Kambag‘allikdan panoh so‘rash
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
“Allohim, men Sendan jahannam fitnasi va azobi, qabr fitnasi va azobi, boylik fitnasi, kambag‘allik fitnasi hamda masih dajjol fitnasidan panoh berishingni so‘rayman!” (Imom Buxoriy rivoyati).
“Fitna” so‘zi lug‘atda “sinash, imtihon qilish; azoblash; adashish; vasvasa” kabi ma’nolarni anglatadi.
“Jahannam fitnasi” Alloh harom qilgan ishlarni sodir etib, do‘zaxda azoblanishdir.
“Qabr fitnasi” qabrda bo‘ladigan turli qiyinchilik va mashaqqatlardir.
“Boylik fitnasi” boylikning insonni g‘urur, kibr, manmanlik, Allohga itoatsizlik kabi razil ishlarga undashidir.
“Kambag‘allik fitnasi” o‘ta qashshoq bir holatga tushib, odamlar nazdida xoru zor bo‘lish, hammadan biron narsa ta’ma qilib, o‘z hurmatini oyoq osti qilish va qo‘li kaltalik sababli turli xil noqulay vaziyatlarga tushib qolishdir.
“Masih dajjol fitnasi” qiyomat qoim bo‘lishidan oldin, dajjol yer yuziga chiqqanida, bandalarni aldab, e’tiqodlari, imonlaridan qaytarishi, ularni jahannam sari chorlashi va boshqa aldovlaridir.
Demak, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam doimiy suratda jahannam azobi, qabr azobi, boylik va kambag‘allik fitnasi, shuningdek, masih dajjol fitnasi va aldovlaridan panoh so‘rab duo qilar ekanlar.
“Allohim, Sendan (bergan) ne’mating zavol topishi, ofiyating (notinchlikka) almashinishi, to‘satdan keluvchi azobing va barcha g‘azabingdan panoh berishingni so‘rayman!” (Imom Muslim, Abu Dovud va imom Tabaroniy “Avsat”da Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhudan rivoyat qilgan).
Ushbu hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bizlarga yomonliklardan qanday panoh so‘rash kerakligini o‘rgatmoqdalar.
“Ne’mating zavol topishidan...” Ya’ni, Islom va imon ne’mati, menga bergan boshqa ko‘plab ne’matlaring barham topishi va ulardan ayrilishdan panoh so‘rayman!
“Ofiyating almashinishidan...” Ya’ni, sog‘ligim kasallik, tinchligim notinchlik, boyligim kambag‘allikka almashinishidan panoh so‘rayman!
“To‘satdan keluvchi azobingdan...” Ya’ni, men ojiz bandang gunohlar girdobiga tushib qolib, Sen tomondan birdan keluvchi g‘azabing va intiqomingga giriftor bo‘lishdan panoh so‘rayman!
“Va barcha azobingdan...” Ya’ni, Sening g‘azabingni qo‘zg‘aydigan ishlarni sodir etib, azobingga yo‘liqishdan panoh so‘rayman!
“Allohim, O‘zing meni ochlikdan asragin. Zero, u yomon yostiqdoshdir! Meni xiyonatdan asragin. Zero, u eng yomon botiniy xislatdir” (Abu Dovud, Nasoiy, Ibn Moja, Ibn Hibbon “Sahih”da Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilgan).
Ushbu hadisda bandaning tanasi va qalbiga tegishli ikki xil illatdan panoh so‘rash ta’lim berilmoqda.
“Allohim, O‘zing meni ochlikdan asragin. Zero, u yomon yostiqdoshdir!”
Allohim, ibodatlar va O‘zingga itoat etishimga to‘sqinlik qiladigan, kasallik yoki o‘limga sabab bo‘luvchi ochlikdan saqlagin. Zero, u eng yomon hamrohdir!
Ushbu hadisdan ma’lum bo‘ladiki, biron narsani niyat qilmagan holda och yurish bandaning savob qozonishiga kifoya qilmaydi. Balki bunday ochlik uning tanasini zaiflashtiradi, miya faoliyatining yomonlashuvi, unda qabih fikr va xayollarning paydo bo‘lishiga sababchi bo‘ladi.
“Meni xiyonatdan asragin. Zero, u eng yomon botiniy xislatdir”.
Xiyonat omonatning aksidir. Omonatga xiyonat qilish munofiqlik alomatlaridan biridir. Demak, xiyonat, aldov, yolg‘on inson qalbiga yashiringan eng yomon illat bo‘lib, bu narsa uni jahannam sari sudraydi. Har bir banda qalbini aql oynasida tekshirib, xiyonatdan zarracha asorat ko‘rsa, uni bartaraf qilish, qalbida yashiringan xiyonat illatini xulqni ziynatlovchi omonat sifatiga almashtirishga harakat qilishi lozim.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, banda tug‘yon va kibrga olib bormaydigan boylik, farovon hayot so‘rashi bilan birga, ibodatiga xalaqit beradigan, imoniy va sihhiy ahvoliga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan, o‘zini esa xorlik va ta’magirlikka olib boradigan kambag‘allikdan, o‘ta qashshoqlikdan ham panoh so‘rashi kerak.
Odilxon qori Yunusxon o‘g‘li
Jannatning misoli
“Taqvodorlarga va’da qilingan jannatning misoli shuki, uning ostidan anhorlar oqadi, mevalari va soyalari doimiydir. Shu taqvo qilganlarning oqibatidir. Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir” (Ra’d surasi, 35-oyat).
Bu oyat taqvodorlarga va’da qilingan jannatni sifatlab berish ma’nosida bo‘lishi mumkin. Oyat “taqvodorlarga va’da qilingan jannat kofirlarga va’da qilingan do‘zaxga o‘xshash bo‘ladimi?” degan ma’noda bo‘lishi ham mumkin. Ya’ni jannat bilan do‘zax birbiriga o‘xshash emas.
Alloh taolo boshqa bir oyatda jannat haqida bunday marhamat qiladi: “Taqvodorlarga va’da qilingan jannatning misoli: ichida aynimagan suvli anhorlari, ta’mi o‘zgarmagan sutli anhorlari, ichuvchilar uchun lazzatbaxsh xamrli anhorlari, musaffo asalli anhorlari bor. Ular uchun unda barcha mevalar va Rabbilaridan mag‘firat bordir. Ular do‘zaxda mangu qoladigan, o‘ta qaynoq suv bilan sug‘orilib, ichaklari titilib ketadigan kimsa (kofirlar)ga o‘xsharmidi?” (Muhammad surasi, 15-oyat).
Alloh taolo bu oyatda bunday demoqda: “Sifati shunday doimiy ne’matlar ichra bo‘lgan kishilar mudom azoblanadigan, sifatlari ana unday bo‘lgan kimsalar kabi bo‘lurmi?” Ya’ni jannatiylar do‘zaxiylar kabi bo‘lmaydi. Shundan oldin kelgan oyat ham ushbu oyatga qiyos qilinadi.
“Uning ostidan anhorlar oqadi, mevalari doimiydir”. Ya’ni jannatning mevalari doimiy bo‘lib, aslo tugab qolmaydi. Ular dunyo mevalari va uning ne’matlariga o‘xshamaydi. Dunyo mevalarining har qanday turi vaqti bilan tugab qoladi. Shuning uchun ham Alloh taolo oxirat jannatining mevalari va undagi jamiki ne’matlar uzluksiz, doimiy ekanini hamda kofirlarga oxiratning azobi ham bardavom ekanini xabar qildi.
“Va soyalari…” Alloh taolo jannatning soyasi ham uzluksiz ekani, unda botishi bilan soyasi ham yo‘qoladigan quyosh bo‘lmasligini bayon etib, undagi barcha ne’matlarning davomiyligi va manfaatli bo‘lishini bildirdi. Soyada manfaat bor, lekin zarar yo‘q, quyoshda esa foyda bilan birga zarar ham bordir. Xuddi shunday, dunyo hayotida barcha narsalarda foydali taraflari bilan birga zararli jihatlar ham bo‘ladi. U ne’matlar kelishi vaqti bilan to‘xtab, zavol topadi. Alloh taolo oxiratdagi soya, jannatdagi barcha ne’matlar zararsiz, uzluksiz, boqiy bo‘lishini va ular dunyodagi soyaga va ne’matlarga o‘xshamasligini xabar qildi.
“Shu taqvo qilganlarning oqibatidir. Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”. Ya’ni kofirlarning jazosi do‘zaxdir. Bu oyat ning zohirini e’tiborga oladigan bo‘lsak, go‘zal oqibat shirkdan saqlanganlarga bo‘lishi aytildi. Chunki Alloh taolo kofirlarning oqibati do‘zax ekanini zikr qildi. Ya’ni ular ning oqibati, jazosi do‘zaxdir. Jannat esa shirkdan saqlanganlarning mukofotidir.
“Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”. Ya’ni kofirlarning jazosi do‘zaxdir. Yoki ushbu iboraning ma’nosi: “Taqvo qilganlar ning oqibati jannatdir, kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”.
Mufassirlardan ba’zilari Alloh taoloning “Bu taqvo qilganlarning oqibatidir” oyatining ma’nosini bunday bayon qiladi: “Ularning amallari, yaxshiliklarining oqibati jannatdir. Alloh taoloning yagonaligiga kufr keltirgan kimsalar amallarining oqibati esa do‘zaxdir”.
Imom Abu Mansur MOTURIDIYning “Ta’vilotul Qur’on” asaridan
Abdulatif ALLOQULOV tarjima qildi.
“Hidoyat” jurnalining 2025 yil 9-sonidan
http://hidoyatuz.taplink.ws
