Islom tamadduni ta’siri
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
Zulmatli asrlar davomida chuqur uyquda yotgan Yevropa turli omillar, jumladan, Islom tamadduni ta’siri tufayli uyg‘onib ko‘zini ochganidan keyin asta harakatlana boshladi. Mazkur harakatlanish davomida Xudoni o‘ldirib, qayta tirilmaydigan qilib ko‘mib qo‘ygani uchun Alloh taoloning ko‘rsatmasi asosida emas, havoyi nafsi va shaytonning ko‘rsatmasi asosida ish ko‘ra boshladi. Yevropa o‘zi uchun nimani foydali deb bilsa, o‘shani amalga oshirishni farz va vojib deb biladigan holga tushdi. Uning ayshi ishrati uchun o‘zidagi imkoniyatlar yetishmay qoldi. Boshqalarning tabiiy boyliklari va imkoniyatlarini tortib olib huzur halovat qilish payiga tushdi. Bu yovuz niyatga erishish borasida qiladigan bosqinchilikka tayyorgarlik ko‘rishni esa, o‘ziga niqob qilib olgan munofiqlik asosida «Buyuk kashfiyotlar harakati» deb nomladi.
Bu boradagi ma’lumotlarni odatimizga binoan yevropaliklarning o‘zidan, ularning saytlaridan biridan olamiz:
Uyg‘onish davri falsafasining rivojlanishi yuzasidan xulosa chiqarar ekanmiz, ta’kidlash lozimki, bu davrning falsafasi o‘z yangiliklarini asosan antik davrga suyanib amalga oshirgan va o‘rta asrdan meros qilib olingan barcha yaxshi narsalarni o‘z ichiga olgan bo‘lsa-da, u falsafa taraqqiyotining yangi bosqichi bo‘lgani shubhasizdir.
Uyg‘onish davri falsafasining asosiy xarakterli jihatlari quyidagilardan iborat:
- gumanizm – insonni ulug‘lash;
- antropotsentrizm – tadqiqot markazida Xudo emas, inson turadi;
- dunyoviylashtirish – cherkov ta’siridan xalos bo‘lish;
- panteizm – tajribaviy fanlarning barpo bo‘lishi va teologiyadan (ilohiyotdan) holi bo‘lgan ilmiy-materialistik tushunchaning shakllanishi;
- ijtimoiy muammolarga, jamiyat va davlatga qiziqishning kuchliligi va ijtimoiy tenglik g‘oyalarini ilgari surish.
Shunday qilib, Uyg‘onish davri madaniyati Yangi davr falsafiy yutuqlarining jadal rivojlanishi uchun zamin yaratdi. Eng muhimi – tafakkur yo‘nalishining sxolastikadan* voqe’lik tomon burilishi, falsafiy g‘oyalarning inson va tabiat tomon tomon yuzlanishi yuz berdi. Falsafa va ilm-fanga amaliy yo‘nalish berildi – shu paytdan boshlab falsafa va madaniyatning asosiy e’tibori Xudo emas, insonga qaratildi.
Izoh: Sxolastika:
1. cherkovning diniy aqiydalarini nazariy asoslashga qaratilgan quruq safsatadan iborat o‘rta asrlar falsafasi;
2. quruq safsata, puch ilm, tajribaga asoslanmagan soxta bilim.
«Olam va odam, din va ilm» kitobi asosida tayyorlandi
Muqaddas maskanga munosabat qanday bo‘lishi kerak?
Imom Buxoriy majmuasi nafaqat O‘zbekiston, balki butun islom olami uchun ulug‘ va muqaddas qadamjolardan biri hisoblanadi.
Hazrat Imom Buxoriydek buyuk muhaddis nomi bilan bog‘liq ushbu majmua bugun yurtimizning eng yirik ma’naviy va madaniy markazlaridan biriga aylangan. Har kuni minglab ziyoratchilar bu yerga kelib, ajdodlar merosi, ma’rifat va muqaddas tarix bilan yuzlashmoqda.
Majmua nafaqat ziyoratgoh, balki xalqimizning boy ma’naviy merosi, milliy me’morchiligi va islom sivilizatsiyasidagi o‘rnini namoyon etuvchi noyob madaniy ob’yektdir. Uni barpo etish uchun katta mehnat, yuksak mahorat va qimmatbaho qurilish materiallari sarf etilgan. Shu bois bu qutlug‘ maskanni asrab-avaylash har birimiz uchun muhim vazifadir.
Yaqinda Madaniy meros agentligi tomonidan ayrim ziyoratchilarning majmua hududida beparvo munosabatda bo‘layotgani haqida ma’lumot berildi. Ayrim holatlarda ustunlar, ayvonlar va muzey eksponatlariga ehtiyotsiz munosabatda bo‘lish, chiqindilarni duch kelgan joyga tashlash kabi holatlar kuzatilmoqda. Bu esa nafaqat ziyoratgoh ko‘rkiga, balki uning ma’naviy muhitiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bu holat barchamizni sergaklikka chaqirishi kerak. Zero, muqaddas qadamjoga kelgan inson avvalo o‘zini munosib tutishi, tozalik va tartib-qoidalarga amal qilishi lozim. Chunki ziyoratgoh — oddiy sayrgoh emas. Bu yerda asrlar nafasi, buyuk ajdodlar ruhi va ma’rifat ziyosi mujassam.
Tozalik esa inson madaniyatining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri. Islom ta’limotida ham poklikka alohida ahamiyat berilgan. Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalom “Tozalik — iymonning yarmidir”, deya ta’kidlaganlar. Demak, ziyoratgoh hududida ozodalikni saqlash nafaqat fuqarolik burch, balki ma’naviy mas’uliyat hamdir.
Ayniqsa, chet ellik mehmonlar O‘zbekiston haqidagi ilk taassurotni aynan shunday muqaddas maskanlar orqali oladi. Agar ziyoratgoh ozoda, tartibli va fayzli bo‘lsa, bu xalqimizning yuksak madaniyati va ma’naviyatini namoyon etadi. Aksincha, beparvolik va tartibsizlik mamlakatimiz nufuziga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Yosh avlodni ziyoratgoh madaniyati ruhida tarbiyalash ham muhim ahamiyatga ega. Bolalar kattalardan ibrat oladi. Agar ota-ona muqaddas joyda tartibga amal qilsa, ehtiyotkor bo‘lsa, farzand ham shu ruhda tarbiya topadi. Shu bois har bir inson o‘z harakati bilan boshqalarga namuna bo‘lishi kerak.
Imom Buxoriy majmuasi — millatimiz g‘ururi va ma’naviy boyligi. Uni asrash, tozaligini saqlash va ehtirom bilan munosabatda bo‘lish har bir insonning vijdoniy burchidir. Ziyoratgohlarga bo‘lgan munosabatimiz orqali biz o‘z madaniyatimiz, ma’naviyatimiz va ajdodlar merosiga bo‘lgan hurmatimizni namoyon etamiz.
Asliddin Mustafoyev, majmua axborot xizmati rahbari.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati