O'ylab gapir! Sen hadis aytyapsan
Har bir ilmning asosi va sanadi bor. Islom ilmlarining oliy bo'lishida ham sanadning o'rni kattadir.
Imom Muslim rahimahulloh o'z «Sahih»larining muqaddimasida Abdan ibn Usmon roziyallohu anhudan keltirganlar: «Abdulloh ibn Marvaziydan eshitdim: "Sanadlar dindandir. Agar sanad bo'lmaganida, xohlagan odam xohlagan gapini gapirgan bo'lar edi", dedilar». Bizda Qur'on, hadis, aqoid, fiqh va boshqa ilm hamda fanning asosi bor. Bu asoslarning hammasi Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan keladi. Naqshbandiyadagi ikkita mashhur sanad Naqshbandiya tariqatini ifodalaydi. Yoki Rifoiy hazratlarining o'z sahih sanadi bor. Ana shu sanad bo'lgani uchun sanadi bo'lmagan odam gapirishga qo'rqadi. Sahobalar bizdan ko'ra hadis aytishga haqli bo'lganlar. Ularning orasida shunday odat bor ediki, qaysidir sahoba hadis aytadigan bo'lsa, boshqalari «O'ylab gapir! Sen hadis aytyapsan», der edi.
Hadis aytishning mas'uliyati bor. Sanad, rivoyating bo'lishi va shunga o'xshagan bir nechta talablarga qattiq e'tibor qaratiladi. Hozirgi kunga kelib esa, hamma hadis aytadigan bo'lib qoldi. Bilsa-bilmasa, hadis deb aytaveradi. Bundan ehtiyot bo'lish kerak. Hadisi sharifni aytishning mas'uliyati bor. Har bir noto'g'ri va asossiz aytilgan hadis uchun qattiq javob beriladi.
Muhammad ibn Sirin rahimahulloh oltin bir qoidani aytganlar: «Olayotgan ilmlaringiz dindir. Ilm asli dindir. Diningizni kimdan olayotganizga e'tiborli bo'ling».
Imom Hatib Bag'dodiy rahimahulloh: «Ilm ulamolarning og'izlaridangina olinadi», deydilar. Ya'ni ulamolarning og'zidan ilmni olish, sanad bilan olish nazarda tutilyapti. Har bir ilmda ustozlar uzilmasdan muallifga boradi. Masalan, «Tafsiri Nasafiy» Imom Nasafiydan ustoz va shogird an'anasi uzilmasdan kelgan. Sanad ijoza berib kelingan bo'ladi.
Imom Shofe'iy aytadilar: «Sanadsiz ilm talab qiladigan odam kechasi o'tin to'playdigan odamga o'xshaydi. Qo'rong'ida o'tin to'playman deb qo'lini cho'zadi, o'tinning tagida esa zaharli ilon turgan bo'ladi va bir kun chaqib oladi. Ustozsiz ilm hosil qilmoqchi bo'lgan odam ham bir kun mana shu holga tushadi».
Sufyon Savriy aytadilar: «Sanad mo'minning qurolidir. Sening quroling bo'lmasa, nima bilan jang qilasan?». To'rt mazhabni oladigan bo'lsak, har birining sanadi bor. Shuning uchun bu mazhablar asrlar osha davom etib kelyapti. Inshaalloh, bu mazhablar qiyomatgacha davom etadi, chunki ularning pishiq asosi bor.
Biror ilm haqida gap ketganda, albatta, uning sanadiga e'tibor berish lozim. Bir zum ehtiyotkorlikni yo'qotgan odam yot g'oyalar ta'siriga tushib qolishi hech gap emas. Hozirgi kunda avj olayotgan diniy ekstremizm va terrorizm kabi guruhlar ham umuman Islom diniga to'g'ri kelmaydigan ma'lumot va qarashlar bilan kishilarni zaharlamoqda. Ilmi bo'lmagan odamning bunday tuzoqlarga tushib qolishi juda oson. Qaysidir ilm haqida gap ketdimi, tushunmasangiz, ulamolarga murojaat qiling. To'g'ri va asosli ma'lumotni oling. Har qanday vaziyatda ham loqaydlikka yo' qo'ymang. Loqaydlik aslida insoniyat yaratilganidan boshlab uning eng katta dushmani bo'lib kelgan.
Ba'zida shunday hollarga duch kelinyaptiki, hadisni ayrimlar o'zlarining manfaatlariga moslashtirib olishyapti. Buni qanday tushunish kerak? Bilib qo'ying, hadis Payg'ambar alayhissalomning aytgan gaplaridir. Uni o'zgartirish, yolg'onini to'qib chiqarish, o'z manfaatlari yo'lida moslashtirish eng katta gunohdir. Bunday ishlarni qilib turib, xotimangiz chiroyli bo'lishiini kutmang!
Sayyid Rahmatulloh Termiziy
18 avgust — Usmon Mus'hafi Toshkentga qaytgan kun
18 avgust Toshkentning nafaqat diniy, balki madaniy va ilmiy merosi tarixida muhim o‘rin tutuvchi sana. Qur’oni Karimning eng qadimiy qo‘lyozmalaridan biri sifatida e’zozlanadigan Usmon Mus'hafi asrlar davomida Markaziy Osiyo tarixining turli bosqichlariga guvoh bo‘lib kelgan, xabar bermoqda iccu.uz.
Ushbu nodir qo‘lyozma yirik hajmdagi pergament varaqlarga yozilgan bo‘lib, matni qadimiy Hijoz xatida bitilgan. Mus'hafda hozirgi arab yozuvidagi nuqta va harakat belgilari mavjud emas. Manbalarda uning saqlanib qolgan qismi 338 yoki 353 varaqdan iborat ekani haqida turli ma’lumotlar uchraydi. Ayrim yo‘qolgan pergament varaqlar keyinchalik qog‘oz bilan almashtirilgan. Qo‘lyozmaning aniq sanasi xususida ilmiy adabiyotlarda turli qarashlar mavjud.
Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, Mus'haf uzoq yillar Samarqandda saqlangan. 1868–1869 yillarda u Sankt-Peterburgga olib ketilgan va Imperator xalq kutubxonasiga topshirilgan. 1905 yilda qo‘lyozmaning 50 ta faksimile nusxasi ko‘chirilgan. 1917 yildagi siyosiy o‘zgarishlardan keyin musulmon ulamolarining talabi bilan Mus'haf avval Ufaga, keyin esa O‘rta Osiyoga qaytarilishi jarayoni boshlangan.
1924 yilda Usmon Mus'hafi Tatariston, Boshqirdiston va Turkiston ulamolaridan tashkil topgan maxsus kuzatuvchilar hamrohligida maxsus poyezd orqali Ufadan Toshkentga olib kelindi. Toshkentga olib kelinganidan so‘ng Mus'haf bir muddat shahardagi masjidlardan birida saqlandi. Keyinchalik uning asrab-avaylanishini ta’minlash maqsadida O‘zbekiston tarixi davlat muzeyiga topshirildi.
1989 yil 14 mart kuni Toshkentda bo‘lib o‘tgan Musulmonlarning IV quriltoyida O‘zbekiston hukumati qarori bilan Usmon Mus'hafining musulmonlar ixtiyoriga qaytarilgani e’lon qilindi. Keyinchalik u O‘zbekiston musulmonlari idorasi ixtiyoriga topshirildi. Mus'haf bir muddat Hazrati Imom majmuasidagi «Mo‘yi Muborak» madrasasi muzey-kutubxonasida maxsus sharoitda ham saqlandi.
Usmon Mus'hafining tarixiy va madaniy ahamiyati xalqaro miqyosda ham e’tirof etilgan. 1997 yilda qo‘lyozma YUNЕSKOning «Memory of the World» — «Jahon xotirasi» dasturi ro‘yxatiga kiritilgan.
2025 yil 13 noyabr — Usmon Mus'hafi tarixida yana bir muhim sana. Aynan shu kuni nodir qo‘lyozma O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markaziga olib kelindi. Bugun Qur’on zalidagi asosiy eksponatlardan biri sifatida alohida o‘rin egallab, yurtimizning ko‘p asrlik diniy, ilmiy va ma’naviy merosini namoyon etuvchi bebaho yodgorlik sifatida taqdim etilgan. Shuningdek, Markazda turli davrlarda Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar va Temuriylar davrida ko‘chirilgan Qur’on nusxalarini ham ko‘rish mumkin. Usmon Mus'hafi tarixi bu faqat bir qo‘lyozmaning tarixi emas. Bu asrlar osha saqlangan ilmiy va ma’naviy meros, uni asrab-avaylagan avlodlar xotirasi va O‘zbekiston zaminida shakllangan buyuk islom sivilizatsiyasining uzviy davomiyligi haqidagi tarixdir.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
