Havas qiling, etarsiz murodga!
Rivoyat qilishlaricha, bir kishi qishloqda kuch-g'ayratga to'la 120 yoshga kirgan otaxonni ko'rib qoladi. Hayron bo'lib undan so'raydi: “Bu yoshda shuncha shijoat qayerdan?” Mo'ysafid shunday javob beradi:
Tashladim yomon illat hasadni,
Hudo berdi bu g'ayratli jasadni.
Anglaganingizdek, bu galgi mulohazamiz havas va hasad to'g'risida. Suhbatdoshimiz O'zbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi mutaxassisi Ravshan domla O'rinboyev
–Avvalo, suhbatimizni havas va hasad nima degan savolga javob olishdan boshlasak. Dinimizda bu borada qanday tushuntirishlar beriladi?
– Agar kimki, birovga berilgan ne'matga yomon niyat bilan qarab, o'sha ne'matni undan ketib, o'ziga berilishini xohladimi, bu hasad. Aksinchi bundan xursand bo'lib, o'sha ne'matni egasida qolishi va o'ziga ham shunga o'xshagan ne'mat berilishini orzu qilish esa havasdir. Dinimizda ham hasadgo'ylik qoralanadi. Bu illat gunohligi aytiladi. Albatta, hasad qilayotgan kishi g'iybat qilish asnosida gunohga botadi. Bu bilan to'plagan savoblarini o'sha odamga “hadya” qilib yuboradi.
Ho'sh, hasad qanday paydo bo'ladi? Bu savolga Abu Bakr ar-Roziy rahmatullohi alayh o'zining “At-Tibb ar-ruhoniy” kitobida bunday javob bergan: “Hasad baxillik va ochko'zlikning birlashishidan paydo bo'ladi. Lekin u baxillikdan ko'ra yomonroqdir. Chunki baxil o'zining mulkida bo'lgan narsani hech kimga berishni istamaydi. Hasadgo'y esa o'z mulkida bo'lmagan narsani hech kimga berishni xohlamaydi”.
– Shu o'rinda hasad ham bir kasallik, ya'ni qalb kasalligi desak adashmaymiz, to'g'rimi?
– Huddi shunday. Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Sizlarga ham oldin o'tgan ummatlarning kasali: hasad va bug'zu-adovat o'tdi. U (ikkisi) qiruvchidir. Sochni qiradi demayman, balki dinni qiradi! Jonim qo'lida bo'lgan Zotga qasamki, mo'min bo'lmaguningizcha, jannatga kirmaysiz. Bir-biringizni yaxshi ko'rmaguncha, mo'min bo'lmaysiz. O'shanda sobit qadam qiladigan narsa haqida sizlarga xabar beraymi? Orangizda salomni keng yoying” (Imom Termiziy rivoyati).
Bu kasallik nafaqat qalbni, iymonni zaiflashtiradi. Balki jismoniy sog'liqdan ham ayira boshlaydi. Ya'ni doimiy mahzunlik, tez achchiqlanish, uyqusizlik, odamovi bo'lib qolish, ishtahaning buzilishi natijasida mizojni aynishi, yuzga ajin tushishi, tez va erta qarish holatlarini olib keladi. O'z navbatida jamiyatda kibr, adovat kabi parokandaliklar ko'payadi.
Ko'p va xo'p eshitgansiz, er yuzida birinchi qotillik hasad sababli sodir bo'lgandi. Qobil o'z ukasi Hobilga hasad qiladi va natijada uning qotiliga aylanadi. Qur'oni karimda bu holat quyidagicha bayon qilinadi: “Uning (havoyi) nafsi birodarini o'ldirishni xush ko'rsatdi va darhol, uni o'ldirdi. Shu bilan u ziyon ko'ruvchilardan bo'lib qoldi” (Moida surasi, 30-oyat).
– Bugun ham oramizda o'zganing yutug'ini, ayniqsa, mol-dunyosi, hatto oilaviy baxtini ko'rolmay turli “o'yinlar”ni uyushtirayotganlar, afsuski, yo'q emas. Bunga da'voni qayerdan izlashimiz kerak?
– Avvalo, oiladan, tarbiyadan boshlashimiz kerak. Qaysidir ma'noda ota-onaning o'zi ham sababchi bo'lib qolishi mumkin. Aytaylik, aksariyat hollarda oilada kenja farzandga ko'proq e'tibor beriladi. Yoki ba'zilar qaysidir o'g'il yoki qizini boshqasidan ustunroq ko'radi. Shunday hollarda bolalarning “nimaga menga kam, unga boshqachasi” degan xarxashalarini eshitamiz. Bu asta-sekinlik bilan bola onggida hasadni vujudga keltira boshlaydi. Yoki bog'cha, maktablarda o'quvchilar orasida taqqoslashlar bo'ladi. Bilinmas holda bolalikdanoq tamal toshi qo'yilgan hasad inson bilan birga o'sib-ulg'ayib, uni halokat sari etaklaydi. Shuning uchun ota-ona va murabbiylar bola tarbiyasidek nozik masalaga e'tibor bilan yondoshishlari hamda bolalarni farqlamay, ularga bir xil muomalada bo'lishlari shart.
Hadisu sharifda bunday deyiladi. “Hasaddan saqlaninglar. Chunki u xuddi olov o'tinni egani kabi yaxshiliklarni eydi” (Imom Abu Dovud rivoyatlari).
Hadisni shahrlagan ulamolarimiz aytadilarki, insonlarnning hasaddan saqlanishi yurtga xayr-baraka va hamjihatlikni olib keladi. Har bir inson boshqa ma'naviy jinoyatlardan qutilish barobarida, hasad kabi katta ma'naviy jinoyatdan ham xalos bo'lishi shart. O'shandagina elu yurtda hamjihatlik, xalqda totuvlik va yaxshiliklardan umid qilsak bo'ladi.
Huvaydo Ho'jamqulova
suhbatlashdi
Marg‘ilonning uch muqaddas qadamjosi
Marg‘ilon – Farg‘ona vodiysining eng qadimiy va o‘ziga xos shaharlaridan biri. Uning tarixini faqat me’moriy obidalar, qadimiy ko‘chalar yoki mashhur hunarmandchilik an’analari bilangina emas, balki asrlar davomida xalq e’zozida bo‘lib kelayotgan ziyoratgohlarsiz ham tasavvur etib bo‘lmaydi, xabar bermoqda O‘zA.
Shahardagi Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozor ana shunday tarixiy-ma’naviy maskanlar sirasiga kiradi. Ularning har biri o‘z tarixi, rivoyatlari va xalq xotirasidagi o‘ziga xos o‘rniga ega.
Marg‘ilonning qadimiy ziyoratgohlaridan biri Pir Siddiq majmuasidir. Xalq orasida bu qadamjo bilan bog‘liq turli rivoyatlar avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Ziyoratgoh Pir Siddiq nomi bilan bog‘liq bo‘lib, “siddiq” so‘zi arab tilida haqgo‘y, rostgo‘y, haqiqatga sodiq inson ma’nolarini anglatadi. Shu jihatdan ziyoratgoh nomi ham xalq tasavvurida ezgulik, iymon va rostgo‘ylik kabi fazilatlar bilan uyg‘unlashib ketgan. Majmuadagi me’moriy yechimlar, ayniqsa, gumbazli inshootlar va qadimiy qabrlar Marg‘ilonning o‘tmishdagi shaharsozlik va me’morchilik an’analaridan darak beradi.
Pir Siddiq ziyoratgohi nafaqat ziyorat maskani, balki Marg‘ilonning tarixiy xotirasini o‘zida mujassam etgan qadamjolardan biri sifatida ahamiyatlidir. Marg‘ilon tarixi buyuk alloma Burhoniddin Marg‘inoniy nomi bilan chambarchas bog‘liq. XII asrda yashab ijod qilgan alloma islom huquqshunosligi, xususan, hanafiy fiqhi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Uning butun islom olamida mashhur bo‘lgan “Hidoya” asari asrlar davomida muhim huquqiy manba sifatida qadrlanib kelgan.
Marg‘ilonda alloma nomi bilan bog‘liq Chillaxona ham xalqning ma’naviy xotirasida alohida o‘rin tutadi. “Chillaxona” atamasi odatda insonning ma’lum muddat xilvatda qolib, tafakkur, ibodat va ruhiy tarbiya bilan mashg‘ul bo‘ladigan joyini anglatadi. Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi bilan bog‘liq rivoyatlar ham allomaning ilm yo‘lidagi mashaqqatli izlanishlari va ma’naviy kamolotini tasavvur qilishga yordam beradi. Bu maskanni faqat ziyoratgoh sifatida emas, balki buyuk allomaning ilmiy-ma’naviy merosini anglashga xizmat qiluvchi tarixiy xotira joyi sifatida ham baholash mumkin.
Marg‘ilondagi yana bir o‘ziga xos maskan – Kaptarli mozor. Uning nomi bilan bog‘liq xalq rivoyatlari turlicha. Ayrim hikoyalarda bu joyda kaptarlar ko‘p bo‘lgani, shu sababli mozor “Kaptarli” deb atalgani aytiladi. Kaptar esa xalq tasavvurida tinchlik, poklik va ezgulik ramzi sifatida qabul qilinadi. Kaptarli mozor haqidagi ma’lumotlarni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish Marg‘ilonning mahalliy tarixini yanada boyitishga xizmat qiladi. Buning uchun arxiv hujjatlari, qadimiy xaritalar, qabrtoshlaridagi yozuvlar, vaqf hujjatlari va xalq orasida saqlanib kelayotgan og‘zaki tarix namunalarini tadqiq etish muhim. Zero, xalq xotirasida asrlar davomida saqlanib kelayotgan rivoyatlar ham tarixiy-etnografik tadqiqotlar uchun qimmatli manba bo‘lishi mumkin.
Uch qadamjo – bir tarix. Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozorni birlashtirib turgan asosiy jihat ularning Marg‘ilonning ma’naviy qiyofasini shakllantirishdagi o‘rnidir. Bu qadamjolar xalqning ajdodlarga hurmat, muqaddas joylarni asrash, ezgulik va ma’rifatni qadrlash kabi an’analarini o‘zida mujassam etadi.
Ularning har biri Marg‘ilon tarixining turli qirralarini namoyon etadi: Pir Siddiq – diniy-ma’naviy merosni, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi – ilm va tafakkur an’analarini, Kaptarli mozor esa xalq xotirasi va mahalliy rivoyatlarning uzviyligini ifodalaydi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
