Alloh qiyomat kuni ularga nazar solmaydi
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
عَنْ أَبِي أُمَامَةَ صُدَيِّ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَرْبَعَةٌ لَا يَنْظُرُ اللهُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: عَاقٌّ، وَمَنَّانٌ، وَمُدْمِنُ خَمْرٍ، وَمُكَذِّبٌ بِقَدَرٍ».
Abu Umoma Suday ibn Ajlondan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «To‘rt toifaga Alloh qiyomat kuni nazar solmaydi: oq bo‘lganga, minnatchiga, aroqxo‘rga va qadarni yolg‘on deydiganga», dedilar.
Sharh: Qiyomat kuni Alloh taoloning nazar solmasligi banda uchun eng katta jazo va uqubatdir. Bu qiyomat kuni bandaning holiga voy bo‘ladi, deganidir.
Ushbu oliy jazoga to‘rt toifa odamlar mubtalo bo‘lar ekan. Ularning ro‘yxati boshida ota-onasiga oq bo‘lgan badbaxt turar ekan.
Shunday ekan, qiyomat kuni Alloh taoloning nazaridan qolmayin, degan har bir farzand zinhor va zinhor ota-onasiga oq bo‘lmaslikka harakat qilsin.
عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ عَاقٌّ، وَلَا مُدْمِنُ خَمْرٍ، وَلَا وَلَدُ زِنَا، وَلَا مَنْ أَتَى ذَاتَ مَحْرَمٍ، وَلَا مَنْ قُتِلَ أَعْرَابِيًّا بَعْدَ الْهِجْرَةِ».
Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Oq bo‘lgan, aroqxo‘r, valadi zino, mahrami bilan zino qilgan va hijratdan keyin a’robiy bo‘lib, qatl qilingan jannatga kirmaydi», dedilar.
Sharh: Jannatga kirmaslikdan ko‘ra kattaroq baxtsizlik yo‘q. Bu gapning ortida do‘zaxga kirish turishi hech kimga sir emas. Albatta, bu jazo banda uchun eng oliy jazodir, deyilsa, mubolag‘a bo‘lmaydi.
Yuqoridagi rivoyatda zikri kelgan jannatga kirmaydiganlarning besh toifasi ichida ota-onasiga oq bo‘lganlar ham borligi aytilgan. Ular quyidagilardan iborat:
1. Ota-onasiga oq bo‘lgan.
Jannatga kirmaydiganlar toifasi ro‘yxatining birinchi qatorida ota-onaga oq bo‘lganning turishi bu ish qanchalar og‘ir gunoh ekaniga yana bir dalildir.
2. Surunkali aroq ichadigan.
Aroqni bir tomchi ichish ham gunoh. Ammo uni to‘yib ichsa, gunoh kattalashadi. Bu harom narsani surunkali ichish esa aroqxo‘rning jannatga kirmaydigan badbaxtlar ro‘yxatida ikkinchi o‘ringa qo‘yilishiga sabab bo‘ladi.
3. Valadi zino.
"Valadi zino" deganda zinodan tug‘ilgan bola tushuniladi. Ammo o‘sha toifadagi kishilar ham jannatga kirmas ekan, degan xulosa chiqarishga shoshilmay turing. Chunki barcha shar’iy kitoblarimizda agar o‘zi ahli solih bo‘lsa, iymon-e’tiqodli bo‘lsa, Allohga o‘z vaqtida ibodatini qilib yursa, valadi zinoning holi yaxshi bo‘lishi qayta-qayta ta’kidlangan.
Unda bu hadisi sharifdagi gapni qanday tushunish kerak? Ushbu savolga javob izlab, kitoblarga murojaat qilamiz. Ko‘p kitoblarda bu savolga javob yo‘q.
Oxiri imom Tahoviyning "Mushkulul Osor" kitobini qo‘lga olamiz. Bu kitobda valadi zino jannatga kirmasligi haqida kelgan rivoyatlarning jamlanganini ko‘ramiz. Imom Tahoviy mazkur rivoyatlarni keltirib bo‘lganidan keyin ulardagi valadi zinoning jannatga kirmasligi haqidagi ma’no mushkul ekanini bayon qiladi va o‘sha mushkulni yechishga kirishadi.
U kishining tahlil qilishicha, arablarda bir narsaga o‘ta berilgan odamni yoki biror holatga tushib, undan chiqa olmagan, ana shu holatda bardavom qolgan odamni «o‘shaning bolasi» deyish odati bor.
Misol uchun oladigan bo‘lsak, zakot olishga haqli toifalarning sakkizinchisi ko‘chada qolganlardir. Bular arab tilida «ibn sabil» – «ko‘cha o‘g‘li» deyiladi. Ular vatandan firoqda – musofirchilikda og‘ir iqtisodiy holatga tushib qolgan kishilar bo‘ladilar. Islomda bu toifa kishilarga ham yaxshilik qilish buyurilgan. Hatto zakotga haqdor sakkiz toifadan bittasi xuddi shu «ko‘cha o‘g‘il»laridir.
Xuddi shu e’tibordan, bu hadisi sharifdagi «valadi zino»ni ham «zinoga berilgan farzand» deb tushunish to‘g‘ri bo‘ladi.
4. Mahrami bilan zino qilgan.
Begonalar bilan zino qilish eng katta gunohlardan biri ekani hammaga ma’lum. Shunday bo‘lganidan keyin, o‘z mahrami bilan zino qilish qanchalar og‘ir gunoh ekanini har kim o‘zi bilib olaversa bo‘ladi. Bu ma’no Nabiy sollallohu alayhi vasallamning quyidagi hadisi shariflarida ham qattiq ta’kidlanadi:
«Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Nabiy sollallohu alayhi vasallam: "Kim o‘z mahramiga jinsiy yaqinlik qilsa, uni qatl qilinglar", dedilar» (Termiziy rivoyat qilgan).
Ushbu hadisi sharifdagi hukm o‘z mahrami bilan zino qilganning bu dunyodagi jazosidir. Uning oxiratdagi jazosi jannatga kirmasligi, do‘zaxga ravona bo‘lishidir.
5. Hijratdan keyin a’robiy bo‘lib, qatl qilingan.
Ushbu jumlaning ma’nosini boshqacha iboralar bilan ifoda qiladigan bo‘lsak, «Mo‘min bo‘lib, hijrat qilganidan keyin murtad bo‘lgani uchun qatl qilingan odam jannatga kirmaydi», deyish mumkin. O‘sha paytlarda birov Islomdan chiqib, murtad bo‘lsa, «Falonchi a’robiy bo‘libdi», deyishar ekan. Ana shu gunohi kabirani qilgan odam ham jannatga kirmaydiganlar toifasidan bo‘ladi.
«Yaxshilik va silai rahm» kitobi 1-juz.
O‘zbekiston olimlari Bobur va Boburiylarning Pokistondagi merosini tadqiq etmoqda
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati