Adashgan oqimlarning shakllanishi uzoq tarixiy o'tmishga borib taqaladi. Tarixda o'zaro ziddiyatlar tufayli «ahli sunna»dan ajrab chiqqan firqalar bor. Ularning g'arazli g'oyalarini o'rganishga bag'ishlangan asarlar ko'p. Abu Mansur Moturidiy, Abul-Hasan Ash'ariy, Abu Mansur Bag'dodiy, Abu Hafs Nasafiy, Muhammad Shahristoniy kabi ulamolar adashgan firqalarning uslublarini sinchkovlik bilan o'rgangan hamda ularga raddiyalar berganlar.
Islom tarixida «xorijiy»lar ilk adashgan oqim sifatida paydo bo'lgan. Din niqobi ostida faoliyat ko'rsatgan va ulamolar tomonidan qattiq qoralangan firqalar faoliyatini Bag'dodiy «al-Farq baynal-firaq» asarida mufassal bayon qilgan. Dastlabki bo'linish Hazrati Ali roziyallohu anhu davridagi «Jamal voqeasi ishtirokchilari», sahoba Muoviya, «Siffiyn ishtirokchilari» hamda ikki hakam Abu Muso Ash'ariy va Amr ibn Os roziyallohu anhumning chiqargan hukmlari sababli yuz bergan. «Siffiyn» jangida Hazrati Ali roziyallohu anhuning tarafdorlari o'rtasida norozilik paydo bo'lib, ikki guruhga bo'lindi. Birinchi guruh Hazrati Ali roziyallohu anhu tarafdori bo'lib, ikkinchi guruh esa «xorijiy» (ajralib chiqqanlar) nomini olgan.
Islom olimlari xorijiylar eng birinchi ixtilofni keltirib chiqarganini ta'kidlashgan. Bu ixtilof katta bo'linishlarga olib kelgan.
Horijiylar dastlab Hazrati Ali roziyallohu anhuning tarafdorlari edilar. Siffin jangidan so'ng Hazrati Alini Muoviya roziyallohu anhu bilan kelishuvga rozi bo'lganlikda ayblab, o'z tarafdorlaridan iborat qo'shin bilan ajralib chiqishgan. Ular aqidada jiddiy adashish va xatti-harakatlarida ko'p qabihliklarga yo'l qo'yishgan.
Shahristoniy yozishicha, xorijiylar o'z maqsadlariga erishishda quroldan foydalanib, o'zlariga xayrxoh bo'lmaganlarni oila a'zolari bilan o'ldirib, ko'p musulmonlar hayotiga zomin bo'lganlar.
Horijiylar o'zlaricha amalni iymonning uchinchi tarkibi hisoblab, kishi kalima keltirsa, biroq ibodatlarni tark etsa yoki katta gunoh ishlarga qo'l ursa iymondan ajraydi, deyishgan. Ularning iddaosicha: «katta gunoh qilganlar dindan qaytgan iymonsizdir». Ular bunday insonlarning oila a'zolari, hatto go'daklariga ham shafqat qilmaslikni ta'kidlashgan.
Ali ibn Muhammad Faxriy kitobida xorijiylar o'z g'oyalariga erishishda ko'plab qabih ishlarni qilganlariga guvohlik bergan. Shuningdek, buzg'unchi firqa etakchilaridan biri Najda ibn Omir Azraqiyga maktub yozilgan. Ushbu maktubga javoban, adashgan firqa etakchisi o'z g'oyasi va xatti-harakatlarini oqlash maqsadida hatto Qur'oni karim oyatlarini buzib talqin qilishga ham uringan.
Adashgan firqa rahbari Nofe' ibn Azraq misoli orqali barcha firqa yo'lboshchilari firqa g'oyasi va faoliyatini quvvatlantirish maqsadida Islom manbalaridan o'zboshimchalik bilan iqtiboslar olib, etarli ilm va tajribaga ega bo'lmagan izdoshlarini mutaassibona tarbiyalash va xatti-harakat sodir etishda foydalangani shubhasizdir.
Bu firqa o'zining shafqatsizligi bilan boshqalardan farq qiladi. Ularning e'tiqodida, muxoliflariga qarashli bo'lgan yosh go'daklar, keksalar, nogironlar, ko'zi ojizlar, kasallar va zimmiylarni o'ldirish muboh sanaladi. Hatto ular birovlarning omonatlarini ham halol deb biladilar.
Horijiylar Islom tarixida Hazrati Ali bilan Muoviya roziyallohu anhumning har ikkoviga ham itoat etmasdan ajralib chiqqani uchun «isyonchi toifa» degan nom oldi. Horijiylar tomonidan amalga oshirilgan bir necha yillik qo'zg'alonlar xalq notinchligi va talafotlariga sabab bo'ldi.
Islom ulamolari xorijiylarning adashgan quyidagi jihatlarini alohida qayd etishgan:
- ular o'z yo'llariga yurmagan, katta gunoh qilganlarni iymondan chiqqan deyishadi;
- begunoh mo'min odamning qonini to'kishni halol sanashadi;
- sunnatga amal qilishni inkor etishadi;
- doimo gunohi kabira qilib vafot etgan kishi abadiy do'zaxda qoladi, deyishadi;
- oxiratdagi shafoatni inkor etishadi;
- jannatda Allohni ko'rishni inkor qilishadi;
- Qur'oni karimni maxluq deyishadi.
Horijiylar davlat rahbariga itoat etishdan bosh tortib isyon ko'targani uchun «bog'iy»ga hukm qilingan. Ibn Umar roziyallohu anhu xorijiylarni odamlarning eng yomoni deb hisoblagan. Ahli sunna ulamolari: «Qaysi zamon va makonda bo'lmasin, musulmon mamlakat rahbariga itoat qilishdan bosh tortgan kishi xorijiylar toifasidan sanaladi», deyishgan.
Zamonlar o'tishi bilan xorijiylar nafaqat ulamolarning, balki oddiy xalqning ham qarshiligiga uchradi.
Shermuhammad domla Boltayev,
Horazm viloyati, Shovot tumani
Yusuf Hamadoniy jome masjidi imom-xatibi
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Bugun aziz Vatanimizning har bir farzandining yuragi hapqirib turibdi. Negaki, biz Ona-yurtimizning eng ulug‘, eng aziz ayyom – Mustaqillik bayramini, O‘zbekiston Respublikasi istiqlolini qo‘lga kiritganining 35 yillik shodiyonalarini katta tantana qilayapmiz.
Jannatmakon yurtimiz, muqaddas Vatanimiz, dono xalqimizning diniy qadriyatlari, milliy an’analari nihoyatda bisyor, beqiyos va betakror bo‘lsa-da, qutlug‘ ayyom arafasida dorilomon kunlarga yetkazgani uchun yana va yana shukr qilish maqsadida bu yil Mustaqilligimizni 35 yilligini nishonlayotganimiz uchun faqat 35 tasinigina zikr qilmoqchimiz:
* SIZ yana qo‘shishingiz mumkin...
*** ENG muhimi: yo‘qotib qo‘yishdan oldin ularning QADRIGA yetish !!!
a s o s v a n ye g i z l a r i d a
Bu ro‘yxatni yana ko‘plab davom ettirish mumkin... Biroq fikrimizni muxtasar qilgan holda Allohdan O‘zbekiston xalqining bunday fazilatlari yanada ko‘payishini, yurtimiz tinch, osmonimiz musaffo, xalqimizga sihat-salomatlik, oilalarimizga baxt-saodat so‘rab qolamiz.
Alloh taboraka va taolo har bir xonadonga sog‘lik-salomatlik, tinchlik-xotirjamlik, ilohiy fayz-baraka, ko‘pdan-ko‘p yaxshiliklar ato etsin!
Iloho jannatmakon yurtimiz tinchligi, muqaddas Vatanimiz ravnaqi, dono xalqimiz salomatligi va farovonligi uchun, muborak dinimiz kamoloti hamda masjidu-madrasalarimizni obodligi uchun muhtaram Yurtboshimizning dono rahbarliklari ostida, hukumatimiz tomonidan oqilona olib borilayotgan xayrli, savobli ishlarni amalga oshirish maqsadida viloyatlarimiz rahbarlari hamda shahar va tuman rahbarlarining boshchiliklaridagi mehnatkash xalqimiz olib borayotgan barcha xayrli, yaxshi, savobli ishlarda Alloh taolo O‘zi madadkor bo‘lsin! Turmushimiz obod, xirmonlarimiz mo‘l, oilalarimiz mustahkam, bolalarimiz har tomonlama sog‘lom, ma’naviyatimiz yuksak bo‘lsin!
Mehribon Parvardigorimiz dono xalqimizni doimo turli xil o‘rinlarda har xil shakllarda qilayotgan yaxshi, xayrli, chiroyli, savobli ishlarini O‘z dargohi ilohiysida qabul aylasin! Iloho xalqimizga tinchlik-xotirjamlik, sihat-salomatlik, oilalarimizga fayzu ilohiy, baxt-saodat, to‘kin-sochin dasturxonlar nasib qilsin! Mehribon Parvardigorimiz O‘zi – eshitib turuvchi, ko‘rib turuvchi va bilib turuvchi Zot! Hammalarimizning dillarimizdagi niyatlarimizni, qalbimizdagi orzularimizni va barcha hojatlarimizni o‘ylaganimizdan ham afzali-ziyodasi bilan ravo qilsin!
Iloho dehqonchiliklarimizga va kasb-korlarimizga xayr-baraka berib, ishlarimizda ko‘pdan-ko‘p omadlar, muvaffaqiyatlar va behisob xursandchiliklar ato etib, ikki dunyoda ham azizu mukarram aylasin!
Ibrohimjon domla INOMOV