Ilmsiz, orsiz erni kim deyish mumkin?
Yaqinda qarindoshlarnikiga mehmonga borganimizda oila bekasi tashvishli ko‘rindi. Suhbat orasida yorildi. Bir yil oldin turmushga uzatgan qizi yaqinda farzandini dunyoga keltiribdi. U tug‘uruqxonaga qizini ko‘rgani borsa, ayol quda: “Nevaram yangi beshikda yotishini xohlayman, shunga qarab tayyorgarlik ko‘raverasiz-da”, deb pisanda qilibdi. Bu gap yolg‘iz boshi bilan oilasini zo‘rg‘a tebratayotgan ayolni g‘amga botiribdi. Axir qudasinikiga beshikka qo‘shib kuyoviga va uning barcha oila a’zolariga sarpo-suruq ham ko‘tarib borishi kerak-da.
O‘ylab qolasan, kelin eriga bola, qaynona-qaynotasiga nevara tug‘ib bersa-yu, yana uning ota-onasi muttahamdek kuyovi va qudalariga xushomad qilib sovg‘a ulashishga majbur bo‘lsa…
To‘g‘ri, hadya berish oradagi mehr-oqibatni mustahkamlaydi. Lekin bu vaziyatda sovg‘a aslida kimga berilishi lozim? Barcha ehtirom to‘qqiz oy homilasini ko‘tarib yurib, ming og‘riq-azob ichida chaqaloqni dunyoga keltirgan kelinga qaratilishi kerak emasmi?
Afsus, hozirgi kunda qiz uzatgan ota-onaning boshi uzoq vaqt sarfu xarajatdan chiqmaydi. To‘yda qilingan kelin seplari, sarpo-suruqlar, mebellar bilan qutulsa koshkiydi. Nevara ko‘rishsa, beshik to‘yi qilib berishlari, qudanikida o‘tkaziladigan oilaviy tadbirlarga sovg‘alar, sunnat to‘yida ma’lum odamlarga boshoyoq sarpolar, maishiy jihozlar olib borishlari urfga aylangan. Sovg‘alar biroz kamtarona bo‘lib qolsa, kelin va ota-onasining boshi malomatdan chiqmaydi. Yuqoridagi misol ayrim kuyovlarning nafaqat shar’iy hukmlarni bilmasligi, balki orsizligi, johila onasining izmidan chiqmasligi va u bilan bu masalada hamfikrligini ham ko‘rsatadi.
Bular – hali urfga aylangani uchun kelin tomonning yelkasiga ortiladigan majburiyatlar. Ayanchlisi, xotinining ota-onasidan turli narsalarni ochiqdan-ochiq tama qiluvchi erkaklar ham uchramoqda. Ayoliga: “Mashina sotib olmoqchiman, otang yordam bervorsin”, “Uy quraman, qurilish materiallari olib bersin” qabilida talablar qo‘yayotgan boqimanda erlarni kim deb atash mumkin?
Bir tanishimning aytishicha, kelin bo‘lib tushganiga ikki yilcha bo‘lgan singlisini eri va qaynona-qaynotasi yoz bo‘yi tomorqasida ishlatib, bemor bo‘lib qolgach, “qizingiz kasalmand ekan” deb ota uyiga olib kelib tashlashibdi. Maqsad – xotinni davolatishga ketadigan sarf-xarajatni uning ota-onasi zimmasiga yuklash. Axir dinimiz ayolni nafaqa, boshpana bilan ta’minlash, kasal bo‘lsa, davolatish va boshqa tasarruflarini erning vazifasi etib belgilagan-ku.
Alloh taolo ta’lim beradi: “Erkaklar xotinlar ustidan (oila boshlig‘i sifatida doimiy) qoim turuvchilardir. Sabab – Alloh ularning ayrimlari (erkaklar)ni ayrimlari (ayollar) dan (ba’zi xususiyatlarda) ortiq qilgani va (erkaklar o‘z oilasiga) o‘z mol-mulklaridan sarf qilib turishlaridir…” (Niso surasi, 34-oyat).
Erkak kishi oila rahbari bo‘lgani uchun ahli ayoli, farzandlarini himoya qilishga, ularning moddiy ta’minotiga mas’uldir. Uning halol yo‘l bilan bola-chaqasini boqishi ibodat bo‘lib, buning uchun ajru savobga erishadi.
Omir ibn Sa’ddan, u otasidan rivoyat qiladi: «Nabiy sollallohu alayhi va sallam dedilar: “Albatta, sen ahlingga har qanday nafaqa qilsang, unga ajr olasan. Hattoki, ayolingning og‘ziga tutgan luqmaga ham”» (Imom Ahmad rivoyati). Demak, halol mehnat qilib, oilasiga rizq olib keladigan erkak dangasalik, boqimandalik oqibatida sodir bo‘ladigan gunohdan saqlanish bilan birga, ajr-savobga ham erishadi.
Yuqoridagi holatlarda esa erkaklar o‘zining oilada rahbarligini ayoliga yoki farzandlariga g‘amxo‘rlik emas, zulm qilish deb tushunmoqda. Ular tezda o‘zlarini isloh qilmasalar, zolim banda sifatida katta gunoh orttirib, oxiratda mazlumlarning haqini toptagani uchun javob berishlariga to‘g‘ri keladi.
Islomda nima uchun oila rahbarligi erkakka berilgan? Bu savolga ushbu oyati karimada javob beriladi: “Alloh ba’zilarini ba’zilaridan ustun qilgani va mollaridan sarflaganlari uchun erkaklar ayollarga rahbardirlar” (Baqara surasi, 34-oyat).
Oyati karimada erkaklar ayollarga nisbatan jismonan kuchli, og‘ir-bosiq tabiatli etib yaratilgani, shu bilan birga, oilasiga nafaqa ajratganlari uchun ularga rahbar ekanlari aytilyapti. Demak, rahbarlik uchun faqat jismoniy va aqliy ustunlik emas, oliyhimmatlik ham zarur. Muxtasar aytganda, erkak kishi oiladagi burchini shariatga muvofiq ado etsa, dunyoda va oxiratda yaxshiliklarga ega bo‘ladi. Mas’uliyatsizlik esa unga faqat va faqat baxtsizlik, pushaymonlik olib keladi.
Azimjon ALIMJONOV,
Toshkentdagi “Ibrohim ota” jome masjidi imom-xatibi
“Islom nuri” gazetasining 2026 yil 2-sonidan
http://hidoyatuz.taplink.ws
Erhan Afyonju: O‘zbekiston – turkiy sivilizatsiyaning eng go‘zal shaharlari joylashgan zamin
Turkiyaning “CNN-Türk” telekanalida efirga uzatilgan “Tafakkur doirasi” dasturida so‘zga chiqqan taniqli olim, Milliy mudofaa universiteti rektori, professor Erhan Afyonju O‘zbekistonning boy tarixiy merosi va sayyohlik salohiyati haqida fikr yuritdi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Ko‘rsatuvda qatnashgan turk tarixchisi Erhan Afyonju O‘zbekistonni turkiy sivilizatsiyaning eng go‘zal shaharlari joylashgan alohida geografik hudud sifatida ta’riflagan.
Olimning fikricha, juda ko‘pchilik sayyohlar O‘zbekistonni o‘z ko‘zi bilan ko‘rishni istaydi. Chunki dunyoga mashhur Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent kabi shaharlar ana shu zaminda joylashgan.
Turk tarixchisi yoshlarga murojaat qilib, xorijga sayohat qilishni, avvalo, Turkiy dunyo mamlakatlarini kashf etish, ajdodlar yurti bilan yaqindan tanishishdan boshlash lozim ekanini ta’kidladi.
“Yoshlarga tavsiyam shuki, hozir xorijga sayohat qilmoqchi bo‘lsangiz, avvalo Turkiy zaminni aylaning. Masalan, O‘zbekistonga borib, tarixiy shaharlarni ko‘rib keling, ajdodlaringiz yurti bilan tanishing. So‘ng Saljuqiylar davlati barpo etilgan zaminlarni ko‘ring”, – dedi professor.
Erhan Afyonjuning ta’kidlashicha, bunday sayohatlar yoshlar uchun har tomonlama foydali va qiziqarli bo‘lib, ularning tarixiy xotirasi va dunyoqarashini boyitadi.
“Masalan, Samarqandning go‘zalligini dunyoning ko‘p joylarida topa olmaysiz. Ayniqsa, turk yoshlari o‘z ajdodlari yashagan zaminni borib ko‘rishlari lozim”, – dedi olim.
Professor O‘zbekistonni turkiy sivilizatsiyaning asosiy beshiklaridan biri, ilm-fan markazi sifatida ham alohida e’tirof etgan.
Shuningdek, turk tarixchisi O‘zbekistonning nafaqat tarixiy va madaniy, balki geografik jihatdan ham yashash uchun qulay hudud ekanini ta’kidlagan.
Dastur davomida professor bildirgan fikr-mulohazalar Turkiya jamoatchiligi orasida O‘zbekistonning tarixiy shaharlari, boy madaniy merosi va turizm salohiyatiga bo‘lgan qiziqishni yanada oshirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati