Islom olamining eng buyuk tabibi
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
Bugun tibbiyot sohasi ixtirolariga nazar solar ekanmiz, unda birinchi navbatda, Yevropa olimlarining kashfiyotlari namoyon bo‘lishini ko‘rishimiz mumkin. Mazkur yo‘nalishdagi yangiliklar, insoniyatga katta naf keltirgan tadqiqotlar asosan so‘nggi ikki yuz yil ichida amalga oshirilgandek go‘yo. Aslida ham shundaymi? Unday bo‘lsa, ming yil oldingi Islom sivilizatsiyasi natijalari qayerda qoldi? Islom dini hammani ilmga targ‘ib qilgan o‘sha davrda nahotki musulmonlar qoloq yashagan bo‘lsa? Nahot, ulardan yetuk olimlar chiqmagan bo‘lsa?
Darhaqiqat, IX–XII asrlar oralig‘i – tarixga Islom olamining Uyg‘onish davri (Renessansi) sifatida muhrlangan. Bu vaqtda ko‘plab ixtirolar amalga oshirilib, dunyo hamjamiyati e’tiboriga taqdim qilingan. Jumladan, o‘sha davrda ilm o‘chog‘i – Bag‘dodda «Baytul hikma» («Donishmadlik uyi»)ga asos solindi. Mazkur dargohda ko‘plab olimlar tunu kun ilm yo‘lida izlanishlar olib borib, har xil sohalar, turli yo‘nalishlar rivojiga hissa qo‘shdilar. Shunday olimlardan biri – g‘arblik shifokorlar va alkimyogarlar orasida Razes, «Ikkinchi Galen» nomlari bilan tanilgan, Bag‘doddagi shifoxonaga rahbarlik qilgan Ar-Roziydir.
Allomaning to‘liq ismi Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyyo Ar-Roziy (milodiy 865–925 yillar) bo‘lib, u Iroqning Ray shahrida dunyoga kelgan. Tibbiyot, matematika, falakiyot, falsafa va kimyo sohalarida samarali faoliyat yuritgan Ar-Roziy ikki yuzga yaqin asar yozib qoldirgan. Ularning aksariyati X asrdayoq Yevropa tillariga tarjima qilingan bo‘lib, 63 tasi hozirgi kungacha saqlanib qolgan.
Britaniyalik sharqshunos va yozuvchi Edvard Granvil Braun Ar-Roziy haqida yozar ekan, uni: «Barcha musulmon tabiblari orasidagi o‘ziga xos va ulug‘ tabib bo‘lib, eng sermahsul asarlar muallifi», deya ta’riflaydi.
«U o‘rta asr Islom olamining eng buyuk tabiblaridan bo‘lgan», deydi Ar-Roziyga yuksak baho bergan amerikalik kimyogar va tarixchi Jorj Sarton.
E’tiborlisi, butunjahon miqyosida ko‘plab shifokorlarning ma’naviy ustoziga aylangan Ar-Roziy tomonidan tibbiyot faniga kiritilgan bir qator yangiliklar bugun ham zamonaviy meditsina asoslarini tashkil qilib turibdi.
Masalan, bugun shifoxonaga shikoyat bilan kelgan bemorga «Kasalliklar tarixi»ning ochilishini hammamiz bilamiz. Lekin bemor haqida barcha ma’lumotni o‘z ichiga olgan daftarni birinchi bor amalda qo‘llagan olim Ar-Roziy bo‘lganini ko‘pchilik bilmasa kerak (Gochfeld M. «Chronologic history of occupational medicine» -«J. Occup. Environ. Med.» 2005 Feb., 47(2), 96 – 114).
Zero, manbalarda keltirilishcha, Ar-Roziy maxsus daftarga kasalning ismi va otasining ismini, yoshi va kasbini, turar joyi va jinsini, qanday dardga chalingani va boshqa belgilarini, o‘zi tomonidan buyurilgan dori va muolajalarni, ularning bemorga ko‘rsatgan ta’sirlarini, nihoyat, kasal tuzalib ketgani yoki o‘lgani haqidagi ma’lumotlarni yozib qoldirgan. Bemorga xizmat ko‘rsatishning bunday samarali usuli keyinchalik barcha tibbiy muassasalarda qo‘llanila boshlangan.
Buyuk tabibning yana bir ixtirosi chechak kasalligiga qarshi emlash bilan bog‘liq. Gap shundaki, Ar-Roziy «Kitob aljudariy val hasba» («Chechak va qizamiq haqida kitob») asarida tibbiyot tarixida birinchi bo‘lib chechak va qizamiqqa ta’rif berib, ularning boshqa yuqumli kasalliklardan farqini keltirib o‘tadi. Eng muhimi, chechak bilan bir marta kasal bo‘lgan kishi ikkinchi marta bu kasallikka duchor bo‘lmasligini aniqlab, emlash (kishi tanasiga virus infeksiyalarini oz miqdorda yuborish) orqali og‘ir kechadigan darddan forig‘ bo‘lish mumkinligini bayon etadi. Ko‘p o‘tmay variolyatsiya – chechak bilan emlash amaliyoti Sharq va G‘arbga keng tarqaladi.
O‘z navbatida, Ar-Roziy tibbiyotda paxta, halqumdan yot jismlarni olish uchun ishlatiladigan jarrohlik asbobi, shuningdek, qo‘y ichagidan tayyorlanib, jarohatlarni tikishda foydalaniladigan maxsus ip – ketgutdan hamda simob malhamlardan birinchi marta foydalangan tabib sifatida tarixda qolgan.
Aynan maqolamiz qahramoni tashabbusi bilan tibbiyotga har xil mutaxassisliklar kiritilgan. Zero, aynan Ar-Roziy o‘z asarlarida «Bir tabib hamma kasalliklarni davolay olmaydi» degan fikrni ilgari surgan.
Bundan tashqari, u aholining kam ta’minlangan qismi uchun tibbiy tavsiyalar tuzib, bu ma’lumotlarni «Man la yahzuruh at-tabib» («Shaxsiy tabibi bo‘lmaganlarga atalgan tibbiyot») kitobida jamlagan. Mazkur risola keng ommaga mo‘ljallangan bo‘lib, aholi undan tabib topilmagan vaqtda keng foydalangan.
Ar-Roziy shifoxonalarni tashkil etishda binoni qayerga joylashtirish lozimligiga ham ahamiyat berish kerakligini birinchi bo‘lib aytgan tibbiyot ilmi vakillaridan biridir. Qizig‘i, u kasalxona uchun joy tanlashda o‘ziga xos usuldan foydalangan. Jumladan, shaharning turli chekkalariga go‘sht bo‘laklarini osib qo‘yib, ularni bir necha kun davomida kuzatib borgan: qaysi hududda go‘sht uzoqroq aynimay tursa, kasalxonani o‘sha yerda bunyod etishni tavsiya qilgan.
Yunon tibbiyotini ilk bora bir tizimga jamlagan ham Ar-Roziydir. Xususan, benazir shifokor o‘zining eng yirik tibbiy asari – «Al-Xoviy»da qadimgi Yunonistonda yashab, faoliyat olib borgan olimlar tabobatidan tortib o‘zi yashagan davrga qadar takomillashgan tib ilmi haqida batafsil so‘z yuritgan. Eng muhimi, Ar-Roziy mazkur ma’lumotlarga Ray va Bag‘dod shifoxonalarida o‘zi olib borgan klinik kuzatuv va tajribalar natijalarini ham qayd etib, qo‘shib borgan. 30 jildli bu asardan hozir tibbiyot fanining qomusi sifatida foydalaniladi.
Shu o‘rinda Abu Bakr Roziyning samarali faoliyatini Dmitriy Mendeleyev ham e’tirof etganini alohida aytib o‘tish lozim. Iroqlik tabib yozgan asarlar bilan tanishgan taniqli rus olimi o‘zining «Kimyo asoslari» («Osnovi ximii») kitobida qayd etishicha, Ar-Roziy kimyoviy tajribalar o‘tkazadigan xonalari ko‘pgina asbob-uskunalar, xususan, jom, kolba, tog‘ora, kristallash uchun shisha likopchalar, ko‘zalar, kastryullar, kerosin lampalari, qo‘ra, pech (atanor), eritadigan pechlar, egovlar, shpatel, cho‘michlar, qaychilar, bolg‘alar, ombur, qum va suv hammomlari, mato va yungdan tayyorlangan suzgichlar, alembik, aludel, voronkalar, kukurbitlar, dastali hovonchalar, metall elaklar, jun va ipakdan yasalgan boshqa jihozlar bilan ta’minlangan bo‘lgan.
Bundan tashqari, Ar-Roziy kimyoviy jarayonlardan eritish, dekantatsiya (cho‘kma ustidagi suyuqlikni quyib olish usuli), filtrlash, degidratsiya (suvning molekulalarga ajralishi), distillatsiya (suyuqlikni dastlab bug‘lantirib, keyin sovitish jarayoni), sublimatsiya (moddaning kristall yoki qattiq holatdan suyuq holatga o‘tmay turib, bevosita gaz holatga o‘tish jarayoni), amalgamatsiya (simobli eritma bilan boshqa metallarni ajratib olish), koagulyatsiya (quyultirish) kabi turli kimyoviy jarayonlar haqida ma’lumotlar qoldirib ketgan (D.I. Mendeleyev. Tolkoviy tarif. Vip. 1. SPb., 1891, str. 3).
Nihoyat, Ar-Roziyning bolalar kasalliklari va ularni davolash haqida yozilgan «Risola fi amroz al-atfol» nomli asari haqida ikki og‘iz so‘z: ushbu asar pediatriya bo‘yicha batafsil ma’lumotlar to‘plangan ilk qo‘llanma bo‘lgani sabab uni o‘qib-o‘rganib chiqqan bir qator olimlar tabibga «pediatriya otasi» degan ta’rif berishgan.
Xulosa o‘rnida Ar-Roziyning kashfiyotlari bu bilan chegaralanib qolmaganini, uning mehnati hozirgacha o‘rganilayotganini aytib o‘tish mumkin. Ahamiyatlisi, matematika, musiqa, falsafa yo‘nalishlarida ham beqiyos asarlar yozgan Abu Bakr Roziy o‘z ixtirolarini G‘arbning Bekon, Kepler, Galiley, Kopernik, Nyuton kabi ko‘zga ko‘ringan olimlaridan oldinroq kashf qilgan. Bundan esa yevropalik olimlarning kashfiyotlarida Islom olamining Ar-Roziy kabi ulamolari hissalari bor degan to‘xtamga kelish mumkin.
Munavvar Rustam qizi tayyorladi.
«Hilol» jurnali 4(61) son
Imom Buxoriy yurtida buyuk allomalar merosi ilm, ma’rifat va tadqiqotlar bilan yanada boyimoqda
Shu kunlarda joylarda Vatanimiz davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlamoqda. O‘tgan yillarga nazar tashlasak, istiqlol nafaqat siyosiy va iqtisodiy mustaqillik, balki buyuk ajdodlar merosi va ma’naviy ildizlariga qaytish imkonini berganini yanada chuqur his etamiz.
Ayniqsa, keyingi yillarda Yangi O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ilm-ma’rifat, diniy ta’lim va buyuk allomalarimiz merosini o‘rganish sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar bu borada mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi.
Prezidentimiz 2017 yildayoq yurtimizda shakllangan buyuk ilmiy maktablarni qayta tiklash, xususan, Samarqandda hadisshunoslik maktabini tashkil etish tashabbusini ilgari surgan edi. Oradan ko‘p o‘tmay bu ezgu g‘oya amaliy ifodasini topdi. Davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi «Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni asosida Samarqandda Hadis ilmi maktabi tashkil etildi. Shu yilning 1 noyabrida qabul qilingan Hukumat qarori bilan uning faoliyatining tashkiliy-huquqiy asoslari belgilab berildi.
Bu voqea, bizningcha, shunchaki yangi ta’lim muassasasining ochilishi emas edi. Bu – Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Dorimiy kabi buyuk muhaddislarni yetishtirgan zaminda hadis ilmining uzoq asrlik an’analarini zamonaviy asosda davom ettirish yo‘lidagi tarixiy qadam bo‘ldi.
Hadis ilmi maktabi oldiga Qur’oni karim va hadislarning asl mohiyatini teran anglaydigan, hadis ilmining ilmiy-nazariy asoslarini puxta egallagan, buyuk muhaddislarimiz merosini chuqur o‘rganadigan va mustaqil ilmiy tadqiqot olib bora oladigan yetuk mutaxassislarni tayyorlash vazifasi qo‘yildi. Eng muhimi, hadislarda mujassam bo‘lgan ezgulik, halollik, adolat, bag‘rikenglik, vatanparvarlik, ota-onaga ehtirom, inson qadrini ulug‘lash singari umuminsoniy g‘oyalarni xalqimiz, ayniqsa, yosh avlodga to‘g‘ri va ilmiy asosda yetkazish ta’lim dargohining muhim vazifalaridan biriga aylandi. Bugun Hadis ilmi maktabida ta’lim jarayoni nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmay, amaliy mashg‘ulotlar bilan ham uzviy bog‘langan. Talabalar hadislarni taxrij qilish, ya’ni ularning asl manbalarini aniqlash, rivoyat yo‘llari va sanadlarini o‘rganish, hadis matnlarini sharhlash va ilmiy tahlil qilish, ularni mavzu va mazmuniga ko‘ra tasniflash, shuningdek, hadis manbalari va ilmiy asarlarni tadqiq qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni egallamoqdalar.
Ayni paytda, Hadis ilmi maktabining Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bilan yonma-yon faoliyat yuritayotgani ham o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhitni yuzaga keltirmoqda. Buyuk muhaddis Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy merosini o‘rganish, uni jahon ilm ahliga yetkazish, zamonaviy tadqiqotlar bilan boyitish yo‘lida amalga oshirilayotgan ishlar yoshlarimiz uchun ulkan ilmiy maktab vazifasini o‘tamoqda.
Bugun Samarqand zaminida Imom Buxoriy nomi bilan bog‘liq ulkan bunyodkorlik ishlarining amalga oshirilishi ham xalqimizning o‘z buyuk ajdodiga bo‘lgan yuksak ehtiromining ifodasidir. Imom Buxoriy majmuasining zamon talablari asosida qayta bunyod etilishi, uni ilm-ma’rifat, tarbiya va ziyorat maskaniga aylantirishga qaratilgan ishlar nafaqat yurtimiz, balki butun islom olami uchun katta ahamiyatga ega.
Yangi O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohaga bo‘lgan munosabatning eng muhim jihati shundaki, ajdodlar merosi faqat tarixiy faxr sifatida emas, balki bugungi va kelajak avlod tarbiyasiga xizmat qiladigan ulkan ma’naviy xazina sifatida o‘rganilmoqda. Imom Buxoriyning ilmga sadoqati, haqiqatni izlashdagi matonati, hadislarni qabul qilishdagi yuksak ilmiy mezonlari bugungi yoshlarimiz uchun ham ibrat maktabidir.
So‘nggi yillarda yurtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Imom Termiziy, Bahovuddin Naqshband ilmiy-tadqiqot markazlari, Hadis ilmi maktabi kabi qator ilm va ma’rifat maskanlarining tashkil etilgani ham ushbu siyosatning uzviy natijasidir.
Bularning barchasi zamirida bitta buyuk maqsadni ko‘rish mumkin: ma’rifatli, o‘z tarixini biladigan, ajdodlari merosi bilan faxrlanadigan, ayni paytda zamonaviy bilim va tafakkurga ega avlodni voyaga yetkazish. Biz, Hadis ilmi maktabi jamoasi, yaratib berilayotgan bunday imkoniyatlarni katta ishonch va yuksak mas’uliyat sifatida qabul qilamiz. Chunki buyuk muhaddislar yurtida hadis ilmini o‘rganish va o‘rgatish faqat kasbiy vazifa emas, balki ajdodlar oldidagi ma’naviy burch hamdir.
Mustaqilligimizning 35 yilligi arafasida ortga nazar solib, bugungi natijalarni sarhisob qilar ekanmiz, istiqlolning qadrini yana bir bor teran his etamiz. Agar mustaqillik xalqimizga o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini bergan bo‘lsa, Yangi O‘zbekistondagi islohotlar milliy va diniy-ma’rifiy merosimizni chuqur o‘rganish, uni dunyoga munosib tarzda namoyon etish uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochdi. Endilikda bizning vazifamiz – ana shu imkoniyatlardan samarali foydalanib, Imom Buxoriy va boshqa buyuk allomalarimiz qoldirgan ilmiy merosni yanada chuqur tadqiq etish, uning insonparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yosh avlod qalbiga yetkazishdir. Zero, o‘z o‘tmishini anglagan, ilmni qadrlagan va ma’rifatga tayangan xalqning kelajagi hamisha porloq bo‘ladi.
Barot Amonov, Hadis ilmi maktabi rektori.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati