatli kishining tabiiy sezgisida ham bu narsa mavjud. Bunga quyidagi rivoyat dalil bo‘la oladi: “Bir a’robiy kishidan Alloh taoloning borligiga dalil so‘raldi. Shunda u: “Bir dona qil katta tuyaga dalolat qiladi, qaysi bir tezak eshaklarga dalolat qiladi, qadamlarning izlari o‘sha yerdan o‘tgan kimsaga dalolat qiladi, shunday ekan, yulduzlarga to‘la osmon, dalayu yaylovlarga to‘la yer, to‘lqinlanib turuvchi dengizlar barcha narsalarni Bilguvchi, hamma narsaga qodir Zotga dalolat qilmaydimi”, – deya javob berdi”[2].
Muqallid iymonining e’tibori yo‘q deydiganlar ushbu kabi dalillarni keltirishib, modomiki, taqlid qiluvchi Allohni tanimas ekan, U haqida tafakkur qilmas ekan, iymoni e’tiborli hisoblanmaydi, deydilar.
Muqallidning iymoni e’tiborlidir, deydiganlar ko‘plab ham aqliy, ham naqliy dalillarni keltirganlar. Xulosalari shuki, iymon bu mutlaqo “rost deb bilish”, “tasdiq qilish” kabi ma’nolarni anglatadi, shu ma’noda birovga bir xabar berilsa-yu, u o‘sha xabarni qabul qilsa, shu xabar to‘g‘risida uning mutlaqo bilimi bo‘lmasa-da, “rost deb bildi”, “tasdiqladi” deyiladi-ku. Ana shu ma’noda bir kishiga iymonni yuzaga chiqaruvchi kalima aytilgan paytda uni tasdiqlasa, u mo‘min bandaga aylanadi va Alloh taoloning mo‘min bandalariga va’da qilgan narsalariga haqdor bo‘lib qoladi. Ya’ni bilish bilan tasdiqlash boshqa-boshqa narsalardir. Masalan, ahli kitoblar Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamni, aslida, o‘z bolalaridan ham ko‘ra yaxshiroq taniganlari, lekin u zotni tasdiqlamaganlari Qur’oni karimda bayon qilingan:
﴿ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡرِفُونَهُۥ كَمَا يَعۡرِفُونَ أَبۡنَآءَهُمۡۖ ﴾
“Biz kitob bergan o‘sha (zolim kimsa)lar uni (Muhammadni) xuddi o‘z farzandlarini tanigandek taniydilar”[3].
Shu ma’noda birov shahodat kalimasini aytsa, agar olam va uning Buyuk Yaratuvchisi to‘g‘risida mutlaqo tafakkur qilib ko‘rmagan bo‘lsa-da, uning iymoni e’tiborli hisoblanadi. Zero, Nabiy sollallohu alayhi vasallam yolg‘iz shahodat kalimasini aytgan a’robiylarni ham mo‘minlikka hukm qilganlar. Bu esa ularning iymonlari zohiran e’tiborga olinishiga va qalblarining qanday ekani Allohga havola qilinishiga dalolat qiladi.
KЕYINGI MAVZU:
Aqli bor kishining Allohni tanishi lozimligi
Kamerada nafaqat tarix, balki Buxoroning bugungi qiyofasi ham aks etmoqda
Ba’zi shaharlarni kitobdan o‘qib tanimaysiz — ularni ko‘rish, his qilish, ko‘hna devorlariga boqish, tor ko‘chalaridagi tarix nafasini tuyish kerak. Buxoro dunyodagi ana shunday betakror, g‘aroyib shaharlardan biri hisoblanadi.
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati