Salaflar va xalaflarning farqini bilasizmi?
Salaf – so'zi lug'atda “ajdodlar”, “avval yashab o'tganlar” ma'nolarida ishlatiladi. Diniy istilohda esa, “o'tgan solih zotlar” degan ma'noda ishlatiladi.
Abdulloh ibn Mas'ud roziyallohu anhu dan rivoyat qilingan hadisi sharifda Payg'ambar sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Odamlarning yaxshilari mening zamonimdagilardir, so'ng ularga yaqin bo'lganlar, so'ng ularga yaqin bo'lganlardir. So'ngra shunday insonlar keladiki, ularning guvohliklari qasamlaridan, qasamlari esa guvohliklaridan o'zib ketadi”.
Avvalgi ulamolarimiz ushbu hadisi sharif asosida Payg'ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi va sallam zamonlarida va ulardin keyingi ikki davrda yashagan musulmonlarni “salafi solih”, ya'ni “solih ajdodlar” deb atashgan. Ulardan keyingilarga esa, bu iborani ishlatishmaydi, balki ulardan keyingilarga “xalaflar”, ya'ni “keyingilar” atamasini qo'llaydilar.
Oxirgi yillarda mazkur “salaf solihlarga ergashamiz” shiorini niqob qilib o'zlari jarangdor yaltiroq ismlar qo'yib mo''minlarni asl islomdan chalg'itadigan oqimlar va mutaassib firqalar ham ko'payib ketdi. O'shalardan biri – bugungi kunda o'zlarini “salafiylar” deb atab hammani o'zlari tomonga jalb qilayotgan, islom olamida notinchlik buzg'unchiliklarga sabab bo'layotgan – “soxta salafiylar”dir.
Ho'p “salafiylik” o'zi nima? Ular har qanday yangilikni bid'atga chiqarib, fiqhiy mazhablarini , tasavvufni inkor qiladilar, arzimas sabablar bilan ularning yo'llariga yurmaydigan mo''min-musulmonlarni kofirga chiqaradilar.
14 asrdan beri ma'lum bir mazhablarda ibodat qilib kelayotgan musulmonlarni, ulamolarini adashgan deb, kecha paydo bo'lgan hayotida qattiq tanqidlarga uchragan o'z rahnamolarini so'zlarini to'g'ri hisoblaydilar. Bu toifa aslida hijriy to'rtinchi asr, milodiy o'ninchi asrda paydo bo'lgan. Ularning g'oyaviy rahnamosi asosan hijriy ettinchi asrda yashab o'tgan Ibn Taymiya hisoblanadi. Ular o'zlarini Hanbaliy mazhabiga ergashamiz, deb aytishsada, bu mazhabga ham ko'p masalalarda yangiliklar kiritishga harakat qilganlar. Ibn Taymiya zamonasida ko'p tanqidlarga uchragan bir necha bor zindonband ham qilingan.
Hijriy o'n ikkinchi asrga kelib “salafiylar” Arab yarim orolida o'z qarashlarini bir muncha jonlantirishga erishtilar. Bu ishni asosan ota-onasi, aka-ukalariga qarshi borib o'z fikriga asosan fatvo berib yuboraverishi bilan mashhur bo'lgan Muhammad ibn Abdulvahhob amalga oshirdi.
Milodiy yigirmanchi asrning 1970-1980 yillarida asli kasbi soatsoz bo'lgan, tayinli bir ustozdan ta'lim olgani aniq bo'lmagan Nosiriddin Alboniy degan shaxs “salafiylik”ni yanada ommalashtirgan. Bu “soxta salafiylar”ning ustozlari yashab o'tgan davrlarni tadqiqot qilinsa, o'sha davrning ko'plab ulamolari ularga raddiyalar berib qattiq tanqid qilishgan. Masalan, Ibn Taymiyaning shogirdi o'z ustozini e'tiqodi durust emasligini aytib bunday noto'g'ri yo'lidan qaytishga chorlab maktub yozgan.
Ibn Taymiyaning Payg'ambar alayhissalom, sahobiy va avliyolarning qabrlarini ziyorat qilish, tavhid, Allohning makoni, takfir (musulmonni kofirga chiqarish) va boshqa ko'plab aqidaviy masalalarda butun islom olami tan olgan Moturidiya va Ash'ariya e'tiqod yo'nalishlariga zid ekanligi o'sha davr musulmonlari o'rtasida keskin raddiyalar bitilishga sabab bo'lgan.
Muhammad ibn Abdulvahhobni bo'lsa yuqorida aytganimizdek o'z otasi va akasi qilayotgan ishini noto'g'riligini e'lon qilib kitob yozishgan. Shuningdek, dunyoni qayta bo'lib olish, o'z mustamlakalarini kengaytirishni maqsad qilgan Yevropa davlatlarini musulmon davlatlarini parchalab ularning moddiy resurslariga ega chiqish harakatida soxta salafiylar kabi firqalardan “unumli” foydalandilar. Bu borada Buyuk Britaniya razvedkachisi, sobiq harbiy xizmatchisining “Mister Hemperning xotiralari” deb nomlangan kitobida Muhammad ibn Abdulvahobdan o'z mustamlakachilik maqsadlarini rivojlantirish yo'lida qanday foydalanganlarini yozib o'tgan.
Salafiylik da'vo qilayotganlarni ularning ishlarini yaxshilab o'rganib chiqilsa, bu da'vo puch ekanligini oddiy inson ham tushunib etaveradi. Ularning biz sahoba va tobe'inlar yo'liga ergashamiz, bizning yo'limiz salaflar yo'li, degan oddiy da'volarini olib qaralsa, bu asossiz da'vo. Chunki Payg'ambar alayhissalom va sahobalarga tobe'inlarga ularga yaqin zamonda yashab o'tgan Imom Abu Hanifa, Imom Shofe'iy , Imom Molik, Imom Ahmad Hanbal rahmatullohi alayhimlar albatta Qur'oni karimni, Hadisi sharifni ulardan ko'ra yaxshiroq tushunishgan va ularga amal qiluvchi sahoba va tobe'in zotlarni bevosita ta'limlarini olganlar. Ular to'g'risida o'z zamonlarida va undan keyin ham biron bir adolatli olim tanqid yoki inkor qilmagan. Lekin U Ibn Taymiyami, Muhammad Ibn Abdulvahhobmi, Alboniymi o'z zamonida qattiq tanqidga uchragan ota-onalari ulardan voz kechgan holatlari yuz berganiga tarix guvoh, xo'sh shundan keyin ham ularni to'g'ri e'tiqodda deb ergashib bo'ladimi?
Ular to'rt ahli sunna val jamoa mazhablarini tanqid qilib Islomni tafriqaga solgan deb da'vo qilishsada, o'zlari yana bir murosasiz mazhab, firqa tashkil qilayotganlarini tan olgilari kelmaydi. Islomni shafqatsiz, murosaga kelmaydigan din sifatida namoyon qilish bilan o'zlarini kim ekanliklarini ko'rsatib bo'ldilar. Yer yuzining qaysi burchagida ularning tarfdorlari ko'paysa o'sha joyda birodarkushlik urushlari, turli nizolar bo'lib o'tmoqda. Iroq Suriya Jazoir, Misr, Afg'oniston fojealari fikrimizga yaqqol dalil bo'ladi.
Hurmatli o'quvchi! Nomi yaltiroq, ko'rinishi chiroyli shior ko'targan har qanday yangi oqim va firqalarga ergashib ketishdan ehtiyot bo'lishimiz kerak. “Hizbut tahriri Islomiy”, ya'ni islomni ozod qilish partiyasi, “Imom Buxoriy askarlari”, “Turkiston islom harakati”, “Tablig'chilar”, “Sunnatga yordam qilish jamoasi” qarang tashqaridan qaraganda chiroyli ko'rinsada, u oqimlarning har biri musulmonlar tepasiga qancha musibatlarni keltirib chiqardi. Bunday fojeali holatlarni o'zimiz ham boshimizdan o'tkazdik.
Payg'ambar alayhissalom hadisi shariflarida: “Mo''min kishi bir (gazanda) uyasidan ikki marta (o'zini) chaqtirmaydi”, – deb marhamat qilganlar. Keling “Do'stning eskisi yaxshi” degan xalq hikmatiga asoslangan holda hali biror noto'g'ri holati qayd etilmagan, ming yillardan beri musulmonlarning deyarli uchdan ikkisi og'ishmay amal qilib kelayotgan, yurtimizda ham qadimdan joriy bo'lib kelgan Hanafiy mazhabini mahkam ushlagan holda amal qilaylik, tinch osoyishta ibodatlarimiz bajarayotganimizga shukrona qilaylik.
Adxamjon Abdurahmonov,
Pop tuman “Saidjalolxo'ja”
jome masjidi imom noibi
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
