Salla va do‘ppi
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Musulmonlar doimo ust-boshlariga pokiza va viqor beradigan kiyimlar kiyib keladi. Islom dini, ham tashqi, ham ichki poklikni shari’at talablariga muvofiq joriy qilgan. Alloh taolo go‘zaldir, go‘zallikni yaxshi ko‘radi. Salla ana shu tashqi ko‘rinishdagi go‘zallikning bir qismi bo‘lib, boshqa kiyimlarga qaraganda o‘ziga xos madaniyatni anglatadi. Salla musulmonlarning uzoq tarixga ega bosh kiyimi hisoblanadi. U boshga o‘raladigan mato bo‘lib, kishilar uni vaziyatga va jamiyatdagi urfga ko‘ra o‘rab yurishgan. Garchi uni o‘rashning bir necha usullari mavjud bo‘lsa ham, ma’lum shakli va rangi talab qilinmaydi.
Salla issiqdan, sovuqdan va chang to‘zondan himoyalanadigan bosh kiyimi bo‘lib, bu haqda mashhur tobe’iyn, «Nahv» fani asoschilaridan biri Abulasvad Duvaliy aytgan: “Salla jangda qalqon, issiqda soyabon, sovuqdan himoya, voizga viqor, turli tasodiflardan saqlovchi, inson qomatiga ziynatdur”. Qadimdan salla erkaklarning muruvvatini va qavm orasidagi obro‘-e’tiborini bildirgan.
Hatto hazrati Umar roziyallohu anhu, salla arablarning tojidur, deganlar. Salla kiyish borasida kelgan hadislar shari’at talab darajasida joriy qilishga yetadigan quvvatli emas, lekin Rasululloh alayhissalomning qavmlari odatiga ko‘ra salla o‘raganliklari siyratlari va kundalik holatlari borasida kelgan rivoyatlarda aytilgan bo‘lib, ulardan ba’zilarini keltirib o‘tamiz:
عن إبن عمر رضي الله عنهما مرفوعا: ” عليكم بالعمائم فإنها سيما الملائكة وأرخوها خلف ظهوركم”
Ibn Umar roziyallohu anhudan Nabiy alahissalomgacha yetib borgan sanad bilan rivoyat qilingan hadisda: “Sallalarni lozim tutinglar, zero bu farishtalarning siymosidur va uning peshini ortingizga tashlab olinglar”, deganlar.
عن ابن عباس رضي الله عنهما مرفوعا: اعتموا تزدادوا حلما
.Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qilingan hadisda Nabiy alahissalom: “Salla kiyinglar, halimligingiz ziyoda bo‘ladi”, dedilar
عن ركانة قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: فرق بيننا وبين المشركين العمائم على القلانس
Salla o‘rash borasida O‘zbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi 833-cavolga javob bergan. Javobda shunday deyilgan:
“O‘tmishda ahli ilm va fazilatli kishilar va ko‘pchilik ma’rifatparvar ajdodlarimiz sallada yurishni odat qilganlar. Lekin shuni ham ta’kidlab o‘tishimiz kerakki, Rasuli akram alayhissalomning ushbu kiyinish odatlari shari’at buyrug‘i sifatida qabul qilinmagan. Biror bir olim salla kiymagan kishi gunohkor bo‘lishini aytmagan. Balki, Islom kelganida erkaklar sallada yurishlari urf-odatlardan biri bo‘lib, bu borada kofir ham musulmon ham barobar bo‘lgan. Bu haqda Iordaniya fatvo hay’ati ulamolari shunday deyishadi:
وأما لبس النبي صلى الله عليه وسلم العمامة وحمله العصا فهو فعل عادي وقع على عادة العرب ذلك الزمن، وليس فعلا تشريعيا يدل على الاستحباب ولا يتأسى به الناس.
“Payg‘ambarimiz alayhissalomning salla kiyishlari va hassa tutishlari odatiy fe’llaridan bo‘lib, o‘sha zamon arablarining urflariga binoan qilinar edi. Bu ishlar mustahablikka dalolat qiladigan va odamlar o‘rnak oladigan shar’iy hukmlardan emas”.
Bosh kiyimlaridan yana biri bu do‘ppidir. Har bir millatning o‘ziga xosligini bildirib turuvchi libosi bo‘lib, millatning madaniyati va ba’zi o‘rinlarda diniga ham dalolat qiladi. Shuning uchun ham har bir millat o‘zligini saqlab qolish uchun milliy kiyimlar, milliy urf-an’analar, bayramlarini saqlab qolishga harakat qiladi. Ayniqsa bosh kiyim boshqa liboslardan ko‘ra o‘ziga xos o‘rin tutadi, chunki inson tanasidagi a’zolar ichida bosh eng aziz a’zo hisoblanadi. Shu e’tibordan bosh kiyimni oyoq ostida qolib ketmasligiga alohida e’tibor qaratiladi.
Shar’iy kitoblarimizga ham do‘ppi masalasi kiritilgan bo‘lib, ulamolarimiz ba’zi oyatlar va hadislardagi ma’nolarning dalolatidan sababsiz bosh kiyim kiymay namoz o‘qish makruh deb aytganlar.
Alloh taolo A’rof surasi 26-oyatida: “Ey, Odam bolalari, batahqiq, sizlarga avratingizni to‘sadigan libos va ziynat libosini nozil qildik. Taqvo libosi, ana o‘sha yaxshidir. Ana o‘shalar Allohning oyat-belgilaridandir. Shoyadki eslasalar”.
Shayx Polonpuriy hazratlari oyatdagi taqvo libosi taqvodor kishi kiyadigan libosi deb tafsir qilgan.
A’rof surasining 31-oyatida: “Ey, Odam avlodi! Har bir masjid (namoz) oldidan ziynatlaringizni (kiyib) olingiz!”.
Mufassirlar ushbu oyatdagi ziynatdan murod – kishi uchun viqor bag‘ishlaydigan kiyimlar ekaniga ittifoq qilishgan.
Bosh kiyimsiz namoz o‘qish borasida O‘zbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi 109-cavolga javob bergan:
“Ko‘plab mo‘tabar ulamolar bundan bir necha asr muqaddam o‘z kitoblarida ushbu masalaga to‘xtalib, uning hukmini ochiq-oydin yozib ketganlar. Jumladan: Alloma Haskafiy o‘zining “Durrul muxtor” kitobida namozdagi makruh amallarni sanab, shunday degan:
وَصَلَاتُهُ حَاسِرًا رَأْسَهُ لِلتَّكَاسُلِ, وَلَا بَأْسَ بِهِ لِلتَّذَلُّلِ ، وَلَوْ سَقَطَتْ قَلَنْسُوَتُهُ فَإِعَادَتُهَا أَفْضَلُ إلَّا إذَا احْتَاجَتْ لِتَكْوِيرٍ أَوْ عَمَلٍ كَثِيرٍ
“Namozxon (bosh kiyim kiyishga) erinchoqlik qilib, yalangbosh holda namoz o‘qishi namozning makruhlaridandir. Agar o‘zini xokisor tutish uchun shunday qilsa, zarari yo‘q. Agar bosh kiyimi (namoz asnosida boshidan) tushib ketsa uni qaytarib olishi afzaldir. Lekin, uni o‘rashga yoki ko‘p harakat qilishga ehtiyoj bo‘lsa, bunday qilmaydi”.
Qolaversa, bosh kiyim bilan namoz o‘qish odob, namozga hurmat hisoblanadi. Shuning uchun namozni bosh kiyim bilan o‘qish afzal”.
Murtazoyev Arabxon,
Toshkent Islom instituti talabasi.
Yoshlar bizning kelajagimiz: Giyohvandlikdan asrab qolaylik!
Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan davrda yoshlar tarbiyasi, ularning sog‘lom va barkamol inson bo‘lib voyaga yetishi har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Zero, yoshlar – millatning ertangi kuni, mamlakatning tayanchi va kelajagidir. Shu bois ularni turli yot g‘oyalar, zararli odatlar va jamiyat taraqqiyotiga tahdid soluvchi illatlardan asrash barchamizning muqaddas burchimiz hisoblanadi.
Bugungi kunda yoshlarimiz oldida turgan eng katta xavflardan biri – giyohvandlikdir. Bu illat nafaqat inson salomatligiga, balki uning ma’naviy dunyosiga, oilasiga, jamiyatga va davlat taraqqiyotiga ham jiddiy zarar yetkazadi. Giyohvandlikka mubtalo bo‘lgan inson o‘zining sog‘lig‘i, obro‘si va kelajagini xavf ostiga qo‘yibgina qolmay, atrofidagi insonlarning hayotiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Giyohvand moddalar inson organizmini sekin-asta yemirib boradi. U asab tizimi, yurak-qon tomirlari, jigar va boshqa muhim a’zolar faoliyatiga jiddiy zarar yetkazadi. Eng achinarlisi, insonning aqliy qobiliyati pasayib, fikrlash doirasi torayadi, hayotga qiziqishi so‘nadi. Natijada u ta’limdan, mehnatdan, oiladan va jamiyatdan uzoqlashib, turli huquqbuzarlik va jinoyatlarga qo‘l urishi mumkin.
Islom dini inson salomatligi va hayotini asrashga alohida ahamiyat beradi. Qur’oni karimda Alloh taolo shunday marhamat qiladi:
“Ey iymon keltirganlar! Albatta, may ichish, qimor o‘ynash, butlarga sig‘inish va fol ochish – shaytonning nopok ishlaridandir. Ulardan uzoq bo‘linglar, shoyadki najot topsangizlar.” (Moida surasi, 90-oyat)
Ushbu oyatda inson aqlini zaiflashtiruvchi va uni to‘g‘ri yo‘ldan og‘diruvchi barcha narsalardan uzoq bo‘lishga chaqirilgan. Giyohvand moddalar ham inson ongi va irodasini zaiflashtirishi bilan mazkur ogohlantirish mazmuniga kiradi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham insonning o‘z tanasi va salomatligi oldida mas’ul ekanini ta’kidlab shunday deganlar:
“Jismingning ham senda haqqi bor, ko‘zingning ham senda haqqi bor, oilangning ham senda haqqi bor”. (Imom Buxoriy, Imom Muslim)
Demak, inson o‘z hayoti va sog‘lig‘ini asrashi, unga zarar yetkazuvchi har qanday omildan uzoq bo‘lishi lozim.
Bugungi kunda giyohvandlikning yangi va xavfli ko‘rinishlari paydo bo‘lmoqda. Xususan, sintetik narkotiklar yoshlar orasida jiddiy tahdidga aylanmoqda. Ular arzonligi, yashirin tarqatilishi va internet orqali sotilishi bilan xavfli hisoblanadi. Ayrim hollarda yoshlar bu moddalarning oqibatlarini anglamasdan, qiziqish yoki tengdoshlar ta’sirida ularni iste’mol qilishga moyil bo‘lib qolmoqda.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda aholi salomatligi va millat genofondini muhofaza qilish maqsadida giyohvandlikka qarshi kurashish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev rahbarligida mazkur sohada qonunchilikni takomillashtirish, profilaktika ishlarini kuchaytirish va zamonaviy tahdidlarga qarshi samarali mexanizmlarni joriy etishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Jumladan, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar va ularning analoglarining noqonuniy muomalasi uchun javobgarlikni kuchaytirishga qaratilgan qonun qabul qilindi. Unda aholi salomatligi va genofondiga qarshi qaratilgan jinoyatlar uchun jazo choralarini kuchaytirish nazarda tutilgan.
Shuningdek, noqonuniy narkolaboratoriya tashkil qilish, narkotik moddalar savdosini boshqarish, bangixona tashkil etish kabi og‘ir jinoyatlar uchun alohida javobgarlik belgilanmoqda. Bu esa giyohvandlikka qarshi kurashishni yangi bosqichga olib chiqishga xizmat qiladi.
Yangi qonun loyihalarida aholi, ayniqsa yoshlar va xotin-qizlarda giyohvandlikka qarshi mustahkam immunitetni shakllantirish, internet orqali sodir etilayotgan narkojinoyatlarga qarshi kurashish, erta profilaktika, tashxis qo‘yish, davolash va reabilitatsiya tizimini takomillashtirish masalalariga ustuvor ahamiyat berilmoqda.
Giyohvandlikning zarari faqat inson salomatligi bilan cheklanib qolmaydi. U mamlakat iqtisodiyotiga ham katta salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Mehnat qobiliyatining pasayishi natijasida ishlab chiqarish samaradorligi tushib ketadi. Davlat budjeti hisobidan davolash, reabilitatsiya va huquqni muhofaza qilish ishlariga katta mablag‘lar sarflanadi. Shu bilan birga, giyohvandlik jinoyatchilikning ko‘payishiga, oilalar parokandaligiga va ijtimoiy muammolarning ortishiga sabab bo‘ladi.
Bu illatga qarshi kurashda oila, mahalla, ta’lim muassasalari, diniy tashkilotlar va jamoatchilikning hamkorligi juda muhimdir. Farzandlar bilan doimiy muloqot qilish, ularning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish, kitobxonlik, sport va ijodiy faoliyatga jalb qilish orqali ko‘plab salbiy holatlarning oldini olish mumkin.
Aziz yoshlar! Sizlar mamlakatimizning eng katta boyligi va kelajagisiz. Hayotda katta maqsadlar qo‘ying, ilm oling, kasb egallang, sport bilan shug‘ullaning, yurt taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shishga intiling. Giyohvand moddalar hech qachon baxt va muvaffaqiyat olib kelmaydi. Aksincha, ular insonni halokat sari yetaklaydi.
Pok hayot, sog‘lom turmush tarzi, mustahkam iroda va ezgu maqsadlar har qanday yomon yo‘ldan saqlaydi. Shuning uchun har birimiz giyohvandlikka qarshi murosasiz munosabatda bo‘lishimiz, yoshlarimizni bu illatdan asrash uchun bor kuch va imkoniyatlarimizni safarbar etishimiz zarur.
Xulosa qilib aytganda, giyohvandlik – jism va ruhni yemiruvchi, oila va jamiyatni izdan chiqaruvchi, iqtisod va ma’naviyatga katta zarar yetkazuvchi illatdir. Undan yoshlarni asrash – nafaqat davlat idoralari, balki har bir ota-ona, ustoz, imom-xatib va fuqaroning muqaddas vazifasidir.
Kelajagimizni asraylik, yoshlarimizni sog‘lom va pok hayot sari chorlaylik! Zero, yoshlarimiz – bizning kelajagimizdir.
Firuz ABDULLAYEV,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Buxoro viloyati vakilligi matbuot kotibi
