Kuchli mo‘min sevimliroq
Bugungi globallashuv jarayonida turli ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik muammolar avj olishi, ayniqsa, XX asrning 70-80-yillaridan boshlab fan-texnika taraqqiyotida katta o‘zgarishlar yuz berib, jismoniy mehnat o‘rnini aqliy mehnat egallashi cheksiz imkoniyatlar bilan birga insonlar salomatligiga katta salbiy ta’sir o‘tkazmoqda. Aslida, inson kamolotida uning nafaqat ma’naviyati, balki jismoniy yetukligi ham katta ahamiyatga ega. Kishining jismonan sog‘lom bo‘lishi uning bosh miya faoliyati yaxshilanib, aqlining tez rivojlanishi, ma’naviy quvvatining ham ortishiga yordam beradi.
Misrlik mashhur olim shayx Maxmud Shaltut aytadi: “Insoning kuchliligi uning jismi va ruhining quvvati bilan bog‘liq. Chunki hayot og‘riqlar, alamlarva orzu-umidlar bilan to‘la. U esa og‘riqlarni yengishi va orzu-umidlarga erishishi kerak. Kuchsiz, zaif ruh, istaklarga yetishda dosh bera olmaganidek, og‘riqlarga ham sabr qilishda dosh berolmaydi. Shuningdek, jismning zaifligi hamto‘xtovsiz harakatlanish lozim bo‘lgan o‘rinlarda yetarlicha harakatga chiday olmaydi. Shubhasiz, albatta jismoniy tarbiya jismning kuchga to‘lishi va immuniteti ortishida katta ta’sirga ega”.
Islom dini ta’limotining calomatlik va jismoniy barkamol bo‘lish borasidagi targ‘ibotiQur’oni karim oyatlari, hadisi shariflardava islom ulamolari asarlarida keng yoritilgan.
Qur’oni karimda bunday marhamat qilinadi:
﴿ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيم﴾
“So‘ngra o‘sha kunda, albatta, berilgan ne’matlardan so‘ralasiz” (Takasur surasi, 8-oyat).
Ali roziyallohu anhu ushbu oyatidagi “ne’matlar” oyatini “U – xotirjamlik, sog‘lik va salomatlikdir” deb tafsir qilganlar.
Kishi sog‘lom bo‘lishi, o‘zida kuch-quvvat, shijoat hosil qilishi, ma’nan va jismonan yetuklikka erishishi uchunjismoniy harakat qilishi lozim.
Islom dinida insonningkuchli, baquvvat bo‘lishiga katta ahamiyat berilgan. Bu haqda so‘z ketganda dastlab zehnga quyidagi hadisi sharif keladi.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kuchli mo‘min Alloh taologa kuchsiz mo‘mindan ko‘ra yaxshiroq va suyukliroqdir. Barchasida yaxshilik bor. Sen o‘zinga foyda beradigan narsaga intilgin, Allohdan yordam so‘ra va sust bo‘lmagin”, deganlar (Imom Muslim rivoyati).
Ushbu hadisda nazarda tutilgan quvvat umumiy ma’noda bo‘lib, inson hayotining barcha jabhalarini o‘z ichiga oladi.Demak, iymoni kuchli iymoni zaifdan yaxshiroq. O‘z sohasida kuchli sust kishidan yaxshiroq, jismonan baquvvat kishi kuchsiz kishidan yaxshiroqdir. Agar badanning quvvati jismoniy mashqlar bilan hosil bo‘lar ekan, inson go‘zal fazilatlarni qo‘lga kiritishi va Alloh taoloning muhabbatini qozonishi uchun jismoniy mashqlarni bajarishi lozim.
Insoniyat qadim zamonlardan salomatligini saqlash, jismoniy kuch-quvvat hosil qilish uchun turli vositalardan foydalangan. Bu borada yakka tartibda yoki jamoa bo‘lib har xil mashqlar bajargan va o‘yinlarni kashf qilgan.
Islom dini atrofga yoyilayotgan ilk davrlarda ham xilma-xil harbiy o‘yinlar, o‘q-yoy otish, chavandozlik musobaqalari o‘tkazib turilardi.
Sog‘liq haqida turli davrda yashagan allomalar o‘z fikrlarini aytib, bu borada jismoniy tarbiyaning o‘rni nechog‘li muhim ekanini ta’kidlabo‘tganlar.
Xususan, Abu Ali ibn Sino bunday deydi: “Sog‘liqni saqlashning asosiy tadbiri badantarbiya. Badantarbiya o‘zga tadbirlar bilan birga to‘g‘ri ishlatilganda gavdani to‘ldiruvchi narsalar to‘planishining oldini oluvchi kuchli omillardan bo‘lib, tug‘ma issiqlikni oshiradi, tanaga yengillik beradi. O‘z vaqtida me’yori bilan badantarbiya qilgan odamga dard yaqin yo‘lamaydi. Badantarbiya bilan mashg‘ul bo‘linsa, hech qanday dori-darmonga zarurat qolmaydi, buning uchun muayyan tartibga rioya qilmoq ham shart. Badantarbiyani tark etgan odam aksari xarob bo‘ladi, zero harakatsiz qolgan a’zolarning quvvati zaiflashadi”.
O‘rta Osiyo olimlari orasida jismoniy mashqlarni ta’riflash va o‘ziga xos tarzda tasniflashdaIbn Sinoning xizmatlari beqiyos.
Olim o‘zining mashhur “Tib ilmi qonuni” asari uchinchi qismning ikkinchi bo‘limini kishilar salomatligi uchun kurashda jismoniy mashqlardan foydalanish masalalariga bag‘ishlagan. Bu bo‘limning dastlabki satrlaridayoq jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish va undan keyin ovqatlanish hamda uyqu rejimi salomatlikni saqlashda eng muhim shart ekani qayd etiladi.
Olim jismoniy mashqlarni kishi salomatligini saqlashning eng muhim vositasi deb hisoblash bilan birga, jismoniy mashq nafas olish uzluksiz va chuqur bo‘lishiga olib keluvchi ixtiyoriy harakat ekanini, jismoniy mashqlar bilan me’yorida va o‘z vaqtida shug‘ullanuvchi kishi hech qanday muolajaga muhtoj bo‘lmasligini aytadi.
Olimning jismoniy mashqlarni qo‘llash prinsiplari to‘g‘risidagi metodik ko‘rsatmalarining axamiyati g‘oyatda katta. “Jismoniy mashqlarni boshlayotganda badan toza bo‘lishi kerak” va “jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanuvchi kishi och bo‘lganidan ko‘ra to‘q bo‘lgani ma’qul hamda gavda sovuq va quruq bo‘lgandan ko‘ra issiq, nam bo‘lgani yaxshi”, deydi Abu Ali ibn Sino.
Buyuk bobokalonimizning ushbu so‘zlari hozirgi texnika rivojlangan asrda jismoniy salomatlik uchun qayg‘urgan har bir kishi badan tarbiya mashqlariga yanada e’tiborli bo‘lishini lozimligini ko‘rsatadi.
Xalqparvar, jadidchi, pedagog Abdurauf Fitrat bu xususida: “Badantarbiya badanni sog‘lom va kuchli hamda a’zolarni mukammal darajaga yetkazishdan iborat, busiz baxt-saodatga erishib bo‘lmaydi”, deya inson tanasining sog‘lom bo‘lishiga alohida ahamiyat bergan.
Jismoniy mashqlar kishining kasalliklarga qarshi immunitetini tiklab, qon aylanish sistemasi, oshqozon hazmi tizimini yaxshilaydi. Kishining kuch-quvvatini va o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Shuningdek, ortiqcha vaznni, dangasalik va ruhiy tushkunlikni ketkazadi. U nafaqat jismoniy, balki ma’naviy kamolotga yetishda ham muhim omildir. Jismoniy tarbiya irodani toblaydi, aniq maqsad sari intilish, qiyinchiliklarni bardosh va chidam bilan yengishga o‘rgatadi. Inson qalbida g‘alabaga ishonch, g‘urur va iftixor tuyg‘ularini tarbiyalaydi.
Hozirda fan-texnika taraqqiy etib, inson kundalik hayotiga turli texnika vositalari kirib kelishi uning jismoniy harakatlarining cheklanib qolishiga sabab bo‘lmoqda. Natijada, turli kasalliklar tobora avj olib bormoqda. Ushbu holatda yuqorida aytilganidek, har bir inson komillik sari intilib, doimo ruhiy tarbiya bilan birgalikda o‘zining jismoniy jihatiga ham alohida ahamiyat berishi lozim. Albatta, jismoniy mashqlarni bajarish va o‘zaro musobaqalar jarayoni odob-axloq doirasida bo‘lishi, jismoniy jihatdan kuchli bo‘lishga, ishtirokchilar va atrofdagilarni birlashtirishga xizmat qilishilozim. Raqiblar bir-birlarini masxara qilishi, taxqirlashi yoki mashqlar va musobaqalarda avrat ochiq bo‘lishi harom amal hisoblanadi. Ayni paytda, yurtimizda jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanish uchun yetarlicha imkoniyatlar mavjud. Har bir kishi bu imkoniyatlardan oqilona foydalanishi darkor. Zero, jismonan sog‘lom baquvvat kishi o‘z zimmasidagi burch va vazifalarni to‘la uddalay oladi. Oilasi va jamiyatga ko‘proq foyda keltiradi.
"Islomda salomatlik" kitobidan
Islomiy banklar likvidligi ham Markaziy bank tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi
O‘zbekiston bank tizimida islomiy moliya institutlarini rivojlantirishga qaratilgan yana bir muhim qadam tashlandi. Endi Markaziy bank tijorat banklari bilan bir qatorda islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi banklar hamda mikromoliya banklarining likvidligini favqulodda holatlarda islomiy moliya vositalari orqali qo‘llab-quvvatlashi mumkin.
Bu tartib Markaziy bank tomonidan tijorat banklarining likvidliligini favqulodda qo‘llab-quvvatlash uchun moliyalashtirish ajratish mexanizmiga kiritilgan o‘zgartish va qo‘shimchalarda nazarda tutilgan, xabar bermoqda O‘zA.
Tegishli qaror Adliya vazirligida 2026 yil 3 sentyabrda 3581-2-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan. Hujjat rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran uch oy o‘tgach, ya’ni 2026 yil 5 dekabrdan kuchga kirishi belgilangan. Bank tizimi uchun likvidlik — moliyaviy barqarorlikning eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri. Bankda vaqtincha pul mablag‘lari yetishmovchiligi yuzaga kelgan taqdirda, uning mijozlar oldidagi majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarishi qiyinlashishi mumkin.
Shu bois Markaziy bank tijorat banklarining likvidligini favqulodda qo‘llab-quvvatlash mexanizmidan foydalanib keladi. Yangi o‘zgarish esa mazkur tizimni islomiy moliya tamoyillari asosida faoliyat yurituvchi bank va moliya institutlariga ham moslashtirmoqda.
Ya’ni, islomiy bank faoliyati bilan shug‘ullanuvchi muassasalar likvidlik muammosiga duch kelgan holatlarda an’anaviy foizli kredit mexanizmlaridan emas, balki islomiy moliya standartlariga mos keluvchi vositalar orqali qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, mamlakatda islomiy moliya tizimi uchun alohida moliyaviy infratuzilma shakllanib borayotganini anglatadi. Yangi tartibning muhim jihatlaridan biri — moliyalashtirish shartlarining islomiy moliya tamoyillariga mos ravishda belgilanishidir. Jumladan, bunday moliyalashtirishda an’anaviy kreditlarga xos foiz stavkasi o‘rniga ustama yoki foydadan olinadigan ulush kabi mexanizmlar qo‘llanilishi mumkin.
Moliyalashtirishning aniq shartlari, jumladan, ustama miqdori, foydadan olinadigan ulush, moliyalashtirishning maksimal hajmi, boshqa asosiy talablar Markaziy bank Boshqaruvi qarori bilan belgilanadi. Bu yondashuv islomiy banklar uchun favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini ularning faoliyat modeliga moslashtirish imkonini beradi.
Islomiy moliya vositalari orqali mablag‘ ajratishda garov ta’minotiga ham alohida e’tibor qaratiladi. Ya’ni, Markaziy bank tomonidan moliyalashtirish ajratilganda garov predmeti sifatida qabul qilinadigan aktivlar islomiy moliya standartlari talablariga hamda Markaziy bankning belgilangan talablariga muvofiq bo‘lishi lozim. Bu talab islomiy moliya operatsiyalarining butun jarayoni — mablag‘ ajratishdan tortib, uning to‘liq so‘ndirilishiga qadar belgilangan standartlarga muvofiq amalga oshirilishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Hujjatda favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlashini so‘rab murojaat qilgan banklarning arizalarini ko‘rib chiqish tartibi ham belgilangan. Unga ko‘ra, murojaatlar Markaziy bank tomonidan uch bank ish kuni ichida ko‘rib chiqiladi va ular bo‘yicha ijobiy yoki rad etish to‘g‘risida qaror qabul qilinadi. Bunda bankning moliyaviy holati, likvidlik bilan bog‘liq vaziyat, taqdim etilayotgan ta’minot hamda ajratiladigan mablag‘larning moliya tizimi va pul-kredit siyosatiga ehtimoliy ta’siri baholanadi. Yangi tartibda islomiy moliya standartlariga rioya etilishini ta’minlash bo‘yicha banklarning ichki mas’uliyati ham aniq belgilangan.
Islomiy moliya vositalari orqali mablag‘ ajratilgan hollarda bankning ijroiya organi va Islomiy moliya kengashi moliyalashtirish to‘liq so‘ndirilguniga qadar amalga oshirilayotgan operatsiyalarning belgilangan islomiy moliya standartlariga muvofiqligini ta’minlashi va doimiy nazorat qilishi lozim. Bu talab nafaqat huquqiy, balki moliyaviy operatsiyalarning islomiy moliya tamoyillariga mosligini ta’minlash nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda islomiy moliya tizimi bosqichma-bosqich shakllanib bormoqda. Islomiy moliya xizmatlarini joriy etish uchun faqatgina bank mahsulotlarini ishlab chiqish yetarli emas. Shu bilan birga, ularning barqaror faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan likvidlik, garov, nazorat va favqulodda moliyalashtirish mexanizmlari ham yaratilishi talab etiladi. Markaziy bank tomonidan islomiy moliya vositalari orqali favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining joriy qilinishi ana shu infratuzilmani shakllantirishdagi muhim qadam hisoblanadi.
Chunki islomiy bank yoki islomiy moliya xizmatlarini ko‘rsatuvchi muassasa uchun likvidlik muammosini an’anaviy foizli kredit orqali hal qilish uning faoliyat tamoyillariga zid kelishi mumkin. Yangi mexanizm esa bunday muassasalarga o‘z faoliyat standartlarini buzmagan holda Markaziy bankning favqulodda qo‘llab-quvvatlash tizimidan foydalanish imkonini yaratadi.
Xulosa o‘rnida aytish joiz, Markaziy bankning yangi qarori O‘zbekistonda islomiy moliya tizimi uchun huquqiy va institutsional asoslarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Eng muhimi, endilikda islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi banklar va mikromoliya banklari ham likvidlik bilan bog‘liq favqulodda vaziyatlarda islomiy moliya tamoyillariga mos mexanizmlar asosida qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. Bu esa kelgusida mamlakatda islomiy banklar, islomiy moliya mahsulotlari va ushbu sohadagi xizmatlar bozorining kengayishi uchun muhim moliyaviy kafolatlardan biri bo‘lishi mumkin.
Sodda qilib aytganda, islomiy moliya tizimining barqaror ishlashi uchun zarur bo‘lgan navbatdagi muhim bo‘g‘in shakllanmoqda. Endi islomiy banklar nafaqat o‘z mahsulotlarini, balki favqulodda likvidlikni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini ham islomiy moliya tamoyillari asosida tashkil etish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
