Adashishlarning oldini olishda aqidaning o'rni
Aqida – dinning asosi va mustahkam poydevori hisoblanib, hech qachon undan ayro tushish mumkin emas. Chunki inson o'z aqidasini mahkam tutishi o'ta zarur va ahamiyatli ishdir. Kishining sog'lom nazar bilan hayot ummoniga sho'ng'ib ketishida ham ana shu aqidaning yordami beqiyos. Inson hayotida uning sog'lom bo'lishi birlamchi o'rinda turadi. Shuning uchun ham payg'ambarlar faoliyatidagi eng asosiy vazifalardan biri – insonlar aqidasini isloh qilish bo'lgan.
Islom aqidasi insoniyatga axloqiy fazilatlarni taqdim etadi. Ular Alloh taologa, farishtalarga, kitoblarga, payg'ambarlarga, oxirat kuniga va taqdirga imon keltirish kabilardir. Alloh taologa imon keltirish insonni faqat ezgulikka etaklaydi. Agar uning aqidasi to'g'ri, imoni mukammal bo'lsa, yuksak axloqiy fazilatlar uning qalbiga mustahkam o'rnashib qoladi va hayot tarzi va odob-axloqi ijobiy tomonga o'zgaradi. Agar buning aksi bo'lsa, mana shu fazilatlar o'z-o'zidan ko'tarila boshlaydi.
Islom musulmonlarni farishtalarga imon keltirishga chaqiradi. Ularga ishonish imon arkonlaridan biri bo'lib, ularga imon keltirmaguncha, inson mo'min bo'la olmaydi. Imon ruhiy hayotning asosidir. Bunday hayot esa kishilarni faqat yaxshilikka undaydi. Bundan maqsad, insonni kamolot cho'qqisiga olib chiqishdir. Shuning uchun ham farishtalarga imon keltirish Islom dinining asoslaridan biridir. Qur'oni karim ta'limotlariga ko'ra, Alloh taolo insonga bir necha farishtani biriktirib qo'yganki, ular insonning qilgan ishlarini yozib boradilar. O'ng tomondagi farishta yaxshiliklarni, chap tomondagisi yomonliklarni yozib boradi. Agar inson shu narsalarga ishonsa, dunyoda hech bir yomonlik qilmay yashash harakatida bo'ladi.
Alloh taolo nozil qilgan kitoblarga imon keltirish insonda Alloh insonlarni yaratganidan so'ng ularni o'z holiga tashlab qo'ymagan, balki to'g'ri yo'lga boshlaydigan narsalarni nozil qilganki, bu U zotning o'z bandalariga bo'lgan mehribonligidandir, degan tushunchaning paydo bo'lishiga olib keladi.
Payg'ambarlarga imon keltirishga kelsak, ular bashariyat uchun go'zal namuna bo'lib, solihlik, samimiylik, sidqidillik, so'z va amalda ma'sumlik kabi sifatlar bilan sifatlanganlar. Axloqiy fazilatlarning eng oliy darajalari aynan ularda o'z ifodasini topgan. Oxirat kuniga imon keltirish shuning ifodasiki, mo'min o'z hayotini o'sha kunda jannatga erishish va do'zaxdan xalos bo'lish uchun jiddu jahd bilan o'tkazadi. Binobarin, oxirat kuniga bo'lgan imon insonda axloqiy fazilatlarni paydo qiladigan va mustahkamlaydigan eng muhim omillardan biridir.
Taqdirga imon keltirish haqida so'z yuritadigan bo'lsak, inson o'z hayotida ro'baro' keladigan musibatlar va qiyinchiliklarni unga engil qilib ko'rsatadigan eng muhim sabablardan biri udir. Chunki ularni Allohning sinovi deb bilgan har bir inson unga mag'lub bo'lib qolmaydi. Allohning mukofotini qo'lga kiritish uchun ularga sabr qiladi. Bir so'z bilan aytganda, taqdirga imon keltirish insonda bu hayotdan rozilik hissini paydo qiladi.
Islom aqidasi kishida yuksak fazilatlarni vujudga keltirar, uni to'g'ri hayot tarziga undar ekan, o'z jamiyatini isloh qilish, uning orasida yaxshilik va fazilatlarni keng yoyish kabi xayrli ishlar uchun uni tayyorlagan bo'ladi. Bundan maqsad u yashayotgan jamiyat a'zolari bir-birlariga do'st, mehribon va o'zaro ahil-inoq bo'lishlariga erishishdir. Zero, bunday fazilatlar orqali insonlar va jamiyat saodatli bo'ladi. Ezguliklar keng yoyilib, razolat yo'qoladi. Buzg'unchilik va buzg'unchilar ozayadi.
Yuqorida o'tganlardan xulosa qilib aytish mumkinki, insonlarning qalblarida sog'lom e'tiqodni shakllantirish va uni voqelik bilan bog'lash uchun uzluksiz harakat qilinishi zarur. Insonlarni aqidaviy va axloqiy adashishlardan himoya qilish uchun shu soha vakillari hamjihatlikda faoliyat yuritishlari lozim.
Kenjabek Soliyev,
Chust tumani "G'oyib eronlar" jome masjidi imom-xatibi
Gapirish kumush bo‘lsa, sukut oltindir
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam dedilar: “Kimning Allohga va oxirat kuniga iymoni bo‘lsa, yaxshi gap gapirsin yoki jim tursin. Kimning Allohga va oxirat kuniga iymoni bo‘lsa, qo‘shnisiga yaxshilik qilsin. Kimning Allohga va oxirat kuniga iymoni bo‘lsa, mehmonini hurmat qilsin” (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).
Ulamolarning ba’zilari: “Barcha yaxshiliklar shu hadisda jamlangan”, degan bo‘lsalar, ayrimlari: “Ushbu hadis Islomning yarmidir, chunki hukmlar Haq taologa yoki maxluqotlarga tegishli bo‘ladi. Ushbu hadis maxluqotlarga tegishli hukmlarni yoritib bergan”.
“Jome’ul kabir” kitobida Muhammad ibn Abdulloh ibn Salom aytadi: «Kunlarning birida Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning huzurlariga kelib: “Menga qo‘shnim ozor beryapti”, dedim. Shunda u zot: “Sabr qil”, dedilar. Ikkinchi marta kelganimda ham: “Sabr qil”, dedilar. Uchinchi bor kelganimda: “Ko‘ch-ko‘roningni yig‘ishtir-da, ko‘chaga olib chiq. Kim uchrasa, unga: “Qo‘shnim menga ozor bermoqda”, deb aytgin”, dedilar. Shu sabab o‘sha qo‘shning insonlarning malomatiga qoladi» deb, so‘ngra: “Kimning Allohga va oxirat kuniga iymoni bo‘lsa, yaxshi gap gapirsin yoki jim tursin. Kimning Allohga va oxirat kuniga iymoni bo‘lsa, qo‘shnisiga yaxshilik qilsin”, dedilar.
“Kimning Allohga va oxirat kuniga iymoni bo‘lsa…” jumlasidagi “iymon”dan murod “mukammal iymon”dir. Alloh va oxirat kuniga xoslanganining hikmati shuki, Yaratgan Zotga va qiyomatda amaliga yarasha jazo berilishiga iymon keltirgan kishi “Yaxshi gap gapirsin yoki jim tursin”.
Imom Navaviy rahmatullohi alayh aytadi: “Agar bir kishi gapirishni xohlasa, gapiradigan gapi haqiqatan yaxshi va savobga loyiq bo‘lsa, gapirsin. Agar gapirmoqchi bo‘lgan gapi haromga yoki makruhga eltadigan bo‘lsa, tiyilsin”. Chunki Alloh taolo Qur’oni karimda: “U (inson) biror so‘zni talaffuz qilmas, magar (talaffuz qilsa), uning oldida hoziru nozir bo‘lgan bir kuzatuvchi (farishta u so‘zni yozib olur)”, degan (Qof surasi, 18-oyat).
Abu Muhammad ibn Abu Zayd Molikiy rahmatullohi alayh aytadi: “Barcha yaxshi odoblar to‘rt hadisdan tarmoqlanadi:
- “Kimning Allohga va oxirat kuniga iymoni bo‘lsa, yaxshi gap gapirsin yoki jim tursin”;
- “Bekorchi narsalarni tark qilish kishi Islomining go‘zalligidandir”;
- “G‘azablanma”;
- “Sizlardan birortangiz o‘zi yaxshi ko‘rgan narsasini birodari uchun ham ravo ko‘rmagunigacha mo‘min bo‘la olmaydi”.
Luqmoni Hakim o‘g‘liga bunday vasiyat qilgan: “Agar gapirish kumush bo‘lsa, sukut oltindir”.
Ibn Muborak aytadi: “Agar gap Alloh taoloning toati borasida bo‘lsa, kumushdir, Alloh taologa gunoh qilishdan sukut qilmoq esa oltindir”.
Zunnun Misriy rahmatullohi alayh aytadi: “Insonlarning eng yaxshisi o‘z tiliga egalik qila olganidir”.
“Kimning Allohga va oxirat kuniga iymoni bo‘lsa, mehmonini hurmat qilsin”. Qo‘shniga yaxshilik qilish, unga ozor bermaslik mo‘min kishi Islomining to‘g‘riligi va iymonining komilligidan hisoblanadi. Alloh taolo O‘z Kalomida bunday degan: “Allohga ibodat qilinglar va Unga hech narsani shirk keltirmanglar. Ota-onaga, qarindoshga, yetimlarga, miskinlarga, yaqin qo‘shniga, yon qo‘shniga, yondagi sohibga, yo‘qsil yo‘lchiga va qo‘lingizda mulk bo‘lganlarga yaxshilik qilinglar. Albatta, Alloh dimog‘dor va maqtanchoq kimsani suymas” (Niso surasi, 36-oyat).
Imom Buxoriy rahimahullohdan rivoyat qilingan hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam bunday marhamat qilganlar: «“Allohga qasam, mo‘min bo‘la olmaydi, Allohga qasamki, mo‘min bo‘la olmaydi, Allohga qasamki, mo‘min bo‘la olmaydi”. Shunda Rasulullohdan so‘raldi: “Ey Allohning Rasuli, kim u?” U zot: “Qo‘shnisi uning ozorlaridan, yomonliklaridan va aziyatlaridan omonda bo‘lmagan kishi”, dedilar».
“Kimning Allohga va oxirat kuniga iymoni bo‘lsa, mehmonini hurmat qilsin”. Bu xislat payg‘ambarlarning va solih kishilarning xulqlari, odatlari va Islomning go‘zal odoblaridandir. Ibrohim alayhissalom “Mehmondo‘stlarning otasi” deb kunyalangan. Chunki u zot bir yoki ikki mil (o‘rtacha 4000 qadam) yurib, shu asnoda duch kelgan kishini uyiga olib kelib mehmon qilgan.
O‘tkir MAHMUDOV,
“Xoja Buxoriy” o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi o‘qituvchisi
“Hidoyat” jurnalining 2025 yil 9-sonidan
http://hidoyatuz.taplink.ws