Sengagina ibodat qilamizva Sendangina yordam so‘raymiz
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
Alloh taolo Fotiha surasining 5-oyatida mo‘min bandalariga: "Biz (faqat) Sengagina ibodat qilamizva Sendangina yordam so‘raymiz!" deb duo qilishni o‘rgatgan.
Avvalgi oyatlarda Allohning sifatlari keltirilgach, endi o‘sha Zot ibodat qilinish va yordam so‘ralishga eng munosib ekani tilga olinmoqda.
Alloh taolo bandalar ojiz va zaif ekanlarini unutmasliklari uchun namozga turganlarida ushbu oyatlarni takror-takror o‘qishni amr qilgan. Qachonki bandalar zaifliklarini e’tirof etib, xushu’ bilan Allohga ibodat va duo qilsalar, Alloh ularning iltijo va ibodatlarini qabul etadi.
Oyatda “Sengagina” va “Sendangina” so‘zlarining ikki marta takrorlanishi banda ibodatni faqat Allohga qilishi, yordamni faqat Allohdangina so‘rashi kerakligiga dalolat qiladi.
Ushbu ma’no Qur’oni karimning boshqa o‘rnida quyidagicha ifodalanadi: “(Ey Muhammad,) bas, Unga ibodat qiling va O‘ziga tavakkul qiling – suyaning! Robbingiz sizlar qilayotgan amallaringizdan g‘ofil emas” (Hud, 123).
Bu yerdagi “ibodat”dan [1] murod to‘g‘ri e’tiqod bilan, niyatni xolis qilib Alloh yaxshi ko‘radigan, rozi bo‘ladigan solih amallarni bajarishdir. Aslida “ibodat” so‘zi “o‘zini juda past olib, Allohga bandalikni izhor qilish” ma’nosini anglatadi. Bular “ibodat”ning lug‘aviy ma’nosi bo‘lib, kengroq qaralsa, “ibodat” ko‘p qirrali tushunchadir. Banda hayoti davomida Alloh taolo buyurganidek, U Zot rozi bo‘ladigan tarzda, shariat chegarasidan chiqmagan holda hayot kechirsa, ana o‘sha haqiqiy ibodat bo‘ladi.
“Biz Sengagina ibodat qilamiz” degani “Sening aytganingni bajaramiz, Sening hukmingga bo‘ysunamiz, Senga isyon qilmaymiz” ma’nolarini anglatadi. Banda, Alloh farz qilgani uchun namoz o‘qigani kabi halol tarzda rizq talab qilish ham farz ekanini anglab, pokiza va halol yo‘llar orqali tirikchilik olib borsa, Allohga ibodat qilgan bo‘ladi. Demak, ulug‘ ibodatlar hisoblanmish namoz, ro‘za, zakot, haj va boshqa amallarni faqat Alloh roziligini niyat qilib ado etishidan tashqari, boshqa barcha sohadagi ishlarini Alloh amr qilganidek tasarruf qilishga, Islom ahkomlari asosida hayot kechirishga intilish lozim. Ana o‘shanda umrning har bir lahzasi ibodatga aylanadi.
Ibodatning asl mohiyati Zoriyot surasida Alloh tomonidan quyidagicha bayon qilingan: “Men jin va ins(on)ni faqat O‘zimga ibodat qilishlari uchungina yaratdim” (Zoriyot, 56).
Oyatda jin va inson toifasining yaratishdan ko‘zlangan asosiy maqsad Alloh taologa ibodat qilishlari ekani aytilmoqda. Agar “ibodat”ni faqat namoz, ro‘za, zakot va haj kabi ulug‘ ibodatlar deb tushunadigan bo‘lsak, jin va insonlar umrlarining har bir daqiqasini sajda qilib yoki har bir kunlarini ro‘za tutib o‘tkazishlari lozim bo‘lar edi. Aslida, Alloh jin va insonlarni faqat O‘zigagina bo‘ysunishga, amriga quloq tutib, qaytarganlaridan qaytishga buyurgan.
Alloh taolo bergan ne’matlarga shukr qilish, ularni o‘z joyiga sarflash ham ibodatning asosiy qismlaridan biridir. Parvardigorimiz aytadi: “Ey mo‘minlar, sizlarga rizq qilib berganimiz – pokiza narsalardan yenglar va agar (chindan) Allohning O‘zigagina ibodat qilguvchi bo‘lsangizlar U Zotga shukr qilingiz!” (Baqara, 172).
“Isti’onat” manfaatga erishish va zararni daf qilish uchun qalbning Alloh taologa qattiq bog‘lanishi, banda o‘zini ojiz sanagan holda U Zotdan yordam so‘rashidir.
Ibodat Allohning bandalari ustidagi haqqi, isti’onat (yordam so‘rash) esa bandalarning Alloh ustidagi haqqidir. Agar bandalar Allohga ixlos bilan ibodat qilsalar, Alloh ularga nusrat beradi.
Ibn Abbos roziyallohu anhu ushbu oyatni: “Robbimiz, Sening Yakkaligingni e’tirof etamiz, Sendan qo‘rqamiz va Sendan umid qilamiz, Sendan o‘zgasiga ibodat qilmaymiz. Toat-ibodatlarimiz va barcha ishlarimizda Sendan yordam so‘raymiz”, deb tafsir qilgan (Ibn Jarir va Ibn Abu Hotim rivoyati).
Banda Alloh taolodan barcha narsani so‘rashi kerak va bularning avvalida Nabiy sollallohu alayhi vasallam bizlarga ta’lim bergan narsalar turadi.
Muoz ibn Jabal roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam uning qo‘lidan tutib, “Ey Muoz, Allohga qasamki, men seni, albatta yaxshi ko‘raman. Allohga qasamki, men seni, albatta yaxshi ko‘raman”, deb turib, so‘ngra: “Ey Muoz, senga nasihat qilamanki, har bir namozdan so‘ng “Allohumma a’inniy ’alaa zikrika va shukrika va husni ’ibaadatik” deyishni unutmagin”, dedilar (Abu Dovud, Nasoiy, Ahmad, Hokim, Ibn Hibbon, Bayhaqiy “Shu’abul iyman”da va Tabaroniy “Kabiyr”da rivoyat qilgan).
Ushbu duo o‘ta ahamiyatli bo‘lganidan, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam avval Muoz ibn Jabal roziyallohu anhuni yaxshi ko‘rishlarini ma’lum qilib, so‘ngra har bir namozdan keyin unga ushbu duoni qoldirmaslikni tayinlamoqdalar.
Rivoyatda keltirilgan duo har bir mo‘min va mo‘mina uchun juda ham kerakli bo‘lganidan ushbu hadis roviylari ham uni bir-birlariga omonat tarzida qoldirib kelishgan. Rivoyatning davomida aytilishicha, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ushbu nasihatlarini Muoz ibn Jabal Sunobihiyga, Sunobihiy Abu Abdurahmonga, Abu Abdurahmon esa Uqba ibn Muslimga Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning nasihatlarini alohida tayinlab yetkazgan.
Tovus aytadi: Nabiy sollallohu alayhi vasallam shunday deb duo qilar edilar: “Hamd (u sano) meni yaratgan – Alloh uchun (xos)dir! Allohim, menga dunyodagi qiyin ishlarda, zamonning yomonliklarida, tun va kunlarning mashaqqatlarida yordam bergin!” (Abdurazzoq “Musonnaf”da rivoyat qilgan).
Yordam so‘rash duo bilan bo‘ladi. Shu sabab banda Allohga duo qilib, xoh katta, xoh kichik bo‘lsin, har bir ehtiyojini U Zotdan so‘rashi va yomonliklardan panoh istashi kerak.
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati