Ilmsiz, orsiz erni kim deyish mumkin?
Yaqinda qarindoshlarnikiga mehmonga borganimizda oila bekasi tashvishli ko‘rindi. Suhbat orasida yorildi. Bir yil oldin turmushga uzatgan qizi yaqinda farzandini dunyoga keltiribdi. U tug‘uruqxonaga qizini ko‘rgani borsa, ayol quda: “Nevaram yangi beshikda yotishini xohlayman, shunga qarab tayyorgarlik ko‘raverasiz-da”, deb pisanda qilibdi. Bu gap yolg‘iz boshi bilan oilasini zo‘rg‘a tebratayotgan ayolni g‘amga botiribdi. Axir qudasinikiga beshikka qo‘shib kuyoviga va uning barcha oila a’zolariga sarpo-suruq ham ko‘tarib borishi kerak-da.
O‘ylab qolasan, kelin eriga bola, qaynona-qaynotasiga nevara tug‘ib bersa-yu, yana uning ota-onasi muttahamdek kuyovi va qudalariga xushomad qilib sovg‘a ulashishga majbur bo‘lsa…
To‘g‘ri, hadya berish oradagi mehr-oqibatni mustahkamlaydi. Lekin bu vaziyatda sovg‘a aslida kimga berilishi lozim? Barcha ehtirom to‘qqiz oy homilasini ko‘tarib yurib, ming og‘riq-azob ichida chaqaloqni dunyoga keltirgan kelinga qaratilishi kerak emasmi?
Afsus, hozirgi kunda qiz uzatgan ota-onaning boshi uzoq vaqt sarfu xarajatdan chiqmaydi. To‘yda qilingan kelin seplari, sarpo-suruqlar, mebellar bilan qutulsa koshkiydi. Nevara ko‘rishsa, beshik to‘yi qilib berishlari, qudanikida o‘tkaziladigan oilaviy tadbirlarga sovg‘alar, sunnat to‘yida ma’lum odamlarga boshoyoq sarpolar, maishiy jihozlar olib borishlari urfga aylangan. Sovg‘alar biroz kamtarona bo‘lib qolsa, kelin va ota-onasining boshi malomatdan chiqmaydi. Yuqoridagi misol ayrim kuyovlarning nafaqat shar’iy hukmlarni bilmasligi, balki orsizligi, johila onasining izmidan chiqmasligi va u bilan bu masalada hamfikrligini ham ko‘rsatadi.
Bular – hali urfga aylangani uchun kelin tomonning yelkasiga ortiladigan majburiyatlar. Ayanchlisi, xotinining ota-onasidan turli narsalarni ochiqdan-ochiq tama qiluvchi erkaklar ham uchramoqda. Ayoliga: “Mashina sotib olmoqchiman, otang yordam bervorsin”, “Uy quraman, qurilish materiallari olib bersin” qabilida talablar qo‘yayotgan boqimanda erlarni kim deb atash mumkin?
Bir tanishimning aytishicha, kelin bo‘lib tushganiga ikki yilcha bo‘lgan singlisini eri va qaynona-qaynotasi yoz bo‘yi tomorqasida ishlatib, bemor bo‘lib qolgach, “qizingiz kasalmand ekan” deb ota uyiga olib kelib tashlashibdi. Maqsad – xotinni davolatishga ketadigan sarf-xarajatni uning ota-onasi zimmasiga yuklash. Axir dinimiz ayolni nafaqa, boshpana bilan ta’minlash, kasal bo‘lsa, davolatish va boshqa tasarruflarini erning vazifasi etib belgilagan-ku.
Alloh taolo ta’lim beradi: “Erkaklar xotinlar ustidan (oila boshlig‘i sifatida doimiy) qoim turuvchilardir. Sabab – Alloh ularning ayrimlari (erkaklar)ni ayrimlari (ayollar) dan (ba’zi xususiyatlarda) ortiq qilgani va (erkaklar o‘z oilasiga) o‘z mol-mulklaridan sarf qilib turishlaridir…” (Niso surasi, 34-oyat).
Erkak kishi oila rahbari bo‘lgani uchun ahli ayoli, farzandlarini himoya qilishga, ularning moddiy ta’minotiga mas’uldir. Uning halol yo‘l bilan bola-chaqasini boqishi ibodat bo‘lib, buning uchun ajru savobga erishadi.
Omir ibn Sa’ddan, u otasidan rivoyat qiladi: «Nabiy sollallohu alayhi va sallam dedilar: “Albatta, sen ahlingga har qanday nafaqa qilsang, unga ajr olasan. Hattoki, ayolingning og‘ziga tutgan luqmaga ham”» (Imom Ahmad rivoyati). Demak, halol mehnat qilib, oilasiga rizq olib keladigan erkak dangasalik, boqimandalik oqibatida sodir bo‘ladigan gunohdan saqlanish bilan birga, ajr-savobga ham erishadi.
Yuqoridagi holatlarda esa erkaklar o‘zining oilada rahbarligini ayoliga yoki farzandlariga g‘amxo‘rlik emas, zulm qilish deb tushunmoqda. Ular tezda o‘zlarini isloh qilmasalar, zolim banda sifatida katta gunoh orttirib, oxiratda mazlumlarning haqini toptagani uchun javob berishlariga to‘g‘ri keladi.
Islomda nima uchun oila rahbarligi erkakka berilgan? Bu savolga ushbu oyati karimada javob beriladi: “Alloh ba’zilarini ba’zilaridan ustun qilgani va mollaridan sarflaganlari uchun erkaklar ayollarga rahbardirlar” (Baqara surasi, 34-oyat).
Oyati karimada erkaklar ayollarga nisbatan jismonan kuchli, og‘ir-bosiq tabiatli etib yaratilgani, shu bilan birga, oilasiga nafaqa ajratganlari uchun ularga rahbar ekanlari aytilyapti. Demak, rahbarlik uchun faqat jismoniy va aqliy ustunlik emas, oliyhimmatlik ham zarur. Muxtasar aytganda, erkak kishi oiladagi burchini shariatga muvofiq ado etsa, dunyoda va oxiratda yaxshiliklarga ega bo‘ladi. Mas’uliyatsizlik esa unga faqat va faqat baxtsizlik, pushaymonlik olib keladi.
Azimjon ALIMJONOV,
Toshkentdagi “Ibrohim ota” jome masjidi imom-xatibi
“Islom nuri” gazetasining 2026 yil 2-sonidan
http://hidoyatuz.taplink.ws
YUNЕSKO bilan O‘zbekiston mahalla tizimi tajribasini xalqaro darajada targ‘ib qilish masalasi muhokama qilindi
O‘zbekiston va YUNЕSKOning Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish to‘g‘risidagi konvensiyasi kotibiyati vakillari o‘rtasida onlayn uchrashuv bo‘lib o‘tdi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Mamlakatimizning YUNЕSKO huzuridagi Doimiy vakolatxonasi ko‘magida tashkil etilgan muloqotda mahalla bilan bog‘liq madaniy an’ana va urf-odatlar, ularni xalqaro darajada targ‘ib qilish istiqbollari muhokama qilindi.
YUNЕSKOning Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish to‘g‘risidagi konvensiyasi kotibi Fumiko Oxinata va Osiyo-Tinch okeani mintaqasi uchun mas’ul dastur mutaxassisi Nikolas Tan mavzu yuzasidan o‘z fikr-mulohazalarini bayon etdi.
O‘zbekiston tomonidan Tashqi ishlar vazirligi, O‘zbekiston mahallalari uyushmasi hamda YUNЕSKO huzuridagi Doimiy vakolatxonasi vakillari mahallaning ko‘p asrlik tarixi, uning jamiyat hayotidagi alohida o‘rni va milliy an’analarni saqlashdagi ahamiyati haqida so‘z yuritdi.
Uchrashuvda mahalla O‘zbekiston xalqi turmush tarzining ajralmas qismi ekani ta’kidlandi. U insonlarni yaxshi qo‘shnichilik, o‘zaro yordam, hamjihatlik va katta avlod vakillariga hurmat tamoyillari asosida birlashtiradi.
YUNЕSKO Kotibiyati vakillari taqdim etilgan materiallarga katta qiziqish bildirdi. Ular O‘zbekistonda mahalla bilan bog‘liq shakllangan jamoat hayoti tartibining o‘ziga xos xususiyatlarini e’tirof etdi.
Suhbat davomida O‘zbekistonning nomoddiy madaniy merosni targ‘ib qilishdagi roli alohida qayd etildi. Shu nuqtayi nazardan, o‘zbek mahalla tizimi tajribasi YUNЕSKO Kotibiyati mutaxassislarida katta qiziqish uyg‘otdi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati