Axborot olamida ijtimoiy odoblarga rioya qilish insoniy burchdir
Har bir shaxsda qadriyatga bo‘lgan tushuncha har xil bo‘lishi mumkin. Qadriyat – bu inson yoki biror guruh tomonidan muhim deb hisoblangan tushunchadir, u odamlarni bir-biridan farqlashga yordam beradi. Boshqa bir ta’rifga ko‘ra, qadriyat – bu abstrakt tushuncha bo‘lib, har bir insonning ichki dunyosiga singib ketgan, hayotdagi xatti-harakatlariga mezon bo‘luvchi, o‘zgarmas asosdir.
Vatanga sadoqat – bu har qanday inson uchun konstitutsiyaviy burchdir. Namunali fuqaro sifatida biz Vatanparvarlik tuyg‘usiga ega bo‘lishimiz shart. Shu boisdan, biz davlatimizni himoya qilishga tayyor bo‘lishimiz va u yo‘lda fidokorlik ko‘rsatishimiz kerak. Vatanga sadoqat deganda bizning yurtimizga bo‘lgan muhabbatimiz hamda jamiyat va davlat yo‘lida fidokorona xizmat qilish ruhiyati tushuniladi. Bu tushuncha ma’naviy jihatdan fuqarolarning mamlakat taraqqiyotiga faol hissa qo‘shishi, ijtimoiy va madaniy hayotda ishtirok etishi orqali ifodalanadi. Jismoniy jihatdan esa mamlakatga tahdid soluvchi tashqi tajovuzlarga qarshi mudofaa choralari sifatida qaraladi.
Ijtimoiy odob deganda insonning jamiyatda o‘zini to‘g‘ri tutishi, boshqalarga nisbatan hurmat bilan munosabatda bo‘lishi, axborotni to‘g‘ri va xolis tarqatishi tushuniladi. Bugungi kunda ba’zi foydalanuvchilar haqoratli izohlar yozish, yolg‘on ma’lumotlar tarqatish yoki boshqalarning shaxsiy hayotiga aralashish kabi holatlarga yo‘l qo‘ymoqda. Bu nafaqat odobsizlik, balki jamiyatda ishonch va madaniyatning pasayishiga sabab bo‘ladi.
Axborot olamida har bir so‘z, har bir xabar insonning ichki dunyosi va ma’naviyatini ko‘rsatadi. Shu bois internetdagi xatti-harakatlarimiz ham axloq me’yorlariga mos bo‘lishi kerak. Ijtimoiy tarmoqlarda fikr bildirishda boshqalarni kamsitish yoki haqorat qilish emas, balki xurmat, mulohazalilik va insonparvarlik ustuvor bo‘lishi lozim.
Tadqiqotlarga ko‘ra, ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishdagi ijobiy xatti-harakatlar quyidagi beshta bosqichda namoyon bo‘ladi:
Foydalanuvchi kontentning mazmuniga e’tibor beradi.
Agar mazkur kontent foydali deb topilsa, u to‘liq o‘qiladi.
Foydalanuvchi ko‘rgan kontentning to‘g‘riligini tekshiradi.
Agar ishonch hosil qilinsa, foydalanuvchi uni hayotda qo‘llaydi.
Keyin ushbu kontentni boshqa foydalanuvchilar bilan bo‘lishadi.
Agar foydalanuvchilar ushbu qoidalarga rioya qilsalar, ular ijtimoiy tarmoqlarning barcha imkoniyatlaridan oqilona foydalanishlari mumkin bo‘ladi. Agar radikal tusdagi kontent uchrasa, foydalanuvchilar “comment”, “post” yoki “block” funksiyalari orqali bunday kontentga e’tiroz bildirishlari mumkin. Bundan tashqari, ijobiy kontentlarni ulashish, milliy birlik va hamjihatlikni targ‘ib qilish, xalqni radikal g‘oyalardan ogoh qilish va jamiyatda radikallashuvga qarshi immunitetni shakllantirish orqali ijtimoiy tarmoqlardan radikalizmga qarshi kurashish vositasi sifatida foydalanish mumkin.
Shaxs o‘zida Vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirgach, u doimo rivojlanishni xohlaydi va qilayotgan harakatlari milliy mafkuraga zid bo‘lmaydi. Bunday inson radikal g‘oyalarning o‘z ongiga singib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun doimiy harakatda bo‘ladi. Raqamli davrda radikalizmga qarshi kurashning asosiy yo‘llaridan biri — bu raqamli savodxonlik orqali bo‘lishi mumkin. Xususan, O‘zbekiston aholisi uchun radikalizm kabi tahdidlarni bartaraf etish uchun raqamli savodxonlikka ega bo‘lish nihoyatda muhim. Raqamli savodxonlik degani faqatgina “internetni bilish” yoki uning funksiyalaridan foydalana olish emas, balki mavjud ma’lumotlarni tahlil qilish va saralash qobiliyatidir. Texnologiyaning keskin rivojlanishi bilan internetda tarqalayotgan ma’lumotlar ko‘payib ketdi va ular filtrlarsiz ommaga taqdim etilmoqda. Bunday holatda keng bilim asosida internetdan foydalanish foydalanuvchining o‘zini himoya qilishiga xizmat qiladi. Bu bilim internetda radikalizm, nafratga undov, kiberjinoyatlar, yolg‘on xabarlar (feyklar) va shunga o‘xshash xatarlarga qarshi immunitetdir.
ABDUVAXIDOV ABDULLAZIZ ABDUSATTOR O‘G‘LI,
Imom Termiziy xalqaro ilmiy tadqiqot markazi ilmiy xodimi
NIMA BID’AT-U, NIMA SUNNAT? “BID’AT” TUSHUNCHASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
Hozirgi kunda “bid’at” so‘zini ko‘pchiligimiz tez-tez eshitamiz. Ta’bir joiz bo‘lsa, bu so‘zni bilgan ham, bilmagan ham, tushungan ham, tushunmagan ham ishlatmoqda.
Alloma ibn Hajar Makkiy rahimahulloh o‘zining “Fathul Mubiyn” asarida bid’atning lug‘aviy ma’nosini quyidagicha keltirgan:
“Bid’at so‘zi lug‘atda – o‘xshashi bo‘lmagan, yangi narsani paydo qilish”, degan ma’noni beradi.
“Bahrul Layoliy sharhi Bad’ul Amoliy”da esa, bid’atning lug‘aviy ma’nosini: “Avval bo‘lmagan, o‘xshashi yo‘q narsani paydo qilish” deb keltirgan.
Shundan kelib chiqib, mazkur ulamolar bid’at xoh ibodatlarda, xoh odatlarda bo‘lsin, yaxshi yoki yomon bo‘lsin, Qur’on va sunnatda mavjud bo‘lmagan yangi paydo bo‘lgan narsa deb qaraganlar.
Ulamolar lug‘aviy bid’atni besh qismga bo‘lganlar.
Birinchisi: Vojib bid’at. Nahv ilmini o‘rganish bid’atning shu turiga kiradi. Chunki bu ilmni bilmasdan Qur’on va sunnatni bilib bo‘lmaydi. Bu ikki manbani o‘rganish vojib. Vojibni bajarishga xizmat qiladigan narsa ham vojib bo‘ladi.
Demak, Qur’on va sunnatni o‘rganish uchun nahvni o‘rganish vojib.
Ikkinchisi: Harom bo‘lgan bid’at. Mo‘tazila, jabariya va hozirgi salafiy hamda ahli sunnaga zid bo‘lgan turli firqa va oqimlarni ta’sis etish. Chunki bular ham Islomning ilk davrlarida bo‘lmay, keyinchalik turli maqsadlarda tashkil qilingan bo‘lib, asosan sof Islom aqidasini noto‘g‘ri talqin qilish, Islomga va musulmonlarga zarar berish bilan tanilgan. Shuning uchun bunday firqa va oqimlarga kirish harom hisoblanadi.
Uchinchisi: Mustahab bid’at. Masjidlarga minoralar qurish, ma’had va madrasalar barpo etish, Qur’on qiroatini eshitish va Nabiy sollallohu alayhi vasallamning siyratlarini o‘rganish uchun turli majlislar tashkil qilish mustahab bid’atlar sirasiga kiradi.
To‘rtinchisi: Makruh bid’at. Masjidlarga ziynat berish.
Beshinchisi: Muboh bid’at. Yeb-ichish, kiyim-kechak, maskan-manzillarda kengchilikka yo‘l qo‘yish. Ya’ni agar haloldan bo‘lsa, kishi o‘zi yashaydigan manzilini chiroyli ta’mirlasa, faxr va kibrdan xoli bo‘lib, qimmatbaho kiyim kiygan bo‘lsa va yemoq-ichmog‘ida kengchilikka yo‘l qo‘ysa, gunohkor bo‘lmaydi. Chunki shar’an bu paytda mazkur ishlar muboh sanaladi.
Bid’atning shar’iy-istilohiy ma’nolari
Bid’atning shar’iy – istilohiy ma’nolarini “Bahrul Laoliy sharhi Bad’ul Amoliy” asarining sohibi quyida uch qism qilib keltirganlar:
الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ فِي الدِّينِ مِنْ غَيْرِ إِذْنِ الشَّارِعِ
1. “Shore’ning iznisiz dinda ziyoda va nuqsonga yo‘l ochish”.
جَعْلُ غَيْرِ الدِّينِ دِينًا أَوْ مَا يَكُونُ مُشَابِهًا بِالدِّينِ وَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ
2. “Dindan bo‘lmagan narsani din deb bilish yoki dinga o‘xshash martabaga ko‘tarish”.
عَمَلٌ مُحْدَثٌ عَلَي نِيَّةِ الْعِبَادَةِ
3. “Dinda asli yo‘q bo‘lib, yangi paydo bo‘lgan narsani ibodat niyatida bajarish”.
Mazkur ta’riflarga asoslanib fuqaholar ikita fiqhiy qoidani joriy qilganlar.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْإِبَاحَةُ
1. “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”. Ya’ni, aslida hamma narsa muboh va tozadir.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْحُرْمَةُ
2. “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”.
Zohiran qaraganda bir-biriga zid bo‘lgan bu ikki qoidani tatbiqi shundayki, agar bir kishi dunyo ishlarini osonlashtirish, odamlarning og‘irini yengil va uzog‘ini yaqin qilish maqsadida biror narsa masalan mashina, telefon yoki turli foydali moslamalar o‘ylab topib ixtiro qilsa, “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”, qoidasiga binoan bu yaxshi va maqtalgan ish hisoblanadi.
Ammo, ibodat niyatida dinda biror narsani joriy qilish, sunnat bo‘lmagan amalni sunnat deb e’tiqod qilish, “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”, qoidasiga binoan bid’at va harom ish hisoblanadi.
Bid’atning turlari.
“Sahihi Buxoriy” kitobini sharhlagan Imom Qastaloniy rahimahulloh aytadilar: “Imom Bayhaqiy Imom Shofe’iydan naql qilib: “Kitobu sunnatga va ijmoga xilof bo‘lgan ishlar zalolatga chorlovchi bid’atdir. Ammo, kitobu sunnatga xilof bo‘lmagan yaxshi ishlar bid’at emas, balki “Muhdasotu mahmuda” ya’ni keyin paydo bo‘lgan maqtalgan ishlardir”, deganlar (Qastaloniy. J. 1. B. 302).
Jarir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan qilingan rivoyatda:
قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ سَنَّ فِي الإسلام سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَایُنْقَصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Kim Islomda chiroyli yo‘lni joriy qilsa, bas u uchun uning ajri va undan keyin unga amal qilganlarning ham ajri bo‘ladi. Ularning ajrlaridan biror narsa kamaytirilmaydi” (Imom Muslim rivoyati).
Mana shu va boshqa dalillarga tayanib, ulamolarimiz bid’atni ikki qismga bo‘lganlar: bid’ati hasana (yaxshi bid’at) va bid’ati sayyia (yomon bid’at).
Hofiz ibn Hajar rahimahulloh: “Shariatning asliga xilof bo‘lmay, shu bilan birga foydali va xayrli amallar bid’ati hasanadir. Shar’iy asosga ega bo‘lmagan amal yoki e’tiqodni joriy qilish bid’ati sayyia deyiladi”, deganlar. (“Fathul Boriy” kitobi, J. 4. B. 253).
Bid’ati hasana – bunga hazrati Umar roziyallohu anhuning ishlarini misol qilish mumkin. Sunnat amal bo‘lgan tarovih namozini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam jamoat bilan o‘qimas edilar. Hazrati Umar esa xalifalik davrida mazkur namozni imomga iqtido qilib, jamoat bilan o‘qishni joriy qildi va: “Qanday yaxshi bid’at bo‘ldi”, dedi.
Shunga binoan diniy ilmlar o‘rgatish uchun alohida madrasalar qurish, kitoblar chop etish, masjidlarga gilam solish, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni go‘zal siyratlarini targ‘ib qilish uchun mavlid o‘qish singari din asoslariga zid bo‘lmagan amallar bid’ati hasana bo‘ladi. Unga amal qilish joiz va u zalolatga boshlamaydi.
Bid’ati sayyia esa, shar’iy asosga ega bo‘lmagan biror amal yoki e’tiqodni joriy etishdir. Bunday bid’at ayni zalolat bo‘lib, u shariatimizda rad etilgan. Quyidagi hadisi sharif ham shunga dalolat qiladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ
“Kim bizning bu dinimizda unda bo‘lmagan yangi narsani kiritsa, rad qilinadi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, hadisda ko‘zlangan maqsad dinning asosiy manbalari bo‘lmish Kitob, sunnat va ijmoga xilof bo‘lgan ishlarni paydo qilish bo‘lsa, bas, u rad qilingandir. Ammo dunyoviy hayotning ravnaqiga xizmat qiladigan, insonlarga manfaat beradigan ishlarni paydo qilish, garchi Kitobu sunnatda asosi mavjud bo‘lmasa-da, zinhor bid’at deyilmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi