Mehr va vafo timsoli - Halima as-Sa’diya onamiz
Mashhur ayollar hayotidan
Muallif: Hanan Bani Ali
1. Halima as-Sa’diyaning nasabi.
2. Halima as-Sa’diyaning Islomni qabul qilishi.
3. Halima as-Sa’diyaning Payg‘ambar bilan bog‘liq voqeasi.
4. Payg‘ambarimiz alayhissalomning Halima onamizga bo‘lgan vafosi.
5. Payg‘ambarimiz alayhissalomning Halima onamizning farzandlariga bo‘lgan vafosi.
1. Halima as-Sa’diyaning nasabi
Halima — Abu Zuaybning qizi, uning ismi Abdulloh ibn Horis ibn Shijna ibn Rizam ibn Nozira ibn Sa’d ibn Bakr ibn Havozin edi. Banu Sa’d qabilasi — Halima as-Sa’diya yashagan qishloq, Toif shahridan taxminan 70 km janubda joylashgan. Ba’zi manbalarga ko‘ra, bu qishloq Makka sharqida joylashgan.
2. Halima as-Sa’diyaning Islomni qabul qilishi
Ko‘pchilik ulamolarning fikriga ko‘ra, Halima va u kishining turmush o‘rtog‘i Islomni qabul qilgan. U Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam sahobiya ayollaridan biri sifatida tan olingan. Abu Qosim Tabaraniy uni o‘zining hadis to‘plamlarida zikr qilgan.
Uning ta’rificha, Halima onamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayha vasallam Xadicha onamizga uylanganidan so‘ng, unga kelib, mamlakatdagi qahatchilikdan shikoyat qilgan. Payg‘ambar alayhissalom Xadicha oanmizga murojaat qilib, unga 40 ta qo‘y va bir tuya berdirgan. Keyinroq, nubuvvatdan keyin ham u kishi Payg‘ambarimiz sallollog‘hu alayhi va sallam huzurlariga kelib, Islomni qabul qilgan va u kishining turmush o‘rtog‘i ham Islomga kirgan.
3. Halima as-Sa’diyaning Payg‘ambarimiz bilan bog‘liq voqeasi
Halima as-Sa’diya hikoya qiladi: u Makkaga bola yemizish uchun kelganida, boshqa barcha yemizuvchi ayollar Rasululloh sollallohu alayhi vasallam yetim bo‘lgani uchun u kishini olishni istamagan. Halima onamiz va u kishining oilasi juda og‘ir ahvolda bo‘lishgan, ozuqa yetarli emas edi. U kishi otasidan yetim qolgan Muhammad sollallohu alayhi vasallamni ko‘rib, uni onasi Omina onamizdan olib, o‘z qishlog‘iga olib ketadi.
Halima as-Sa’diya onamiz o‘z hayoti haqida hikoya qilib shunday deydi: Payg‘ambarimiz Muhammmad sollallohu alayhi vasallamni sut ona sifatida tarbiyalash maqsadida qishlog‘iga olib kelganlaridan so‘ng, u kishida mavjud bo‘lgan mol-hayvonlarining suti ko‘paygan hamda u kishining ko‘kragida ham sut ko‘payib, Muhammad sollallohu alayhi vasallamni va o‘z o‘g‘lini to‘yg‘azib emizgan. Ular qishlog‘ida to‘kinchilik, farovon va qalbalari surur bo‘lgan holda hayot kechirgan, buning barchasi Muhammad sollallohu alayhi vasallamning barokati tufayli sodir bo‘lgan.
4. Payg‘ambarimizning Halima onamiz xonadonida tarbiyalanishi
Muhammad sollallohu alayhi vasallam bolaligining dastlabki yillarini Halima as-Sa’diyaning uyida, Banu Sa’d sahrosida o‘tkazgan. U zot sog‘lom, jismonan yetuk, ravon tilli bola sifatida o‘sib ulg‘aydi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam 4 yoshiga yetganlarida bir voqea sodir bo‘lgan: u kishi o‘rtoqlari bilan o‘ynayotganda, ikki farishta - Jabroil va Mikoil (alayhimus salom) – u kishining oldiga kelishib, ko‘kragini yorib, qalbini chiqarishadi, uni Zamzam suvi va muz bilan yuvishadi. So‘ng, u zotning yuragi tozalanib, muhrlanadi va Allohning amri bilan qayta joyiga qo‘yiladi.
Halima as-Sa’diya Muhammad sollallohu alayhi vasallam uchun juda katta xavotirga tushgan edi. Bolalar unga kelib, bo‘lib o‘tgan voqea haqida xabar berishganida, halima onamiz Payg‘ambarga (sollallohu alayhi vasallam) biror narsa bo‘libdi, deb o‘yladi. Shuning uchun u Muhammad alayhissalomni Omina onamizga qaytarib berdi. Ammo, Omina onamiz bu voqeani eshitganida na qo‘rqdi va na g‘amgin bo‘ldi, chunki u kishi o‘g‘li kelajakda ulug‘ shaxs bo‘ladi deb ishongan edi, bu ishonch unga tug‘ruq kechasida ko‘rgan tushi orqali ma’lum qilingan edi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning Halima as-Sa’diyaga bo‘lgan vafolari
Muhammad sollallohu alayhi vasallam Halima as-Sa’diya onamizga juda vafodor bo‘lgan. Unga nisbatan u kishini farzandidek qalbida alohida o‘rin bor edi. Bunga dalil – Makkaning fathi kuni Halima onamizning singlisi Payg‘ambarimiz alayhissalomning huzuriga kelganida, u zot undan Halima onamiz haqida so‘radi. Singlisi Halimat onaning vafot etganini aytganida, Payg‘ambarimizning muborak ko‘z yoshlari to‘kildi. U zot Halima onamizni singdisiga kiyim-kechak va 200 dirham pul hadya etdi. Singlisi ketar ekan, shunday dedi: “Siz kichikligingizda ham, katta bo‘lganingizda ham eng yaxshi inson edingiz”.
Payg‘ambarimizning Halima onamizning farzandlariga bo‘lgan vafolari
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Halima onamizning farzandlariga ham vafodor bo‘lganlar. Bu holat Havozin urushida musulmonlar g‘alaba qilganidan keyin o‘z aksini topadi. G‘animatlar orasida Halima onamizning qizi Shayma ham bor edi. U Payg‘ambarning huzuriga olib kelinganda, u uni samimiyat bilan qarshi oldi, o‘z ridosini yerga yoyib, uni o‘sha yerga o‘tqazdi. So‘ng u Shaymaga ixtiyor berdi: xohlasa hurmat-ehtirom bilan Payg‘ambarimizning yonida qolishi mumkin, xohlasa o‘z qavmiga qaytishi mumkin edi. Shayma o‘z qavmiga qaytishni tanladi, lekin u Islomni qabul qildi va Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam uni ulug‘lab, hurmat ko‘rsatdi.
Xulosa
Ulamolar Halima as-Sa’diya onamiz Islomni qabul qilgan deb hisoblashadi. Bu maqolada Halima onamizning Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam bolaligi davridagi hayotida tutgan o‘rni, u zotni emizgani, bu sababli kelgan xayru barakalar, sahroda u zotni tarbiyalashi va kishini xavotirga solgan “shaqqus sadr” voqeasi haqida so‘z bordi.
Shuningdek, Payg‘ambarimizning Halima onamiz va u kishining farzandlariga nisbatan vafodorligi haqida ham so‘z yuritildi.
Ilyosxon AHMЕDOV tayyorladi
Kichkina demang...!
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Xalqimizda: “Kichgina demang bizni, ko‘tarib uramiz sizni”, degan naql bor. Juda chiroyli gap. Haqiqatda, kichik narsalarni mensimaslik keyinchalik salbiy oqibatlarga olib borishi tabiiy.
Ulamolar gunohlarning turi ko‘p bo‘lsada ularni ikkiga taqsim qilganlar. Kabira va sag‘ira ya’ni: katta – kichik. Biz ikkisi haqida ham so‘z yuritmoqchi emasmiz. Balki kichik gunohlarga oid, bilishimiz muhim bo‘lgan nuqtaga e’tibor qaratmoqchimiz, xalos.
