Qabrda savol-javob qanday bo‘ladi?
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
Baro roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Qachon mo‘min qabrida o‘tirg‘izilsa, unga kelinadi. So‘ngra "Ashhadu alla ilaaha illallohu va anna Muhammadan Rasulullohi", deb shahodat keltiradi. Ana o‘sha Allohning «Alloh iymon keltirganlarni bu dunyo hayotida ham, oxiratda ham sobit so‘z ila sobitqadam qilur», deganidir» (Ibrohim surasi, 27-oyat), dedilar».
Sharh: «Qachon mo‘min qabrida o‘tirg‘izilsa» – bu ish u dafn qilinib, ustiga tuproq tortilganidan keyin bo‘ladi. Uni qabrida o‘tirg‘izib, so‘roq qilish boshlanadi.
«Unga kelinadi», ya’ni uning oldiga so‘roq qilinishi uchun kelinadi. Bu ishni bajargani Munkar va Nakir ismli ikkita qoramtir ko‘k rangdagi farishtalar keladilar. Ularning ko‘rinishi farishtaga ham, odamga ham o‘xshamaydi. Savol-javob qanday bo‘lishi kelgusi hadisda bayon qilinadi. Mo‘min-musulmon kishi iymoni va solih amallari tufayli kalimai shahodatni aytishga muyassar bo‘ladi. Bu haqda Alloh taolo Qur’oni Karimda ham xabar bergan ekan.
Alloh taolo bizlarni ham ana shunday sobit kalima egasi bo‘lgan bandalaridan qilsin.
عَنْ أَنَسٍ رَضِي اللهُ عَنْهُ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ وَإِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ، أَتَاهُ مَلَكَانِ فَيُقْعِدَانِهِ فَيَقُولَانِ: مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ؟ - لِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ -، فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَقُولُ: أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللهِ وَرَسُولُهُ، فَيُقَالُ لَهُ: انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ، قَدْ أَبْدَلَكَ اللهُ بِهِ مَقْعَدًا مِنَ الْجَنَّةِ، فَيَرَاهُمَا جَمِيعًا، وَأَمَّا الْكَافِرُ أَوِالْمُنَافِقُ فَيُقَالُ لَهُ: مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ؟ فَيَقُولُ: لَا أَدْرِي، كُنْتُ أَقُولُ مَا يَقُولُ النَّاسُ، فَيُقَالُ: لَا دَرَيْتَ وَلَا تَلَيْتَ، وَيُضْرَبُ بِمَطَارِقَ مِنْ حَدِيدٍ ضَرْبَةً، فَيَصِيحُ صَيْحَةً يَسْمَعُهَا مَنْ يَلِيهِ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ. رَوَاهُمَا الْخَمْسَةُ.
Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Albatta, banda qachon qabriga qo‘yilsa-yu, undan sohiblari qaytib ketsa, u ularning kavushlarining taqillaganini eshitib turganida oldiga ikki farishta kelib, uni o‘tirg‘izishadi va:
«Bu odam – Muhammad sollallohu alayhi vasallam haqida nima der eding?» deyishadi. Mo‘min bo‘lsa:
«Shahodat beramanki, albatta, u Allohning bandasi va Rasulidir», deydi.
Unga: «Do‘zaxdagi o‘rningga nazar sol, batahqiq, Alloh senga uni jannatdagi o‘ringa almashtirib berdi», deyiladi. U ikkovini ham ko‘radi.
Kofir yoki munofiqqa esa:
«Bu odam haqida nima der eding?» deyiladi.
«Bilmadim, odamlar aytadigan narsani aytar edim», deydi. Bas, unga:
«Bilmading ham, (bilganlarga) ergashmading ham», deyiladi va temirdan bo‘lgan gurzi bilan bir uriladi. O‘shanda u shunaqangi qichqiradiki, insu jindan boshqa hamma eshitadi», dedilar» (Beshovlari rivoyat qilganlar).
Sharh: Ushbu hadisda Ahli Sunna val jamoa aqiydasi bo‘yicha Qur’on va sunnat bilan sobit bo‘lgan aqiydaviy masala – qabr savoli va azobi haq ekanligi va uning qay yo‘sinda bo‘lishi haqida so‘z bormoqda. Bu hadisni diqqat bilan o‘rganishimiz va undagi har bir masalani aqiyda ma’nosida singdirib olishimiz hamda har lahzada undagi holatni eslab turishimiz lozim.
O‘lmaydigan kim bor? Hamma ham o‘ladi. O‘lim har bandaning boshida bor.
O‘lim nima?
Inson o‘lganidan keyin nima bo‘ladi?
Uning holi ne kechadi?
O‘lim kishining yuragi urishdan to‘xtab, qon aylanmay, qimirlamay qolishidan iborat xolosmi?
Yoki boshqa narsalar ham bormi?
Inson o‘lganidan keyin hamma ish bitadimi?
Qabrida chirib, tuproqqa qo‘shilib ketaveradimi?
Unday bo‘lsa, uni boshqa hayvonlar, qurt-qumursqalardan nima farqi bor?
Yoki inson bu dunyoda turli hayvon va qurtu qumursqalardan farqli bo‘lib, aql bilan yashaganligi uchun o‘lganidan keyin ham unga boshqacha, insonga to‘g‘ri keladigan munosabat bo‘lishi kerakmi?
Islom aqiydasi bo‘yicha, bu dunyo inson uchun sinov maydoni, xolos. Asosiy hayot diyoriga o‘tishdan oldin imtihon topshirib, u yoqdagi hayotga o‘zining naqadar haqli ekanligini isbot qilish fursati, xolos.
Ana o‘sha boqiy dunyodagi martabasi uchun inson ushbu foniy dunyoda harakat qiladi.
Islomda insonning o‘lishi – bu dunyodan u dunyoga o‘tgani, foniy dunyodan boqiy dunyoga ko‘chishi, xolos.
Yangi, boqiy dunyoda uni farishtalar kutib olib, o‘z o‘rniga joylashtiradilar. Qanday joyga munosib ekanligini o‘ziga bildirish uchun so‘roq-savol qiladilar, qo‘lidagi nomai a’molini ko‘radilar. So‘ng unga joy ko‘rsatadilar. Ana shu ishlar qabrdan boshlanadi. Ushbu biz o‘rganayotgan hadisi sharifda aynan qabrda nimalar kechishi haqida so‘z ketmoqda. Keling, bir-bir o‘rganib chiqaylik:
1. Qabrdagi yangi ko‘milgan kishi o‘zini ko‘mib ketayotgan odamlarning oyoq tovushlarini eshitishi. Bu haqiqat hozirgi zamon ilmi orqali ham tasdiqlandi.
2. Qabr savolining ko‘mib, qaytayotgan kishilar qabrdan uzoqlashmay turiboq boshlanishi.
3. Qabr savolining ikki farishta tomonidan olib borilishi.
4. Qabrdagi kishini o‘tirg‘izib olib, so‘roq qilinishi.
5. Beriladigan savollardan biri Payg‘ambarimiz Muhammad mustafo sollallohu alayhi vasallam haqlarida bo‘lishi.
6. Bu dunyoda mo‘min-musulmon bo‘lib, iymoni va amali joyida bo‘lgan kishi qabr savoli vaqtida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam haqlaridagi savolga dadil va aniq javob berishi.
7. Mo‘min-musulmon kishining dadil va aniq javobidan keyin haligi ikki farishta agar u mo‘min-musulmon bo‘lmaganida, do‘zaxdagi uning joyi qaysi bo‘lishini ko‘rsatishi.
So‘ngra mo‘min-musulmonligi tufayli unga jannatdan beriladigan joyni ko‘rsatishlari. Alloh barchamizni ana o‘shanday baxtli kishilardan qilsin.
8. Kofir va munofiqlar ham Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam haqlarida so‘roq qilinishlari. «U dunyoda bu odam haqida nima der eding?» deb so‘ralishi.
9. Kofir «Bilmasam», deb javob berishi.
Tilida musulmonman, deb yurgan odam esa «Odamlar nima desa, o‘shani aytar edim», deyishi.
Demak, Muhammad sollallohu alayhi vasallam haqlarida odamlar nima desa, o‘shani aytib yurish kifoya qilmas ekan. Kishining qalbida u zot sollallohu alayhi vasallam haqlarida mustahkam e’tiqod bo‘lishi, zoti shariflarini aniq bilish lozim ekan.
10. Kofir va munofiq savolga javob bera olmaganidan keyin unga qattiq so‘z aytilib, boshiga temir gurzi bilan urib, azob berish boshlanishi.
Qabr azobi mana shu bo‘ladi. Qabr azobining bayonotlari boshqa hadislarda ham keladi.
11. Qabrida temir gurzidan kaltak yegan kofir va munofiqning dod-voyini odam va jinlardan boshqa hamma mavjudot eshitishi.
Bu dunyo hayotida ushbu narsalarga to‘liq iymon keltirib, qabrga kirganda yaxshi holda bo‘lishga loyiq ishlarni qilishga o‘tish lozim.
«Hadis va hayot» kitobi asosida tayyorlandi
MUQADDAS QADRIYAT VA UNI NIQOB QILGAN MANFUR SIYOSAT: SHAHIDLIK MASALASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
“Shahid” so‘zi “hozir”, “guvoh”, “o‘z bilganlari haqida xabar beruvchi” ma’nolarini ifodalaydi. Shuningdek, “Shahid” Alloh taoloning ismlaridan biri bo‘lib, “guvohligi ishonchli, har doim hozir bo‘luvchi Zot” degan ma’nolarni anglatadi.
“Shahid” so‘zi umumiy tarzda Allohning yo‘lida halok bo‘lgan shaxsga nisbatan ishlatiladi.
Shahidlik – Allohning roziligi yo‘lida jonini fido qilgan, iymon-e’tiqodi va nomusini saqlash yo‘lida zolim dushman qo‘lida qatl qilingan kishilarga Alloh tomonidan beriladigan darajadir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarida vabodan, ichki kasalliklardan, fojiali falokatdan vafot etganlarni ham shahidlik darajasini topishi xabar berilgan.
Islom dinida shahidlarning martabasi va ularning maqomi alohida qadrlanadi. Biroq ayrim kimsalar shahidlikni urush-janjallar maydonida o‘lgan odam bilan chegaralab qo‘yib, xato tasavvurga ega bo‘lib yurishadi. Zotan, jangu jadalda o‘lish shahidlikka shart qilingan emas!
Ba’zilar esa o‘z-o‘zini o‘ldirib, portlatib yuborishni ham shahidlik deb odamlarni aldaydilar. O‘z-o‘zini o‘ldirish shahidlik emas. Aslida, bu ikki holatsiz ham inson shahidlik martabasiga ega bo‘lishi mumkin. Zero, Habibimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan kelgan hadisi sharifda quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin.
Sahl ibn Hunayf roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kim Allohdan sidqidildan shahidlikni so‘rasa, garchi ko‘rpasida o‘lsa ham, Alloh uni shahidlar martabasiga yetkazadi”, dedilar (Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Termiziy rivoyati).
Imom Termiziy keltirgan rivoyatda: “Kim Allohdan Uning yo‘lida sodiqlik ila, chin qalbdan qatl bo‘lishni so‘rasa, Alloh unga shahidning ajrini beradi”, deyilgan.
Niyatni xolis qilib, jamiyatdan ajralmagan holda, ota-onasi bag‘rida, oilasi davrasida, do‘stu yorlari bilan birgalikda, vataniga xizmat qilib yurib ham shahidlik martabasiga ega bo‘lib, obro‘-e’tibor va yorug‘ yuz bilan dunyodan o‘tayotgan tabarruk shahid zotlar juda ko‘p. Shulardan o‘rnak olishimiz lozim bo‘ladi.
Shahidlik haqida bir qancha shar’iy hukmlar, fatvolar, bayonotlar mavjud.
Avvalo, shuni bilish lozimki, shahidlar ikki xil bo‘ladi:
1. “Shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid”. Vatan uchun bo‘lgan jangu jadalda, dushmanlar bilan bo‘lgan urushda, Allohning kalimasini oliy qilish uchun bo‘layotgan jihodda o‘lganlar. Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov zulm qilib yoki oilasini himoya qilish natijasida qasddan tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan o‘ldirib ketsa, u “shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid” bo‘ladi.
2. “Shahidi hukmiy” – “shahid bo‘lgan deb hukm qilingan”. Jangu jadalda tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan yaralanib, urush maydonidan chiqarilgandan keyin o‘lganlar. Bu holatda kasalxonaga olib borilsa, dori-darmon yoki taom yeb-ichsa, namoz vaqti bo‘lganini bilsa, vasiyat qilsa, ana undan keyin vafot qilsa, “shahidi hukmiy” bo‘ladi.
Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov tomonidan zulm qilib, qasddan tosh va tayoq (tig‘siz narsalar) kabilar bilan qatl etilganlar yoki bo‘g‘ib o‘ldirib ketilganlar ham “shahidi hukmiy” hisoblanadi.
Taniqli hanafiy olimi Ibn Obidin rahimahulloh “Raddul muhtor”da keltirishicha, gunoh sababli o‘lgan kimsa shahid, deb hukm qilinmaydi. Gunoh oqibatida vafot qilgan odam shahid hisoblanmaydi.
Masalan, nohaq odam o‘ldirayotib, uni ham o‘ldirishsa, u shahid bo‘lmaydi. Begunoh odamlarni o‘ldirib yurgan kimsa jangda o‘ldirilsa, u shahid hisoblanmaydi. Bu xuddi o‘g‘rilik qilayotib, yiqilib o‘lgan kimsaga o‘xshaydi. Aroq ichaverib-ichaverib, aroqqa yorilib o‘lsa, u ham shahid bo‘lmaydi. Birov zino sababli homilador bo‘lib, bola tug‘ayotib o‘lsa, shahid bo‘ldi, deb hukm qilinmaydi. Bu Imom Ramliy rahimahullohning ham qarashidir (Ibn Obidin. “Raddul muhtor”).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlaridek quyidagi kishilar shahidlik maqomiga ega bo‘ladilar. Ammo bular ichida o‘zini o‘zi portlatgan, o‘zgani o‘ldirganlar yo‘q.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Vaboga yo‘liqib o‘lish, suvga cho‘kib o‘lish, qorin og‘rig‘i bilan o‘lish, olovga kuyib o‘lish, ayollar nifos paytida, ya’ni bola tug‘ayotganida o‘lishi ummatimning shahidligidir!” (Imom Suyutiy “Jome’ as-sag‘ir”).
Yoki beshta shahidlikni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam quyidagicha sanaganlar: “Alloh yo‘lida yurganida o‘ldirilgan kimsa shahiddir, qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kimsa shahiddir, o‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir, suvga g‘arq bo‘lib o‘lgan shahiddir, ayollar tug‘ayotganida o‘lsa shahiddir” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shahidlikning yetti turini ham sanaganlar. Ular orasida ham o‘zini o‘zi o‘ldirish yo‘q, musulmonlarni o‘ldirish ham yo‘q: “Shahidlik Alloh yo‘lida yurganda o‘ldirilishdan tashqari yettitadir. O‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir; qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kishi shahiddir; g‘arq bo‘lib o‘lgan kishi shahiddir; vayronagarlikda qolib ketgan (masalan, zilzilada) kishi shahiddir; zotiljam kasalidan o‘lgan kishi shahiddir; olovda kuyib o‘lgan kishi shahiddir; tug‘ayotib o‘lgan ayol shahiddir” (Imom Nasoiy, Imom Tabaroniy rivoyati).
Xullas, “Durrul muxtor” va “Raddul muhtor” asarlarida quyidagilarni shahidlar qatorida bo‘lishi sanab o‘tilgan:
⏺ Zotiljam kasaliga yo‘liqib vafot etganlar.
⏺ Ilm talabida yurganda o‘lganlar.
⏺ Dushman bilan kurashib o‘lganlar.
⏺ G‘arq bo‘lganlar.
⏺ Olovda kuyib, tasodifan o‘t ichida qolib o‘lganlar (o‘zini yoqqanlar emas).
⏺ Musofirchilikda qiynalib o‘lganlar.
⏺ Devor ostida, zilzilada qolganlar.
⏺ Qorin og‘riq bilan o‘lganlar.
⏺ Bola tug‘ib, nifos qoni ko‘rayotgan ayollar.
⏺ Juma kechasi vafot topganlar.
⏺ Sil kasalidan o‘lganlar.
⏺ Qattiq isitma ta’sirida vafot topganlar.
⏺ Oilasi, mol-dunyosi va qonini himoya qilayotib o‘lganlar.
⏺ Gunoh bo‘lmagan kuchli ishq-muhabbat oqibatida o‘lganlar.
⏺ Yirtqich va vahshiy hayvon yorgani va shoxlagani oqibatida o‘lganlar.
⏺ Podshohning zulmiga uchrab, nohaq qamalgani sababli qamoqda o‘lganlar.
⏺ Zolimlar urib-urib o‘ldirib qo‘yganlar.
⏺ Chayon yoki ilon chaqib o‘lganlar.
⏺ Xolis muazzinlik qilib vafot topganlar.
⏺ To‘g‘riso‘z va halol savdogar bo‘lib vafot topganlar.
⏺ Oilasini ta’minlash maqsadida halol kasb-kor qilib yurganida vafot topganlar.
⏺ Qayt qilish kasaliga mubtalo bo‘lib, kuchli qayt qilaverish oqibatida qiynalib vafot topganlar.
⏺ Eriga rashk qilaverib, bu rashkiga sabr qilib vafot topgan ayollar.
⏺ Har kuni: “Allohumma, barik liy fil-mavti va fiyma ba’d al-mavti!” (“Allohim, menga o‘lganimda ham, o‘lgandan keyin ham baraka ber!”) deb 25 marta aytib yurganlar.
⏺ Har kuni “zuho” – choshgoh namozini o‘qishni odat qilganlar.
⏺ Ramazonda to‘liq va har oy 3 kun ro‘za tutishni odat qilganlar.
⏺ Uyda ham, safrada ham, har kuni vitr namozini kanda qilmaganlar.
⏺ Fisqu-fasod ko‘paygan zamonlarda sunnatlarni mahkam tutganlar.
⏺ Kasal va bemor bo‘lganida 40 marta “Laa ilaha illa anta! Subhanaka, inniy kuntu minaz-zolimiyn” (“Sendan o‘zga iloh yo‘q! Sen juda ham poksan! Men esa o‘zimga zulm qiluvchilardanman!”) deyishni odat qilganlar.
⏺ Vabo, o‘lat kabi kasalliklardan o‘lganlar.
Demak, musulmon banda Alloh taoloning rahmatidan noumid bo‘lishi kerak emas. Inson o‘z uyida, o‘z to‘shagida jon bersa ham, shahidlik maqomiga muyassar bo‘laveradi. Allohning marhamati keng, bandasiga shahidlik maqomini berib ham oxiratdagi martabasini yuksak qilaveradi. Yuqorida ta’kidlanganidek, inson nohaq odam o‘ldirish bilan yoki o‘z-o‘zini qurbon qilish bilan shahid bo‘la olmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
