Ikki kuni bir xil o‘tgan zarardadir
Munosabat
O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlarining “Yoshlarga nasihatim” kitobida (24579 ta so‘z qo‘llanilgan) ilk nozil bo‘lgan Alaq surasida “Iqro (o‘qing)” so‘zi ikki marta takrorlanishi keltirilgan.
Birinchi “o‘qing” so‘zidan keyin insonni juda haqir va arzimas laxta qon holati zikr qilindi. Ikkinchisidan keyin esa insonning qadrli va sharafli, ilm-ma’rifatli holati bayon qilindi. Shunga ko‘ra, kim dunyoda o‘qib-o‘rgansa, qadr-qiymatga ega bo‘ladi. Aks holda, o‘sha holicha – qadr-qiymatsiz qolib ketadi.
Mazkur kitob bizni mutolaa to‘g‘risida yozishga undadi.
Angliyada birinchi sinfdan to universitetning so‘nggi bosqichigacha bo‘lgan davrda o‘quvchi va talabalarning darsliklarida 71 mingdan ortiq so‘z qo‘llanilar ekan. Bu ko‘rsatkich Yaponiyada 42 ming, Italiyada 30 mingdan, Turkiyada esa 7–10 ming orasida ekan. Xo‘sh, o‘zimizda-chi? Bu borada mutaxassislarga murojaat qilganimizda har xil raqamlar aytildi: 5–10 ming atrofida...
Odatda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari “navbatchi so‘zlar”ni ko‘p ishlatadilar: “Yaxshimisiz?”, “keldim-ketdim”, “ko‘rdim”, “o‘qidim”, “javob qaytarolmadim”, “yozdim-chizdim”, “rahmat”, “sog‘ bo‘ling”, “xayr” va hokazo. Xuddi shu so‘zlarni universitetning talabalari ham qo‘llaydilar.
Bu nimadan darak? Bu so‘z boyligimiz kamligidan, kitob o‘qimasligimizdan darak. Hatto ko‘rgan-kechirganlarimiz voqea-hodisalarni ham eplab aytib bera olmaymiz. Nega? Chunki mutolaadan yiroqlashib ketdik.
9-sinfda o‘qiydigan o‘g‘limning telegramida “Sinfdoshlar guruhi” bor. Yaqinda o‘g‘limga: «Guruhingga: “Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romanini kim to‘liq o‘qib chiqqan?” deb yoz-chi», dedim. Oradan ikki kun o‘tgach, o‘g‘lim telefonini ko‘rsatdi. Mazkur romanni 20 nafar o‘quvchidan bor-yo‘g‘i 3 kishi to‘liq o‘qigan, yana 3 nafari esa “O‘tgan kunlar”ni qo‘liga olgan-u, biroq tili og‘irlik qilgani bois tashlab qo‘yganini yozibdi. Ayrimlar esa Abdulla Qodiriy kimu uning romani nima haqidaligini ham bilmas ekan.
Xo‘sh, nega biz ajdodlarimizning kitoblarini o‘qimay qo‘ydik?
Nima uchun oila boshliqlari – ota-onalar, bobo-buvilar oila davrasida farzandi, nabiralariga ajdodlarimizning durdona asarlaridan parchalar aytib berishmayapti?
Nega bolalarimizga: “Falon kitobni to‘liq o‘qib chiqib, mazmun-mohiyatini aytib bersang, seni mukofotlaymiz”, deb ularni mutolaaga qiziqtirmaymiz?
Nega jadidchi-ma’rifatparvar bobolarimiz yozgan kitoblarni bugun faqat mutaxassislargina o‘qib tushunyapti?
Nima uchun bugun Alisher Navoiyning asarlarini o‘qisak, uyqumiz keladi?
Shu savollarni ziyoli tengqurlarimga berib ko‘rdim. Ular: “Ajdodlarimiz asarlarining tili og‘ir. Shu bois ko‘pchilik ularni tushunishga qiynaladi”; “Bugun axborot asri. Turli gadjetlar ommalashib ketdi. Yoshlar shular bilan andarmon bo‘lib qoldi”; “Oila davrasida kitob o‘qilmay qo‘ydi. Qush uyasida ko‘rganini qiladi-da”; “Ota-onaning qo‘lidan telefon tushmagandan keyin farzanddan nimani ham kutish mumkin?” kabi javoblar bo‘ldi.
Tijorat yoki boshqa ish bilan shug‘ullanadigan tanishlarimning javoblarini eshitib, ochig‘i afsuslandim. Ularning ayrimlari: “Kitob nima ham berardi?” degan xunuk javobni aytishdi.
Shu o‘rinda O‘zbekiston Qahramoni, Xalq shoiri Abdulla Oripovning kunchiqar yurt – Yaponiyadan qaytgach, safar taassurotlari haqida aytgan gapi esimga tushdi: “Yaponiyada hatto tilanchilarning ham qo‘llaridan kitob, gazeta tushmas ekan”.
Bir tanishim aytgan edi, u 2016 yil Angliyada dengiz bo‘ylab sayohat qilish asnosida kema boshqaruvchisi bilan tanishib qolibdi. Undan:
– Shekspirni o‘qiysizlarmi? – deb so‘rabdi (bilasiz, Uilyam Shekspir 1616 yili vafot etgan, ya’ni 400 yil oldin). Kema boshqaruvchisi tanishimga jiddiy qarab:
– Bizda Shekspir asarlarini o‘qimagan kishi ziyoli hisoblanmaydi, – deb javob beribdi. Shunda tanishim unga:
– Siz suhbat asnosida oilangiz haqida ham gapira turib, qizingiz universitetga tayyorlanayotganini aytdingiz. U ham Shekspir asarlarini o‘qiydimi? – deb so‘rabdi.
Kema boshqaruvchisi:
– Qizim Shekspirni tushunishi uchun maxsus o‘qituvchi ham yollaganman, – debdi...
E’tibor bering-a, angliyalik bir kishi 4 asr oldin vafot etgan bir adib asarlarini farzandlariga o‘rgatyapti. Bizda-chi: qaysi birimiz bolalarimizga har kuni Alisher Navoiy asarlaridan, oz-oz bo‘lsa-da, o‘qityapmiz. Qay bir o‘zbek xonadonida serial ko‘rilmay, uning o‘rniga Ahmad Yassaviy, Boborahim Mashrab, Zahiriddin Muhammad Bobur, So‘fi Olloyor asarlari mutolaa qilinyapti? Telefon, gadjetlarni bir chetga surib, Abdulla Qodiriy, Abdulla Avloniy, Abdulhamid Cho‘lpon, Mahmudxo‘ja Behbudiy kabi ma’rifatparvar bobolarimizning kitoblarini qo‘ldan qo‘ymay o‘qiyotgan mutolaa shaydolari bormi?
Bir ingliz o‘z farzandiga 20 ming so‘z ishlatgan Uilyam Shekspir kitoblarini alohida o‘qituvchi yollab o‘rgatar ekan, takrorsiz 75 ming so‘z qo‘llagan Navoiyning, 22 ming kalima ishlatgan Oybekning, 22 ming so‘zdan istifoda qilgan Abdulla Qahhor kitoblarini o‘rganishga, o‘rgatishga e’tiborsizligimizni qanday baholash mumkin?!
Besh yuz yil oldin yashagan Navoiy hazratni qo‘ya turaylik, 20 yil oldin omonatini topshirgan Shukur Xolmirzayevni bugun o‘qiyotganlar bormi? 10 yil oldin boqiy dunyoga rihlat qilgan Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahullohning kitoblarini-chi?!
Xo‘sh, biz-chi? Kecha necha bet kitob o‘qidik, bugun qancha o‘qiymiz?
Kitob o‘qimagan odam ma’naviy jihatdan qashshoqlashib boraveradi. Oxiri u yuqorida keltirilganidek (Alloh asrasin!): “Kitob nima ham berardi?” degan gapni aytishdan ham tap tortmaydi.
Farzandlarimizni kitobga qanday oshno qilishimiz mumkin? Bu jarayonda, avvalo, oilaviy muhit muhim ahamiyatga ega. Ya’ni ota-onaning, do‘stlarning, ustozu murabbiylarning yoshlarni kitobga mehrli qilishda turli targ‘ibot usullarini qo‘llashlari kerak. Ba’zan bir og‘iz shirin so‘z ham insonning kelajagiga poydevor bo‘lishi mumkin.
Bugun farzandlarimizga Imom Qatoda rahimahullohning bir tuya kitobni yod olganini, Imom Sha’biyning: “Oq narsaga yozilgan har bir narsani yod oldim”, degan so‘zini, Ashraf Ali Tahonaviyning qisqa umri davomida bir yarim mingta kitob yozganini, Ibn Rushd umri davomida ikki kecha: uylangan va otasi vafot etgan kecha kitob o‘qiy olmagani uchun afsuslanganini bot-bot eslatib turishimiz zarur. Shunda ular kitobga oshno bo‘ladilar.
Hasan Basriy rahmatullohi alayh tushida Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni ko‘radi va u zotdan: “Yo Rasululloh, menga nasihat qiling”, deydi. Nabiy alayhissalom: “Kimning ikki kuni bir xil o‘tsa, u zarardadir. Kimning ertasi bugunidan yomon bo‘lsa, u la’natlangandir. Kim o‘z kamchiliklarini tuzatib bormasa, u tanazzulga uchraydi. Kim tanazzulga uchrasa, uning uchun o‘lim yaxshiroqdir”, dedilar (“Hilyatul avliyo”).
Xulosa qilib aytsak, ildizidan uzilgan daraxtning qurishi muqarrar bo‘lgani singari kitob mutolaasidan uzoqlashgan, Qodiriy, Avloniy, Behbudiylarni, So‘fi Olloyor, Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy asarlarini o‘qimagan, hadislarni bilmagan, Qur’oni karim suralarini yod olmagan kishining ham tanazzulga yuz tutishi turgan gap. Shunday ekan, ko‘p kitob o‘qishga o‘rganaylik, farzandlarimizga ham o‘rgataylik.
Tolibjon NIZOM
Chin usta qoldimi? (qidiryapman)
Bugunning gapi
“Uch xonali xonadonimni ta’mirlatish uchun ikki oy muddatga kelishib usta tushirgandim, olti oyda zo‘rg‘a chala-chulpa qilib ishini tugatdi...”
“Ustalar nega bunaqa-a? Uyini ta’mirlatib, ustalardan roziman, degan odamni uchratmadim...”
“Ko‘pchiligi odamga firib beradi: ishni vaqtida bajarmaydi, ta’mir ishlari tugagach, boshida kelishilgan narxdan ikki barobar ko‘p mablag‘ so‘raydi...”
Yuqoridagi gaplar – uyini, xonadonini ta’mirlatib, ustalardan kuygan kishilarning dod-faryodlari.
Bugungi kunda jamiyatda ayrim ustalarning o‘z ishini vijdonan bajarmasligi, sifatsiz materiallar ishlatishi, vaqtni cho‘zishi yoki turli nayranglar bilan buyurtmachini aldashi, afsuski, ko‘pchilikni tashvishga solish barobarida shu kasb egalariga nisbatan ishonchning susayishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelyapti.
Yaxshi niyatda uyini, xonadonini ta’mirlatmoqchi bo‘lgan kishi usta ishlatgan tanishlaridan so‘rab-surishtirishi tayin. Yaqinda men ham xonadonimni ta’mirlatmoqchi bo‘lib usta izladim. Tanish-bilishlardan, do‘stlarimdan so‘rasam, yarmidan ko‘pi ustalardan nolidi. Bu holat nafaqat moliyaviy zarar, ayni paytda insonlar o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga ham sabab bo‘lmyaptimi?!
Islom ta’limotida halol mehnat, omonatdorlik va rostgo‘ylik yuksak fazilat ekani ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).
Ustalik – yaxshi kasb. Usta omonatdor bo‘lsa, odamlarning hojatini ravo qiladi, ko‘pga foydasi tegadi. Buyurtmachi o‘z molini, mablag‘ini ustaga ishonib topshiradi. Usta shu ishonchni oqlashi, ishni puxta va vijdonan bajarishi shart.
Uy – insonning boshpanasi. Uning har bir g‘ishti ezgu niyat bilan qo‘yiladi, har bir devori umid bilan ko‘tariladi. Ammo, afsuski, ba’zan ayrim ustalar imorat qurish yoki ta’mirlashda nayrang qiladilar. Usta tashqi tomondan devorni silliq suvaydi, ammo ichidagi yoriqlarni berkitadi. Bo‘yoqning yaltirog‘i ko‘zni quvnatadi, lekin ortidagi nuqson vaqt o‘tishi bilan ko‘zga tashlanadi.
Yangi ta’mirlangan xonadondan hali bo‘yoq hidi ketmay turib shiftda yoriqlar paydo bo‘ladi, eshiklar qiyshayib qoladi, pol esa g‘ichirlab imorat egasining asabini buzadi. Buyurtmachi ustaga bergan mablag‘iga ichi achiydi.
Ba’zi ustalar sifatli qurilish materiali olish uchun berilgan pulga arzon mahsulot sotib oladi. Qolgan mablag‘ni esa “mehnat haqim” deb o‘maradi. Sementga qumni ortiqcha qo‘shadi, temir yoki armaturani ingichkarog‘iga almashtiradi, mis simlar o‘rniga alyuminini tortadi.
Yana shunday ustalar ham borki, bir haftada tugatishga kelishilgan ishni bir oygacha cho‘zadi. Bahona ham tayyor: “Material kelmadi”, “Yordamchim betob bo‘lib qoldi”, “Ertaga tugatib beramiz” va hokazo.
Eng yomoni, ustaning qo‘lidan chiqqan uy bir yil o‘tar-o‘tmas yana ta’mirga muhtoj bo‘lib qoladi. Bu hunar emas, hiyladir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bizni aldasa, bizdan emas”, deganlar (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis har qanday sohadagi firibgarlikni qamrab oladi. Agar usta arzon yoki sifatsiz materialni qimmatbaho deb ko‘rsatsa, ishni ataylab chala bajarsa yoki keyin yana ta’mirga muhtoj bo‘ladigan qilib ishlasa, bu aldamchilikdan, firibgarlikdan boshqa narsa emas. Afsuski, bugun ko‘pchilik ustalar hiyla va nayrangni kasb qilib olganlar. Buning oqibatida na o‘zlari baraka topadilar, na buyurtmachi ularga bergan mablag‘iga rozi bo‘ladi.
Haqiqiy usta, o‘z ishini vijdonan qiladigan kishi boshqacha bo‘ladi. U har bir ishini bekamu ko‘st bajaradi. Chunki u odamlardan yashirgan nuqsonni, albatta, Alloh taolo ko‘rib, bilib turishini yaxshi anglaydi. Unday ustalar o‘zlariga Alloh taoloning: “Albatta, Alloh chiroyli (ish) qiluvchilarni yaxshi ko‘radi” (Baqara surasi, 195) oyatini hamda Nabiy alayhissalomning: “Alloh taolo o‘z ishini chiroyli, puxta qiladigan kishini yaxshi ko‘radi” (Imom Tabaroniy rivoyati), degan muborak hadislarini o‘zlariga shior qilib olgan bo‘ladilar. Lekin, afsuski, hozir bunday ustalarni topish amrimahol. Borlari ham “qo‘lma-qo‘l”.
Omonatdor ustalar qurgan uylar, yillar o‘tsa ham, yaxshilik bilan eslanadi. Ularning haqlariga xayrli duolar qilinadi. Birgina misol, bizning Sangijumon qishlog‘imizdagi ko‘p uylarni pachirlik usta Turdimurod bobo (Alloh makonini jannat qilsin!) qurgan. O‘sha paytlarda (1960–1990 yillar) vassajuft qilingan shiftlarga ustaning imoratni qurib bitirgan sanasini bitish an’ana bo‘lgan. Har safar qishloqqa borib uyga kirsam, usta boboning “imzosi”ga ko‘zib tushadi va Qur’oni karim oyatlaridan tilovat qilib, u kishining ruhlariga bag‘ishlayman.
Bugun ba’zi ustalarning ishni kelishilgan muddatda tugatmasligi; sifatsiz qurilish materiallaridan foydalanishi; narxni asossiz oshirishi; kamchiliklarni yashirishi; bir necha oy o‘tib yana ta’mir qilishga majbur bo‘ladigan darajada ish tutishi katta gunohdir. Bunday xatti-harakatlar oqibatida buyurtmachi moddiy zarar ko‘radi, asabiylashadi, vaqt yo‘qotadi va eng achinarlisi, odamlar o‘rtasidagi ishonch susayadi.
Halol rizqning barakasi uning ko‘pligida emas, balki pokligidadir. Aldamchilik bilan, hiyla-nayrang ishlatib topilgan mablag‘ foyda bo‘lib ko‘rinsa-da, unda baraka bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir usta o‘z qo‘li bilan topayotgan rizqining halolligi haqida o‘ylashi, har bir mix, har bir g‘isht, har bir sim yoki har bir ta’mir uchun qiyomat kuni hisob berilishini unutmasligi kerak.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh:
- Men ham (har bir shaxs) jamiyatning a’zosiman. Uy qurmoqchiman, lekin quruvchilik qo‘limdan kelmaydi. Demak, ustaga ehtiyojim bor. Uning oldiga borib, uy qurmoqchiman, shartnoma tuzaylik, deyman. Ustalar kasbi ortidan rizq topadi. Ular bilan kelishib, bugungi naxr bo‘yicha muayyan summa belgilanadi. Muddati va sifat ko‘rsatkichlari kelishib olinadi. Hozirga kunda, Alloh biluvchiroq, ustaman deganlarning 70 foizi aldamchi, nayrangboz, hiylakor: kelishilgan kunda belgilangan manzilga yetib kelmaydi, ishga kech kelib, erta ketadi, vazifasini puxta bajarmaydi, ishini bitirmasdan oldin pul so‘raydi. Takasaltang, taralla-bedod qilib yuradi. Uyning egasi ham xijolatda qoladi. Aksariyati shunaqa. Bunday ustalarga kim ishonadi? Ularga kim ish beradi? Bunday toifalar o‘ziga o‘zi qiladi, ular omadsizlikni o‘zlariga chorlab oladilar.
O‘ttiz foiz haqiqiy ustalar bor. Ular o‘z kasbi bilan faxrlanadi. Guruhlari bor, shogirdlari, ustozlari bor. Hammasini qoyillatib, asbob-anjomlarini chiroyli qilib qo‘yishgan. Shartnopmani tuzadi, vaqtida ishga keladi, belgilangan muddatda qurilishni yoki ta’mir ishlarini tugatadi, ish haqini olib ketadi. Buyurtmachi ham rozi, usta ham rozi. Bunday kishilarning ishida unum, baraka bo‘ladi. Topgan pullari barakali bo‘ladi.
Haqiqiy usta faqat qurilish yoki ta’mirlashni emas, balki odamlarning ishonchini ham qozonadi. Vijdon bilan qilingan har bir ish ibodatga aylanadi. Aldamchilik va nayrang bilan bajarilgan ish esa vaqtinchalik foyda keltirsa ham, dunyoda obro‘ni to‘kadi, rizq qiyilishiga sabab bo‘ladi, oxiratda esa javobgarlikni keltiradi.
Tolibjon NIZOM