Sag‘ira gunohlarni bir yoki ikki marta qilish bilan kabiraga aylanib qolmaydi. O‘sha sag‘irani bardavom qilish bilan unga kabira hukmi beriladi. Ulamolar esa, oltitita narsa sababli sag‘ira kabiraga aylanadi, deganlar:
1. Sag‘irani doimiy qilish bilan;
2. Uni beparvo qilish bilan;
3. Xursand bo‘lib qilish bilan;
4. Odamlarga faxrlanish bilan;
5. Oshkora qilish bilan;
6. Olim yoki muqtadolardan sodir bo‘lish bilan.
Mana shu olti sabab sag‘ira gunohni kabira gunohga aylantirar ekan. Demak, ulardan hamisha ehtiyot bo‘lishimiz lozim. Bu sabablarni yaxshi tushunib olishimiz uchun ularga biroz sharh berish maqsalga muvofiq ko‘rindi.
1.Sag‘ira gunohlarni doimiy qilish bilan kabiraga aylanadi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, sag‘ira gunohlarni bir yoki ikki marta qilish bilan kabiraga aylanib qolmaydi. Gunoh kattami – kichikmi baribir, u gunoh. Oqil inson o‘zini doim gunohlardan ehtiyot qilib borishi lozimdir. “Amallarning Alloh taologa mahbubi oz bo‘lsa – da bardavom bo‘laganidir”, deyilgan hadisda. Shunday ekan, sag‘ira gunohlarni bardavom qilib, odatga aylantirib olishdan saqlanmoq lozim.
Banda qilgan gunohini kichik sanagani sari u Allohning nazdida kattalashib ketaveradi. Gunohni katta hisoblagani sari u kichayib boraveradi. Chunki gunohni katta sanash o‘sha xatoga qalb rozi bo‘lmasligidan kelib chiqadi. Ikki sahihda: “Mo‘min gunohini tog‘ni tepasida turgan, qulashidan qo‘rqadigandek biladi. Fojir esa, gunohlarini burni ustiga qo‘ngan pashshadek ko‘radi. Mana bunday qiladi. (Qo‘li bilan xaydaydi)”, dedilar.
Imom Buxoriyning sahihida: “Sizlar (ba’zi) ishlarni sochdan ham ingichka bilasiz. Biz esa, ularni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam davrida halok qiluvchilardan hisoblar edik”, deyilgan.
Hadislarda: “(Gunohga) istig‘for aytish bilan kattaligicha, doimiy qilish bilan esa, kichikligicha turmaydi”, deyilgan.
Shariat tarozusida tortilayotgan gunoh kichik bo‘lgani bilan unga hayosizlik, Allohdan xavf qilmaslik qo‘shilsa vazni ortib kabira gunoh safiga o‘tib qoladi.
Ulamolarimiz: “Bitta kabira gunohni kechirilishi doimiy qilinadigan sag‘irani kechirilishidan osonroq. Bunga bir misol: toshga birdaniga quyilgan suvning ta’siri bo‘lmaydi. Lekin doimiy oqizib qo‘yilgan tomchilar toshni teshib yuboradi”, deganlar.
2.Sag‘ira gunohni beparvo qilish bilan kabiraga aylanadi;
Avzo’iy rahmatullohi alayhdan rivoyat qilinadi:
“Bilol ibn Sa’dning: “Xatoning kichikligiga qarama. Balki kimga osiy bo‘layotganingga qara, deganini eshitdim”.
Tashla sag‘ira – yu kabirani ana shu taqvo,
Yurgin ehtiyot, ohista nishli yerlardan.
Haqir sanab, “sag‘ira”, deb qilma mosuvo,
Tog‘lar ham iboratdir mayda toshlardan!
3.Sag‘ira gunohni xursand bo‘lib qilish bilan kabiraga aylanadi.
Gunoh qilgan inson xatosiga afsus, nadomat qilishi lozim. Gunoh qilib xursand bo‘lish esa, o‘sha gunohga nisbatan beparvolik qilish, mensimaslik, demakdir. Hayotimizda bunga misollar juda ham ko‘p. Ko‘rdingmi, “palonchini qanday mot qildim – a?”, “xatolarini aytganimda rosa xijolat bo‘ldi – da!” kabi so‘zlarni aytib xursand bo‘lishga o‘xshash.
4.Sag‘ira gunohni odamlarga faxrlanib qilish bilan kabiraga aylanadi.
Faxrlanishning o‘zi gunoh. Lekin mana shu iftixor sag‘ira gunoh qilayotgan insondan sodir bo‘lsa uning kichik xatosi ham kabiraga aylanib qoladi.
Jurjoniy rahmatullohi alayh “Ta’rifot”ida: “Faxrlanish – odamlarga qilgan yaxshiliklarni sanashga intilish”, – deganlar.
5.Sag‘ira gunohni oshkora qilish bilan kabiraga aylanadi.
Yomon sanalgan kashf (ochish) – u oshkoralik va istehzo ko‘rinishida bo‘lganidir. Savol va fatvo so‘rash ko‘rinishdagisi emas. Ramazonda ayoliga yaqinlik qilib Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga aytgan kishining savolini inkor qilmaganliklari dalil. Boyagi kishining qilgan ishi yomon, albatta. Lekin fatvo so‘rash uchun oshkora aytishga ruxsat beriladi. Shoyad javob olib tavba qilsa!?
Hadisi sharifda:“(Gunohni) oshkor qiluvchilardan boshqa ummatim ofiyatdadir”, deyilgan. (Abu Hurayra roziyallohu anhudan Buxoriy rivoyati)
“Fath al Boriy”da (10/486): “Oshkor qiluvchi – ma’siyatni ko‘rsatib, Alloh berkitgan narsani ochib, aytib yuradigan kishidir”.
Imomi Navaviy rahmatullohi alayh: “Gunoh qilishga mubtalo bo‘lgan kishi uni boshqaga aytishi makruh bo‘ladi. Lekin undan tiyilimog‘i, nadomat qilmog‘i va qaytmaslikni qasd qilmog‘i lozim. Agar ustozi yoki shunga o‘xshash insonlarga undan qutilish yo‘lini o‘rgatish, yana takrorlab qo‘yishdan saqlanish, mubtalo qilgan sababni bildirish yoki haqqiga duo qilish va shu kabi boshqa narsalar maqsadida aytsa chiroylidir. (O‘rinli) maslaxat bo‘lmasa makruh bo‘ladi”.
6.Sag‘ira gunoh olim yoki muqtadolardan sodir bo‘lishi kabiraga aylanadi.
G‘azzoliy rahmatullohi alayh: “Olimning aslida kichik hisoblangan gunoh ila toyilishi kabira bo‘ladi”, deganlar.
Olimning zimmasida ikki vazifa bor. Biri gunohlarni tark qilish. Ikkinchisi gunoh qilib qo‘ysa yashirish. Unga yaxshilikda ergashilganda hasanotlari ziyoda bo‘lgandek, xatoda ham salmog‘i ziyoda bo‘ladi. Olimga libosi va nafaqasida mo‘tadil bo‘lmog‘i lozim. Odamlar unga qarab turgani bois ozrog‘iga moyil bo‘lsin!
Olim va muqtado kishilar hammaga o‘rnak bo‘lishlari lozim. Ulug‘ insonlardan sodir bo‘ladigan kichik gunohlar johil insonlarga hujjat bo‘ladi. Ko‘pincha bu ishni qilmang yomon bo‘ladi desak, darxol xo‘p deyish o‘rniga “palonchi olim yoki pistonchi ulug‘ odam ham qiladi – ku!”, – deydi. Ularga aytamizki, odam bolasi xato – kamchilikdan xoli emas. Buni Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ham o‘z hadislarida aytib qo‘yganlar: “Odam bolasi borki xatokordir. Xato qiluvchilarning yaxshilari sertavbalaridir”. Shunchalar ergashgingiz kelsa ana Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga ergashing! Chunki Alloh taolo kalomida u zotda go‘zal o‘rnak borligini aytib qo‘ygan.
Usul kitoblarimizda: “Olimning bir harom ishni qilishi uni halolga aylantirib qo‘ymaydi”, deyilgan.
Ravshanbek O‘RINBOYEV
